अध्ययनम्
- अनुक्रमणिका
- मूलम्
१६ नारायणः। पुरुषः। अनुष्टुप् , १६ त्रिष्टुप्।
स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् । स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वाऽत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒लम्
॥१॥sa̱hasra̍śīrṣā̱ puru̍ṣaḥ sahasrā̱kṣaḥ sa̱hasra̍pāt | sa bhūmi̍ṃ vi̱śvato̍ vṛ̱tvā'tya̍tiṣṭhaddaśāṅgu̱lam
पुरु॑ष ए॒वेदं सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॒ भव्य॑म् । उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति
॥२॥puru̍ṣa e̱vedaṃ sarva̱ṃ yadbhū̱taṃ yacca̱ bhavya̍m | u̱tāmṛ̍ta̱tvasyeśā̍no̱ yadanne̍nāti̱roha̍ti
ए॒तावा॑नस्य महि॒माऽतो॒ ज्यायाँ॑श्च॒ पूरु॑षः । पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि
॥३॥e̱tāvā̍nasya mahi̱mā'to̱ jyāyā̍m̐śca̱ pūru̍ṣaḥ | pādo̍'sya̱ viśvā̍ bhū̱tāni̍ tri̱pāda̍syā̱mṛta̍ṃ di̱vi
त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒: पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त्पुन॑: । ततो॒ विष्व॒ङ्व्य॑क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि
॥४॥tri̱pādū̱rdhva udai̱tpuru̍ṣa̱: pādo̍'sye̱hābha̍va̱tpuna̍: | tato̱ viṣva̱ṅvya̍krāmatsāśanānaśa̱ne a̱bhi
तस्मा॑द्वि॒राळ॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः । स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः
॥५॥tasmā̍dvi̱rāl̤a̍jāyata vi̱rājo̱ adhi̱ pūru̍ṣaḥ | sa jā̱to atya̍ricyata pa̱ścādbhūmi̱matho̍ pu̱raḥ
यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत । व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः
॥६॥yatpuru̍ṣeṇa ha̱viṣā̍ de̱vā ya̱jñamata̍nvata | va̱sa̱nto a̍syāsī̱dājya̍ṃ grī̱ṣma i̱dhmaḥ śa̱raddha̱viḥ
तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न्पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः । तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये
॥७॥taṃ ya̱jñaṃ ba̱rhiṣi̱ praukṣa̱npuru̍ṣaṃ jā̱tama̍gra̱taḥ | tena̍ de̱vā a̍yajanta sā̱dhyā ṛṣa̍yaśca̱ ye
तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒: सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यम् । प॒शून्ताँश्च॑क्रे वाय॒व्या॑नार॒ण्यान्ग्रा॒म्याश्च॒ ये
॥८॥tasmā̍dya̱jñātsa̍rva̱huta̱: sambhṛ̍taṃ pṛṣadā̱jyam | pa̱śūntām̐śca̍kre vāya̱vyā̍nāra̱ṇyāngrā̱myāśca̱ ye
तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒ ऋच॒: सामा॑नि जज्ञिरे । छन्दां॑सि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत
॥९॥tasmā̍dya̱jñātsa̍rva̱huta̱ ṛca̱: sāmā̍ni jajñire | chandā̍ṃsi jajñire̱ tasmā̱dyaju̱stasmā̍dajāyata
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये के चो॑भ॒याद॑तः । गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वय॑:
॥१०॥tasmā̱daśvā̍ ajāyanta̱ ye ke co̍bha̱yāda̍taḥ | gāvo̍ ha jajñire̱ tasmā̱ttasmā̍jjā̱tā a̍jā̱vaya̍:
यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् । मुखं॒ किम॑स्य॒ कौ बा॒हू का ऊ॒रू पादा॑ उच्येते
॥११॥yatpuru̍ṣa̱ṃ vyada̍dhuḥ kati̱dhā vya̍kalpayan | mukha̱ṃ kima̍sya̱ kau bā̱hū kā ū̱rū pādā̍ ucyete
ब्रा॒ह्म॒णो॑ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्य॑: कृ॒तः । ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्य॑: प॒द्भ्यां शू॒द्रो अ॑जायत
॥१२॥brā̱hma̱ṇo̍'sya̱ mukha̍māsīdbā̱hū rā̍ja̱nya̍: kṛ̱taḥ | ū̱rū tada̍sya̱ yadvaiśya̍: pa̱dbhyāṃ śū̱dro a̍jāyata
च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षो॒: सूर्यो॑ अजायत । मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत
॥१३॥ca̱ndramā̱ mana̍so jā̱taścakṣo̱: sūryo̍ ajāyata | mukhā̱dindra̍ścā̱gniśca̍ prā̱ṇādvā̱yura̍jāyata
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षं शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत । प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिश॒: श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ अ॑कल्पयन्
॥१४॥nābhyā̍ āsīda̱ntari̍kṣaṃ śī̱rṣṇo dyauḥ sama̍vartata | pa̱dbhyāṃ bhūmi̱rdiśa̱: śrotrā̱ttathā̍ lo̱kām̐ a̍kalpayan
स॒प्तास्या॑सन्परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिध॑: कृ॒ताः । दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न्पुरु॑षं प॒शुम्
॥१५॥sa̱ptāsyā̍sanpari̱dhaya̱striḥ sa̱pta sa̱midha̍: kṛ̱tāḥ | de̱vā yadya̱jñaṃ ta̍nvā̱nā aba̍dhna̱npuru̍ṣaṃ pa̱śum
य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ।
ते ह॒ नाकं॑ महि॒मान॑: सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः
॥१६॥ya̱jñena̍ ya̱jñama̍yajanta de̱vāstāni̱ dharmā̍ṇi pratha̱mānyā̍san |
te ha̱ nāka̍ṃ mahi̱māna̍: sacanta̱ yatra̱ pūrve̍ sā̱dhyāḥ santi̍ de̱vāḥ