अध्ययनम्
- अनुक्रमणिका
- मूलम्
२७ नाभानेदिष्ठो मानवः। विश्वे देवाः। त्रिष्टुप्।
इ॒दमि॒त्था रौद्रं॑ गू॒र्तव॑चा॒ ब्रह्म॒ क्रत्वा॒ शच्या॑म॒न्तरा॒जौ ।
क्रा॒णा यद॑स्य पि॒तरा॑ मंहने॒ष्ठाः पर्ष॑त्प॒क्थे अह॒न्ना स॒प्त होतॄ॑न्
॥१॥i̱dami̱tthā raudra̍ṃ gū̱rtava̍cā̱ brahma̱ kratvā̱ śacyā̍ma̱ntarā̱jau |
krā̱ṇā yada̍sya pi̱tarā̍ maṃhane̱ṣṭhāḥ parṣa̍tpa̱kthe aha̱nnā sa̱pta hotṝ̍n
स इद्दा॒नाय॒ दभ्या॑य व॒न्वञ्च्यवा॑न॒: सूदै॑रमिमीत॒ वेदि॑म् ।
तूर्व॑याणो गू॒र्तव॑चस्तम॒: क्षोदो॒ न रेत॑ इ॒तऊ॑ति सिञ्चत्
॥२॥sa iddā̱nāya̱ dabhyā̍ya va̱nvañcyavā̍na̱: sūdai̍ramimīta̱ vedi̍m |
tūrva̍yāṇo gū̱rtava̍castama̱: kṣodo̱ na reta̍ i̱taū̍ti siñcat
मनो॒ न येषु॒ हव॑नेषु ति॒ग्मं विप॒: शच्या॑ वनु॒थो द्रव॑न्ता ।
आ यः शर्या॑भिस्तुविनृ॒म्णो अ॒स्याऽश्री॑णीता॒दिशं॒ गभ॑स्तौ
॥३॥mano̱ na yeṣu̱ hava̍neṣu ti̱gmaṃ vipa̱: śacyā̍ vanu̱tho drava̍ntā |
ā yaḥ śaryā̍bhistuvinṛ̱mṇo a̱syā'śrī̍ṇītā̱diśa̱ṃ gabha̍stau
कृ॒ष्णा यद्गोष्व॑रु॒णीषु॒ सीद॑द्दि॒वो नपा॑ताश्विना हुवे वाम् ।
वी॒तं मे॑ य॒ज्ञमा ग॑तं मे॒ अन्नं॑ वव॒न्वांसा॒ नेष॒मस्मृ॑तध्रू
॥४॥kṛ̱ṣṇā yadgoṣva̍ru̱ṇīṣu̱ sīda̍ddi̱vo napā̍tāśvinā huve vām |
vī̱taṃ me̍ ya̱jñamā ga̍taṃ me̱ anna̍ṃ vava̱nvāṃsā̱ neṣa̱masmṛ̍tadhrū
प्रथि॑ष्ट॒ यस्य॑ वी॒रक॑र्ममि॒ष्णदनु॑ष्ठितं॒ नु नर्यो॒ अपौ॑हत् ।
पुन॒स्तदा वृ॑हति॒ यत्क॒नाया॑ दुहि॒तुरा अनु॑भृतमन॒र्वा
॥५॥prathi̍ṣṭa̱ yasya̍ vī̱raka̍rmami̱ṣṇadanu̍ṣṭhita̱ṃ nu naryo̱ apau̍hat |
puna̱stadā vṛ̍hati̱ yatka̱nāyā̍ duhi̱turā anu̍bhṛtamana̱rvā
म॒ध्या यत्कर्त्व॒मभ॑वद॒भीके॒ कामं॑ कृण्वा॒ने पि॒तरि॑ युव॒त्याम् ।
म॒ना॒नग्रेतो॑ जहतुर्वि॒यन्ता॒ सानौ॒ निषि॑क्तं सुकृ॒तस्य॒ योनौ॑
॥६॥ma̱dhyā yatkartva̱mabha̍vada̱bhīke̱ kāma̍ṃ kṛṇvā̱ne pi̱tari̍ yuva̱tyām |
ma̱nā̱nagreto̍ jahaturvi̱yantā̱ sānau̱ niṣi̍ktaṃ sukṛ̱tasya̱ yonau̍
पि॒ता यत्स्वां दु॑हि॒तर॑मधि॒ष्कन्क्ष्म॒या रेत॑: संजग्मा॒नो नि षि॑ञ्चत् ।
स्वा॒ध्यो॑ऽजनय॒न्ब्रह्म॑ दे॒वा वास्तो॒ष्पतिं॑ व्रत॒पां निर॑तक्षन्
॥७॥pi̱tā yatsvāṃ du̍hi̱tara̍madhi̱ṣkankṣma̱yā reta̍: saṃjagmā̱no ni ṣi̍ñcat |
svā̱dhyo̍'janaya̱nbrahma̍ de̱vā vāsto̱ṣpati̍ṃ vrata̱pāṃ nira̍takṣan
स ईं॒ वृषा॒ न फेन॑मस्यदा॒जौ स्मदा परै॒दप॑ द॒भ्रचे॑ताः ।
सर॑त्प॒दा न दक्षि॑णा परा॒वृङ्न ता नु मे॑ पृश॒न्यो॑ जगृभ्रे
॥८॥sa ī̱ṃ vṛṣā̱ na phena̍masyadā̱jau smadā parai̱dapa̍ da̱bhrace̍tāḥ |
sara̍tpa̱dā na dakṣi̍ṇā parā̱vṛṅna tā nu me̍ pṛśa̱nyo̍ jagṛbhre
म॒क्षू न वह्नि॑: प्र॒जाया॑ उप॒ब्दिर॒ग्निं न न॒ग्न उप॑ सीद॒दूध॑: ।
सनि॑ते॒ध्मं सनि॑तो॒त वाजं॒ स ध॒र्ता ज॑ज्ञे॒ सह॑सा यवी॒युत्
॥९॥ma̱kṣū na vahni̍: pra̱jāyā̍ upa̱bdira̱gniṃ na na̱gna upa̍ sīda̱dūdha̍: |
sani̍te̱dhmaṃ sani̍to̱ta vāja̱ṃ sa dha̱rtā ja̍jñe̱ saha̍sā yavī̱yut
म॒क्षू क॒नाया॑: स॒ख्यं नव॑ग्वा ऋ॒तं वद॑न्त ऋ॒तयु॑क्तिमग्मन् ।
द्वि॒बर्ह॑सो॒ य उप॑ गो॒पमागु॑रदक्षि॒णासो॒ अच्यु॑ता दुदुक्षन्
॥१०॥ma̱kṣū ka̱nāyā̍: sa̱khyaṃ nava̍gvā ṛ̱taṃ vada̍nta ṛ̱tayu̍ktimagman |
dvi̱barha̍so̱ ya upa̍ go̱pamāgu̍radakṣi̱ṇāso̱ acyu̍tā dudukṣan
म॒क्षू क॒नाया॑: स॒ख्यं नवी॑यो॒ राधो॒ न रेत॑ ऋ॒तमित्तु॑रण्यन् ।
शुचि॒ यत्ते॒ रेक्ण॒ आय॑जन्त सब॒र्दुघा॑या॒: पय॑ उ॒स्रिया॑याः
॥११॥ma̱kṣū ka̱nāyā̍: sa̱khyaṃ navī̍yo̱ rādho̱ na reta̍ ṛ̱tamittu̍raṇyan |
śuci̱ yatte̱ rekṇa̱ āya̍janta saba̱rdughā̍yā̱: paya̍ u̱sriyā̍yāḥ
प॒श्वा यत्प॒श्चा वियु॑ता बु॒धन्तेति॑ ब्रवीति व॒क्तरी॒ ररा॑णः ।
वसो॑र्वसु॒त्वा का॒रवो॑ऽने॒हा विश्वं॑ विवेष्टि॒ द्रवि॑ण॒मुप॒ क्षु
॥१२॥pa̱śvā yatpa̱ścā viyu̍tā bu̱dhanteti̍ bravīti va̱ktarī̱ rarā̍ṇaḥ |
vaso̍rvasu̱tvā kā̱ravo̍'ne̱hā viśva̍ṃ viveṣṭi̱ dravi̍ṇa̱mupa̱ kṣu
तदिन्न्व॑स्य परि॒षद्वा॑नो अग्मन्पु॒रू सद॑न्तो नार्ष॒दं बि॑भित्सन् ।
वि शुष्ण॑स्य॒ संग्र॑थितमन॒र्वा वि॒दत्पु॑रुप्रजा॒तस्य॒ गुहा॒ यत्
॥१३॥tadinnva̍sya pari̱ṣadvā̍no agmanpu̱rū sada̍nto nārṣa̱daṃ bi̍bhitsan |
vi śuṣṇa̍sya̱ saṃgra̍thitamana̱rvā vi̱datpu̍ruprajā̱tasya̱ guhā̱ yat
भर्गो॑ ह॒ नामो॒त यस्य॑ दे॒वाः स्व१र्ण ये त्रि॑षध॒स्थे नि॑षे॒दुः ।
अ॒ग्निर्ह॒ नामो॒त जा॒तवे॑दाः श्रु॒धी नो॑ होतॠ॒तस्य॒ होता॒ध्रुक्
॥१४॥bhargo̍ ha̱ nāmo̱ta yasya̍ de̱vāḥ sva1rṇa ye tri̍ṣadha̱sthe ni̍ṣe̱duḥ |
a̱gnirha̱ nāmo̱ta jā̱tave̍dāḥ śru̱dhī no̍ hotaṝ̱tasya̱ hotā̱dhruk
उ॒त त्या मे॒ रौद्रा॑वर्चि॒मन्ता॒ नास॑त्याविन्द्र गू॒र्तये॒ यज॑ध्यै ।
म॒नु॒ष्वद्वृ॒क्तब॑र्हिषे॒ ररा॑णा म॒न्दू हि॒तप्र॑यसा वि॒क्षु यज्यू॑
॥१५॥u̱ta tyā me̱ raudrā̍varci̱mantā̱ nāsa̍tyāvindra gū̱rtaye̱ yaja̍dhyai |
ma̱nu̱ṣvadvṛ̱ktaba̍rhiṣe̱ rarā̍ṇā ma̱ndū hi̱tapra̍yasā vi̱kṣu yajyū̍
अ॒यं स्तु॒तो राजा॑ वन्दि वे॒धा अ॒पश्च॒ विप्र॑स्तरति॒ स्वसे॑तुः ।
स क॒क्षीव॑न्तं रेजय॒त्सो अ॒ग्निं ने॒मिं न च॒क्रमर्व॑तो रघु॒द्रु
॥१६॥a̱yaṃ stu̱to rājā̍ vandi ve̱dhā a̱paśca̱ vipra̍starati̱ svase̍tuḥ |
sa ka̱kṣīva̍ntaṃ rejaya̱tso a̱gniṃ ne̱miṃ na ca̱kramarva̍to raghu̱dru
स द्वि॒बन्धु॑र्वैतर॒णो यष्टा॑ सब॒र्धुं धे॒नुम॒स्वं॑ दु॒हध्यै॑ ।
सं यन्मि॒त्रावरु॑णा वृ॒ञ्ज उ॒क्थैर्ज्येष्ठे॑भिरर्य॒मणं॒ वरू॑थैः
॥१७॥sa dvi̱bandhu̍rvaitara̱ṇo yaṣṭā̍ saba̱rdhuṃ dhe̱numa̱sva̍ṃ du̱hadhyai̍ |
saṃ yanmi̱trāvaru̍ṇā vṛ̱ñja u̱kthairjyeṣṭhe̍bhirarya̱maṇa̱ṃ varū̍thaiḥ
तद्ब॑न्धुः सू॒रिर्दि॒वि ते॑ धियं॒धा नाभा॒नेदि॑ष्ठो रपति॒ प्र वेन॑न् ।
सा नो॒ नाभि॑: पर॒मास्य वा॑ घा॒ऽहं तत्प॒श्चा क॑ति॒थश्चि॑दास
॥१८॥tadba̍ndhuḥ sū̱rirdi̱vi te̍ dhiya̱ṃdhā nābhā̱nedi̍ṣṭho rapati̱ pra vena̍n |
sā no̱ nābhi̍: para̱māsya vā̍ ghā̱'haṃ tatpa̱ścā ka̍ti̱thaści̍dāsa
इ॒यं मे॒ नाभि॑रि॒ह मे॑ स॒धस्थ॑मि॒मे मे॑ दे॒वा अ॒यम॑स्मि॒ सर्व॑: ।
द्वि॒जा अह॑ प्रथम॒जा ऋ॒तस्ये॒दं धे॒नुर॑दुह॒ज्जाय॑माना
॥१९॥i̱yaṃ me̱ nābhi̍ri̱ha me̍ sa̱dhastha̍mi̱me me̍ de̱vā a̱yama̍smi̱ sarva̍: |
dvi̱jā aha̍ prathama̱jā ṛ̱tasye̱daṃ dhe̱nura̍duha̱jjāya̍mānā
अधा॑सु म॒न्द्रो अ॑र॒तिर्वि॒भावाऽव॑ स्यति द्विवर्त॒निर्व॑ने॒षाट् ।
ऊ॒र्ध्वा यच्छ्रेणि॒र्न शिशु॒र्दन्म॒क्षू स्थि॒रं शे॑वृ॒धं सू॑त मा॒ता
॥२०॥adhā̍su ma̱ndro a̍ra̱tirvi̱bhāvā'va̍ syati dvivarta̱nirva̍ne̱ṣāṭ |
ū̱rdhvā yacchreṇi̱rna śiśu̱rdanma̱kṣū sthi̱raṃ śe̍vṛ̱dhaṃ sū̍ta mā̱tā
अधा॒ गाव॒ उप॑मातिं क॒नाया॒ अनु॑ श्वा॒न्तस्य॒ कस्य॑ चि॒त्परे॑युः ।
श्रु॒धि त्वं सु॑द्रविणो न॒स्त्वं या॑ळाश्व॒घ्नस्य॑ वावृधे सू॒नृता॑भिः
॥२१॥adhā̱ gāva̱ upa̍mātiṃ ka̱nāyā̱ anu̍ śvā̱ntasya̱ kasya̍ ci̱tpare̍yuḥ |
śru̱dhi tvaṃ su̍draviṇo na̱stvaṃ yā̍l̤āśva̱ghnasya̍ vāvṛdhe sū̱nṛtā̍bhiḥ
अध॒ त्वमि॑न्द्र वि॒द्ध्य१स्मान्म॒हो रा॒ये नृ॑पते॒ वज्र॑बाहुः ।
रक्षा॑ च नो म॒घोन॑: पा॒हि सू॒रीन॑ने॒हस॑स्ते हरिवो अ॒भिष्टौ॑
॥२२॥adha̱ tvami̍ndra vi̱ddhya1smānma̱ho rā̱ye nṛ̍pate̱ vajra̍bāhuḥ |
rakṣā̍ ca no ma̱ghona̍: pā̱hi sū̱rīna̍ne̱hasa̍ste harivo a̱bhiṣṭau̍
अध॒ यद्रा॑जाना॒ गवि॑ष्टौ॒ सर॑त्सर॒ण्युः का॒रवे॑ जर॒ण्युः ।
विप्र॒: प्रेष्ठ॒: स ह्ये॑षां ब॒भूव॒ परा॑ च॒ वक्ष॑दु॒त प॑र्षदेनान्
॥२३॥adha̱ yadrā̍jānā̱ gavi̍ṣṭau̱ sara̍tsara̱ṇyuḥ kā̱rave̍ jara̱ṇyuḥ |
vipra̱: preṣṭha̱: sa hye̍ṣāṃ ba̱bhūva̱ parā̍ ca̱ vakṣa̍du̱ta pa̍rṣadenān
अधा॒ न्व॑स्य॒ जेन्य॑स्य पु॒ष्टौ वृथा॒ रेभ॑न्त ईमहे॒ तदू॒ नु ।
स॒र॒ण्युर॑स्य सू॒नुरश्वो॒ विप्र॑श्चासि॒ श्रव॑सश्च सा॒तौ
॥२४॥adhā̱ nva̍sya̱ jenya̍sya pu̱ṣṭau vṛthā̱ rebha̍nta īmahe̱ tadū̱ nu |
sa̱ra̱ṇyura̍sya sū̱nuraśvo̱ vipra̍ścāsi̱ śrava̍saśca sā̱tau
यु॒वोर्यदि॑ स॒ख्याया॒स्मे शर्धा॑य॒ स्तोमं॑ जुजु॒षे नम॑स्वान् ।
वि॒श्वत्र॒ यस्मि॒न्ना गिर॑: समी॒चीः पू॒र्वीव॑ गा॒तुर्दाश॑त्सू॒नृता॑यै
॥२५॥yu̱voryadi̍ sa̱khyāyā̱sme śardhā̍ya̱ stoma̍ṃ juju̱ṣe nama̍svān |
vi̱śvatra̱ yasmi̱nnā gira̍: samī̱cīḥ pū̱rvīva̍ gā̱turdāśa̍tsū̱nṛtā̍yai
स गृ॑णा॒नो अ॒द्भिर्दे॒ववा॒निति॑ सु॒बन्धु॒र्नम॑सा सू॒क्तैः ।
वर्ध॑दु॒क्थैर्वचो॑भि॒रा हि नू॒नं व्यध्वै॑ति॒ पय॑स उ॒स्रिया॑याः
॥२६॥sa gṛ̍ṇā̱no a̱dbhirde̱vavā̱niti̍ su̱bandhu̱rnama̍sā sū̱ktaiḥ |
vardha̍du̱kthairvaco̍bhi̱rā hi nū̱naṃ vyadhvai̍ti̱ paya̍sa u̱sriyā̍yāḥ
त ऊ॒ षु णो॑ म॒हो य॑जत्रा भू॒त दे॑वास ऊ॒तये॑ स॒जोषा॑: ।
ये वाजाँ॒ अन॑यता वि॒यन्तो॒ ये स्था नि॑चे॒तारो॒ अमू॑राः
॥२७॥ta ū̱ ṣu ṇo̍ ma̱ho ya̍jatrā bhū̱ta de̍vāsa ū̱taye̍ sa̱joṣā̍: |
ye vājā̱m̐ ana̍yatā vi̱yanto̱ ye sthā ni̍ce̱tāro̱ amū̍rāḥ