अध्ययनम्
- अनुक्रमणिका
- मूलम्
२४ ऐन्द्रो वसुक्र:। इन्द्रः।त्रिष्टुप्।
अस॒त्सु मे॑ जरित॒: साभि॑वे॒गो यत्सु॑न्व॒ते यज॑मानाय॒ शिक्ष॑म् ।
अना॑शीर्दाम॒हम॑स्मि प्रह॒न्ता स॑त्य॒ध्वृतं॑ वृजिना॒यन्त॑मा॒भुम्
॥१॥asa̱tsu me̍ jarita̱: sābhi̍ve̱go yatsu̍nva̱te yaja̍mānāya̱ śikṣa̍m |
anā̍śīrdāma̱hama̍smi praha̱ntā sa̍tya̱dhvṛta̍ṃ vṛjinā̱yanta̍mā̱bhum
यदीद॒हं यु॒धये॑ सं॒नया॒न्यदे॑वयून्त॒न्वा॒३ शूशु॑जानान् ।
अ॒मा ते॒ तुम्रं॑ वृष॒भं प॑चानि ती॒व्रं सु॒तं प॑ञ्चद॒शं नि षि॑ञ्चम्
॥२॥yadīda̱haṃ yu̱dhaye̍ sa̱ṃnayā̱nyade̍vayūnta̱nvā̱3 śūśu̍jānān |
a̱mā te̱ tumra̍ṃ vṛṣa̱bhaṃ pa̍cāni tī̱vraṃ su̱taṃ pa̍ñcada̱śaṃ ni ṣi̍ñcam
नाहं तं वे॑द॒ य इति॒ ब्रवी॒त्यदे॑वयून्त्स॒मर॑णे जघ॒न्वान् ।
य॒दावाख्य॑त्स॒मर॑ण॒मृघा॑व॒दादिद्ध॑ मे वृष॒भा प्र ब्रु॑वन्ति
॥३॥nāhaṃ taṃ ve̍da̱ ya iti̱ bravī̱tyade̍vayūntsa̱mara̍ṇe jagha̱nvān |
ya̱dāvākhya̍tsa̱mara̍ṇa̱mṛghā̍va̱dādiddha̍ me vṛṣa̱bhā pra bru̍vanti
यदज्ञा॑तेषु वृ॒जने॒ष्वासं॒ विश्वे॑ स॒तो म॒घवा॑नो म आसन् ।
जि॒नामि॒ वेत्क्षेम॒ आ सन्त॑मा॒भुं प्र तं क्षि॑णां॒ पर्व॑ते पाद॒गृह्य॑
॥४॥yadajñā̍teṣu vṛ̱jane̱ṣvāsa̱ṃ viśve̍ sa̱to ma̱ghavā̍no ma āsan |
ji̱nāmi̱ vetkṣema̱ ā santa̍mā̱bhuṃ pra taṃ kṣi̍ṇā̱ṃ parva̍te pāda̱gṛhya̍
न वा उ॒ मां वृ॒जने॑ वारयन्ते॒ न पर्व॑तासो॒ यद॒हं म॑न॒स्ये ।
मम॑ स्व॒नात्कृ॑धु॒कर्णो॑ भयात ए॒वेदनु॒ द्यून्कि॒रण॒: समे॑जात्
॥५॥na vā u̱ māṃ vṛ̱jane̍ vārayante̱ na parva̍tāso̱ yada̱haṃ ma̍na̱sye |
mama̍ sva̱nātkṛ̍dhu̱karṇo̍ bhayāta e̱vedanu̱ dyūnki̱raṇa̱: same̍jāt
दर्श॒न्न्वत्र॑ शृत॒पाँ अ॑नि॒न्द्रान्बा॑हु॒क्षद॒: शर॑वे॒ पत्य॑मानान् ।
घृषुं॑ वा॒ ये नि॑नि॒दुः सखा॑य॒मध्यू॒ न्वे॑षु प॒वयो॑ ववृत्युः
॥६॥darśa̱nnvatra̍ śṛta̱pām̐ a̍ni̱ndrānbā̍hu̱kṣada̱: śara̍ve̱ patya̍mānān |
ghṛṣu̍ṃ vā̱ ye ni̍ni̱duḥ sakhā̍ya̱madhyū̱ nve̍ṣu pa̱vayo̍ vavṛtyuḥ
अभू॒र्वौक्षी॒र्व्यु१ आयु॑रान॒ड्दर्ष॒न्नु पूर्वो॒ अप॑रो॒ नु द॑र्षत् ।
द्वे प॒वस्ते॒ परि॒ तं न भू॑तो॒ यो अ॒स्य पा॒रे रज॑सो वि॒वेष॑
॥७॥abhū̱rvaukṣī̱rvyu1 āyu̍rāna̱ḍdarṣa̱nnu pūrvo̱ apa̍ro̱ nu da̍rṣat |
dve pa̱vaste̱ pari̱ taṃ na bhū̍to̱ yo a̱sya pā̱re raja̍so vi̱veṣa̍
गावो॒ यवं॒ प्रयु॑ता अ॒र्यो अ॑क्ष॒न्ता अ॑पश्यं स॒हगो॑पा॒श्चर॑न्तीः ।
हवा॒ इद॒र्यो अ॒भित॒: समा॑य॒न्किय॑दासु॒ स्वप॑तिश्छन्दयाते
॥८॥gāvo̱ yava̱ṃ prayu̍tā a̱ryo a̍kṣa̱ntā a̍paśyaṃ sa̱hago̍pā̱ścara̍ntīḥ |
havā̱ ida̱ryo a̱bhita̱: samā̍ya̱nkiya̍dāsu̱ svapa̍tiśchandayāte
सं यद्वयं॑ यव॒सादो॒ जना॑नाम॒हं य॒वाद॑ उ॒र्वज्रे॑ अ॒न्तः ।
अत्रा॑ यु॒क्तो॑ऽवसा॒तार॑मिच्छा॒दथो॒ अयु॑क्तं युनजद्वव॒न्वान्
॥९॥saṃ yadvaya̍ṃ yava̱sādo̱ janā̍nāma̱haṃ ya̱vāda̍ u̱rvajre̍ a̱ntaḥ |
atrā̍ yu̱kto̍'vasā̱tāra̍micchā̱datho̱ ayu̍ktaṃ yunajadvava̱nvān
अत्रेदु॑ मे मंससे स॒त्यमु॒क्तं द्वि॒पाच्च॒ यच्चतु॑ष्पात्संसृ॒जानि॑ ।
स्त्री॒भिर्यो अत्र॒ वृष॑णं पृत॒न्यादयु॑द्धो अस्य॒ वि भ॑जानि॒ वेद॑:
॥१०॥atredu̍ me maṃsase sa̱tyamu̱ktaṃ dvi̱pācca̱ yaccatu̍ṣpātsaṃsṛ̱jāni̍ |
strī̱bhiryo atra̱ vṛṣa̍ṇaṃ pṛta̱nyādayu̍ddho asya̱ vi bha̍jāni̱ veda̍:
यस्या॑न॒क्षा दु॑हि॒ता जात्वास॒ कस्तां वि॒द्वाँ अ॒भि म॑न्याते अ॒न्धाम् ।
क॒त॒रो मे॒निं प्रति॒ तं मु॑चाते॒ य ईं॒ वहा॑ते॒ य ईं॑ वा वरे॒यात्
॥११॥yasyā̍na̱kṣā du̍hi̱tā jātvāsa̱ kastāṃ vi̱dvām̐ a̱bhi ma̍nyāte a̱ndhām |
ka̱ta̱ro me̱niṃ prati̱ taṃ mu̍cāte̱ ya ī̱ṃ vahā̍te̱ ya ī̍ṃ vā vare̱yāt
किय॑ती॒ योषा॑ मर्य॒तो व॑धू॒योः परि॑प्रीता॒ पन्य॑सा॒ वार्ये॑ण ।
भ॒द्रा व॒धूर्भ॑वति॒ यत्सु॒पेशा॑: स्व॒यं सा मि॒त्रं व॑नुते॒ जने॑ चित्
॥१२॥kiya̍tī̱ yoṣā̍ marya̱to va̍dhū̱yoḥ pari̍prītā̱ panya̍sā̱ vārye̍ṇa |
bha̱drā va̱dhūrbha̍vati̱ yatsu̱peśā̍: sva̱yaṃ sā mi̱traṃ va̍nute̱ jane̍ cit
प॒त्तो ज॑गार प्र॒त्यञ्च॑मत्ति शी॒र्ष्णा शिर॒: प्रति॑ दधौ॒ वरू॑थम् ।
आसी॑न ऊ॒र्ध्वामु॒पसि॑ क्षिणाति॒ न्य॑ङ्ङुत्ता॒नामन्वे॑ति॒ भूमि॑म्
॥१३॥pa̱tto ja̍gāra pra̱tyañca̍matti śī̱rṣṇā śira̱: prati̍ dadhau̱ varū̍tham |
āsī̍na ū̱rdhvāmu̱pasi̍ kṣiṇāti̱ nya̍ṅṅuttā̱nāmanve̍ti̱ bhūmi̍m
बृ॒हन्न॑च्छा॒यो अ॑पला॒शो अर्वा॑ त॒स्थौ मा॒ता विषि॑तो अत्ति॒ गर्भ॑: ।
अ॒न्यस्या॑ व॒त्सं रि॑ह॒ती मि॑माय॒ कया॑ भु॒वा नि द॑धे धे॒नुरूध॑:
॥१४॥bṛ̱hanna̍cchā̱yo a̍palā̱śo arvā̍ ta̱sthau mā̱tā viṣi̍to atti̱ garbha̍: |
a̱nyasyā̍ va̱tsaṃ ri̍ha̱tī mi̍māya̱ kayā̍ bhu̱vā ni da̍dhe dhe̱nurūdha̍:
स॒प्त वी॒रासो॑ अध॒रादुदा॑यन्न॒ष्टोत्त॒रात्ता॒त्सम॑जग्मिर॒न्ते ।
नव॑ प॒श्चाता॑त्स्थिवि॒मन्त॑ आय॒न्दश॒ प्राक्सानु॒ वि ति॑र॒न्त्यश्न॑:
॥१५॥sa̱pta vī̱rāso̍ adha̱rādudā̍yanna̱ṣṭotta̱rāttā̱tsama̍jagmira̱nte |
nava̍ pa̱ścātā̍tsthivi̱manta̍ āya̱ndaśa̱ prāksānu̱ vi ti̍ra̱ntyaśna̍:
द॒शा॒नामेकं॑ कपि॒लं स॑मा॒नं तं हि॑न्वन्ति॒ क्रत॑वे॒ पार्या॑य ।
गर्भं॑ मा॒ता सुधि॑तं व॒क्षणा॒स्ववे॑नन्तं तु॒षय॑न्ती बिभर्ति
॥१६॥da̱śā̱nāmeka̍ṃ kapi̱laṃ sa̍mā̱naṃ taṃ hi̍nvanti̱ krata̍ve̱ pāryā̍ya |
garbha̍ṃ mā̱tā sudhi̍taṃ va̱kṣaṇā̱svave̍nantaṃ tu̱ṣaya̍ntī bibharti
पीवा॑नं मे॒षम॑पचन्त वी॒रा न्यु॑प्ता अ॒क्षा अनु॑ दी॒व आ॑सन् ।
द्वा धनुं॑ बृह॒तीम॒प्स्व१न्तः प॒वित्र॑वन्ता चरतः पु॒नन्ता॑
॥१७॥pīvā̍naṃ me̱ṣama̍pacanta vī̱rā nyu̍ptā a̱kṣā anu̍ dī̱va ā̍san |
dvā dhanu̍ṃ bṛha̱tīma̱psva1ntaḥ pa̱vitra̍vantā carataḥ pu̱nantā̍
वि क्रो॑श॒नासो॒ विष्व॑ञ्च आय॒न्पचा॑ति॒ नेमो॑ न॒हि पक्ष॑द॒र्धः ।
अ॒यं मे॑ दे॒वः स॑वि॒ता तदा॑ह॒ द्र्व॑न्न॒ इद्व॑नवत्स॒र्पिर॑न्नः
॥१८॥vi kro̍śa̱nāso̱ viṣva̍ñca āya̱npacā̍ti̱ nemo̍ na̱hi pakṣa̍da̱rdhaḥ |
a̱yaṃ me̍ de̱vaḥ sa̍vi̱tā tadā̍ha̱ drva̍nna̱ idva̍navatsa̱rpira̍nnaḥ
अप॑श्यं॒ ग्रामं॒ वह॑मानमा॒राद॑च॒क्रया॑ स्व॒धया॒ वर्त॑मानम् ।
सिष॑क्त्य॒र्यः प्र यु॒गा जना॑नां स॒द्यः शि॒श्ना प्र॑मिना॒नो नवी॑यान्
॥१९॥apa̍śya̱ṃ grāma̱ṃ vaha̍mānamā̱rāda̍ca̱krayā̍ sva̱dhayā̱ varta̍mānam |
siṣa̍ktya̱ryaḥ pra yu̱gā janā̍nāṃ sa̱dyaḥ śi̱śnā pra̍minā̱no navī̍yān
ए॒तौ मे॒ गावौ॑ प्रम॒रस्य॑ यु॒क्तौ मो षु प्र से॑धी॒र्मुहु॒रिन्म॑मन्धि ।
आप॑श्चिदस्य॒ वि न॑श॒न्त्यर्थं॒ सूर॑श्च म॒र्क उप॑रो बभू॒वान्
॥२०॥e̱tau me̱ gāvau̍ prama̱rasya̍ yu̱ktau mo ṣu pra se̍dhī̱rmuhu̱rinma̍mandhi |
āpa̍ścidasya̱ vi na̍śa̱ntyartha̱ṃ sūra̍śca ma̱rka upa̍ro babhū̱vān
अ॒यं यो वज्र॑: पुरु॒धा विवृ॑त्तो॒ऽवः सूर्य॑स्य बृह॒तः पुरी॑षात् ।
श्रव॒ इदे॒ना प॒रो अ॒न्यद॑स्ति॒ तद॑व्य॒थी ज॑रि॒माण॑स्तरन्ति
॥२१॥a̱yaṃ yo vajra̍: puru̱dhā vivṛ̍tto̱'vaḥ sūrya̍sya bṛha̱taḥ purī̍ṣāt |
śrava̱ ide̱nā pa̱ro a̱nyada̍sti̱ tada̍vya̱thī ja̍ri̱māṇa̍staranti
वृ॒क्षेवृ॑क्षे॒ निय॑ता मीमय॒द्गौस्ततो॒ वय॒: प्र प॑तान्पूरु॒षाद॑: ।
अथे॒दं विश्वं॒ भुव॑नं भयात॒ इन्द्रा॑य सु॒न्वदृष॑ये च॒ शिक्ष॑त्
॥२२॥vṛ̱kṣevṛ̍kṣe̱ niya̍tā mīmaya̱dgaustato̱ vaya̱: pra pa̍tānpūru̱ṣāda̍: |
athe̱daṃ viśva̱ṃ bhuva̍naṃ bhayāta̱ indrā̍ya su̱nvadṛṣa̍ye ca̱ śikṣa̍t
दे॒वानां॒ माने॑ प्रथ॒मा अ॑तिष्ठन्कृ॒न्तत्रा॑देषा॒मुप॑रा॒ उदा॑यन् ।
त्रय॑स्तपन्ति पृथि॒वीम॑नू॒पा द्वा बृबू॑कं वहत॒: पुरी॑षम्
॥२३॥de̱vānā̱ṃ māne̍ pratha̱mā a̍tiṣṭhankṛ̱ntatrā̍deṣā̱mupa̍rā̱ udā̍yan |
traya̍stapanti pṛthi̱vīma̍nū̱pā dvā bṛbū̍kaṃ vahata̱: purī̍ṣam
सा ते॑ जी॒वातु॑रु॒त तस्य॑ विद्धि॒ मा स्मै॑ता॒दृगप॑ गूहः सम॒र्ये ।
आ॒विः स्व॑: कृणु॒ते गूह॑ते बु॒सं स पा॒दुर॑स्य नि॒र्णिजो॒ न मु॑च्यते
॥२४॥sā te̍ jī̱vātu̍ru̱ta tasya̍ viddhi̱ mā smai̍tā̱dṛgapa̍ gūhaḥ sama̱rye |
ā̱viḥ sva̍: kṛṇu̱te gūha̍te bu̱saṃ sa pā̱dura̍sya ni̱rṇijo̱ na mu̍cyate