अध्ययनम्
- अनुक्रमणिका
- मूलम्
४८ वत्स: काण्व । इन्द्र:, ४६ -४८ तिरिन्दिर: पार्शव्य: । गायत्री ।
म॒हाँ इन्द्रो॒ य ओज॑सा प॒र्जन्यो॑ वृष्टि॒माँ इ॑व । स्तोमै॑र्व॒त्सस्य॑ वावृधे
॥१॥ma̱hām̐ indro̱ ya oja̍sā pa̱rjanyo̍ vṛṣṭi̱mām̐ i̍va | stomai̍rva̱tsasya̍ vāvṛdhe
प्र॒जामृ॒तस्य॒ पिप्र॑त॒: प्र यद्भर॑न्त॒ वह्न॑यः । विप्रा॑ ऋ॒तस्य॒ वाह॑सा
॥२॥pra̱jāmṛ̱tasya̱ pipra̍ta̱: pra yadbhara̍nta̱ vahna̍yaḥ | viprā̍ ṛ̱tasya̱ vāha̍sā
कण्वा॒ इन्द्रं॒ यदक्र॑त॒ स्तोमै॑र्य॒ज्ञस्य॒ साध॑नम् । जा॒मि ब्रु॑वत॒ आयु॑धम्
॥३॥kaṇvā̱ indra̱ṃ yadakra̍ta̱ stomai̍rya̱jñasya̱ sādha̍nam | jā̱mi bru̍vata̱ āyu̍dham
सम॑स्य म॒न्यवे॒ विशो॒ विश्वा॑ नमन्त कृ॒ष्टय॑: । स॒मु॒द्राये॑व॒ सिन्ध॑वः
॥४॥sama̍sya ma̱nyave̱ viśo̱ viśvā̍ namanta kṛ̱ṣṭaya̍: | sa̱mu̱drāye̍va̱ sindha̍vaḥ
ओज॒स्तद॑स्य तित्विष उ॒भे यत्स॒मव॑र्तयत् । इन्द्र॒श्चर्मे॑व॒ रोद॑सी
॥५॥oja̱stada̍sya titviṣa u̱bhe yatsa̱mava̍rtayat | indra̱ścarme̍va̱ roda̍sī
वि चि॑द्वृ॒त्रस्य॒ दोध॑तो॒ वज्रे॑ण श॒तप॑र्वणा । शिरो॑ बिभेद वृ॒ष्णिना॑
॥६॥vi ci̍dvṛ̱trasya̱ dodha̍to̱ vajre̍ṇa śa̱tapa̍rvaṇā | śiro̍ bibheda vṛ̱ṣṇinā̍
इ॒मा अ॒भि प्र णो॑नुमो वि॒पामग्रे॑षु धी॒तय॑: । अ॒ग्नेः शो॒चिर्न दि॒द्युत॑:
॥७॥i̱mā a̱bhi pra ṇo̍numo vi̱pāmagre̍ṣu dhī̱taya̍: | a̱gneḥ śo̱cirna di̱dyuta̍:
गुहा॑ स॒तीरुप॒ त्मना॒ प्र यच्छोच॑न्त धी॒तय॑: । कण्वा॑ ऋ॒तस्य॒ धार॑या
॥८॥guhā̍ sa̱tīrupa̱ tmanā̱ pra yacchoca̍nta dhī̱taya̍: | kaṇvā̍ ṛ̱tasya̱ dhāra̍yā
प्र तमि॑न्द्र नशीमहि र॒यिं गोम॑न्तम॒श्विन॑म् । प्र ब्रह्म॑ पू॒र्वचि॑त्तये
॥९॥pra tami̍ndra naśīmahi ra̱yiṃ goma̍ntama̱śvina̍m | pra brahma̍ pū̱rvaci̍ttaye
अ॒हमिद्धि पि॒तुष्परि॑ मे॒धामृ॒तस्य॑ ज॒ग्रभ॑ । अ॒हं सूर्य॑ इवाजनि
॥१०॥a̱hamiddhi pi̱tuṣpari̍ me̱dhāmṛ̱tasya̍ ja̱grabha̍ | a̱haṃ sūrya̍ ivājani
अ॒हं प्र॒त्नेन॒ मन्म॑ना॒ गिर॑: शुम्भामि कण्व॒वत् । येनेन्द्र॒: शुष्म॒मिद्द॒धे
॥११॥a̱haṃ pra̱tnena̱ manma̍nā̱ gira̍: śumbhāmi kaṇva̱vat | yenendra̱: śuṣma̱midda̱dhe
ये त्वामि॑न्द्र॒ न तु॑ष्टु॒वुॠष॑यो॒ ये च॑ तुष्टु॒वुः । ममेद्व॑र्धस्व॒ सुष्टु॑तः
॥१२॥ye tvāmi̍ndra̱ na tu̍ṣṭu̱vuṝṣa̍yo̱ ye ca̍ tuṣṭu̱vuḥ | mamedva̍rdhasva̱ suṣṭu̍taḥ
यद॑स्य म॒न्युरध्व॑नी॒द्वि वृ॒त्रं प॑र्व॒शो रु॒जन् । अ॒पः स॑मु॒द्रमैर॑यत्
॥१३॥yada̍sya ma̱nyuradhva̍nī̱dvi vṛ̱traṃ pa̍rva̱śo ru̱jan | a̱paḥ sa̍mu̱dramaira̍yat
नि शुष्ण॑ इन्द्र धर्ण॒सिं वज्रं॑ जघन्थ॒ दस्य॑वि । वृषा॒ ह्यु॑ग्र शृण्वि॒षे
॥१४॥ni śuṣṇa̍ indra dharṇa̱siṃ vajra̍ṃ jaghantha̱ dasya̍vi | vṛṣā̱ hyu̍gra śṛṇvi̱ṣe
न द्याव॒ इन्द्र॒मोज॑सा॒ नान्तरि॑क्षाणि व॒ज्रिण॑म् । न वि॑व्यचन्त॒ भूम॑यः
॥१५॥na dyāva̱ indra̱moja̍sā̱ nāntari̍kṣāṇi va̱jriṇa̍m | na vi̍vyacanta̱ bhūma̍yaḥ
यस्त॑ इन्द्र म॒हीर॒पः स्त॑भू॒यमा॑न॒ आश॑यत् । नि तं पद्या॑सु शिश्नथः
॥१६॥yasta̍ indra ma̱hīra̱paḥ sta̍bhū̱yamā̍na̱ āśa̍yat | ni taṃ padyā̍su śiśnathaḥ
य इ॒मे रोद॑सी म॒ही स॑मी॒ची स॒मज॑ग्रभीत् । तमो॑भिरिन्द्र॒ तं गु॑हः
॥१७॥ya i̱me roda̍sī ma̱hī sa̍mī̱cī sa̱maja̍grabhīt | tamo̍bhirindra̱ taṃ gu̍haḥ
य इ॑न्द्र॒ यत॑यस्त्वा॒ भृग॑वो॒ ये च॑ तुष्टु॒वुः । ममेदु॑ग्र श्रुधी॒ हव॑म्
॥१८॥ya i̍ndra̱ yata̍yastvā̱ bhṛga̍vo̱ ye ca̍ tuṣṭu̱vuḥ | mamedu̍gra śrudhī̱ hava̍m
इ॒मास्त॑ इन्द्र॒ पृश्न॑यो घृ॒तं दु॑हत आ॒शिर॑म् । ए॒नामृ॒तस्य॑ पि॒प्युषी॑:
॥१९॥i̱māsta̍ indra̱ pṛśna̍yo ghṛ̱taṃ du̍hata ā̱śira̍m | e̱nāmṛ̱tasya̍ pi̱pyuṣī̍:
या इ॑न्द्र प्र॒स्व॑स्त्वा॒ऽऽसा गर्भ॒मच॑क्रिरन् । परि॒ धर्मे॑व॒ सूर्य॑म्
॥२०॥yā i̍ndra pra̱sva̍stvā̱''sā garbha̱maca̍kriran | pari̱ dharme̍va̱ sūrya̍m
त्वामिच्छ॑वसस्पते॒ कण्वा॑ उ॒क्थेन॑ वावृधुः । त्वां सु॒तास॒ इन्द॑वः
॥२१॥tvāmiccha̍vasaspate̱ kaṇvā̍ u̱kthena̍ vāvṛdhuḥ | tvāṃ su̱tāsa̱ inda̍vaḥ
तवेदि॑न्द्र॒ प्रणी॑तिषू॒त प्रश॑स्तिरद्रिवः । य॒ज्ञो वि॑तन्त॒साय्य॑:
॥२२॥tavedi̍ndra̱ praṇī̍tiṣū̱ta praśa̍stiradrivaḥ | ya̱jño vi̍tanta̱sāyya̍:
आ न॑ इन्द्र म॒हीमिषं॒ पुरं॒ न द॑र्षि॒ गोम॑तीम् । उ॒त प्र॒जां सु॒वीर्य॑म्
॥२३॥ā na̍ indra ma̱hīmiṣa̱ṃ pura̱ṃ na da̍rṣi̱ goma̍tīm | u̱ta pra̱jāṃ su̱vīrya̍m
उ॒त त्यदा॒श्वश्व्यं॒ यदि॑न्द्र॒ नाहु॑षी॒ष्वा । अग्रे॑ वि॒क्षु प्र॒दीद॑यत्
॥२४॥u̱ta tyadā̱śvaśvya̱ṃ yadi̍ndra̱ nāhu̍ṣī̱ṣvā | agre̍ vi̱kṣu pra̱dīda̍yat
अ॒भि व्र॒जं न त॑त्निषे॒ सूर॑ उपा॒कच॑क्षसम् । यदि॑न्द्र मृ॒ळया॑सि नः
॥२५॥a̱bhi vra̱jaṃ na ta̍tniṣe̱ sūra̍ upā̱kaca̍kṣasam | yadi̍ndra mṛ̱l̤ayā̍si naḥ
यद॒ङ्ग त॑विषी॒यस॒ इन्द्र॑ प्र॒राज॑सि क्षि॒तीः । म॒हाँ अ॑पा॒र ओज॑सा
॥२६॥yada̱ṅga ta̍viṣī̱yasa̱ indra̍ pra̱rāja̍si kṣi̱tīḥ | ma̱hām̐ a̍pā̱ra oja̍sā
तं त्वा॑ ह॒विष्म॑ती॒र्विश॒ उप॑ ब्रुवत ऊ॒तये॑ । उ॒रु॒ज्रय॑स॒मिन्दु॑भिः
॥२७॥taṃ tvā̍ ha̱viṣma̍tī̱rviśa̱ upa̍ bruvata ū̱taye̍ | u̱ru̱jraya̍sa̱mindu̍bhiḥ
उ॒प॒ह्व॒रे गि॑री॒णां सं॑ग॒थे च॑ न॒दीना॑म् । धि॒या विप्रो॑ अजायत
॥२८॥u̱pa̱hva̱re gi̍rī̱ṇāṃ sa̍ṃga̱the ca̍ na̱dīnā̍m | dhi̱yā vipro̍ ajāyata
अत॑: समु॒द्रमु॒द्वत॑श्चिकि॒त्वाँ अव॑ पश्यति । यतो॑ विपा॒न एज॑ति
॥२९॥ata̍: samu̱dramu̱dvata̍ściki̱tvām̐ ava̍ paśyati | yato̍ vipā̱na eja̍ti
आदित्प्र॒त्नस्य॒ रेत॑सो॒ ज्योति॑ष्पश्यन्ति वास॒रम् । प॒रो यदि॒ध्यते॑ दि॒वा
॥३०॥āditpra̱tnasya̱ reta̍so̱ jyoti̍ṣpaśyanti vāsa̱ram | pa̱ro yadi̱dhyate̍ di̱vā
कण्वा॑स इन्द्र ते म॒तिं विश्वे॑ वर्धन्ति॒ पौंस्य॑म् । उ॒तो श॑विष्ठ॒ वृष्ण्य॑म्
॥३१॥kaṇvā̍sa indra te ma̱tiṃ viśve̍ vardhanti̱ pauṃsya̍m | u̱to śa̍viṣṭha̱ vṛṣṇya̍m
इ॒मां म॑ इन्द्र सुष्टु॒तिं जु॒षस्व॒ प्र सु माम॑व । उ॒त प्र व॑र्धया म॒तिम्
॥३२॥i̱māṃ ma̍ indra suṣṭu̱tiṃ ju̱ṣasva̱ pra su māma̍va | u̱ta pra va̍rdhayā ma̱tim
उ॒त ब्र॑ह्म॒ण्या व॒यं तुभ्यं॑ प्रवृद्ध वज्रिवः । विप्रा॑ अतक्ष्म जी॒वसे॑
॥३३॥u̱ta bra̍hma̱ṇyā va̱yaṃ tubhya̍ṃ pravṛddha vajrivaḥ | viprā̍ atakṣma jī̱vase̍
अ॒भि कण्वा॑ अनूष॒ताऽऽपो॒ न प्र॒वता॑ य॒तीः । इन्द्रं॒ वन॑न्वती म॒तिः
॥३४॥a̱bhi kaṇvā̍ anūṣa̱tā''po̱ na pra̱vatā̍ ya̱tīḥ | indra̱ṃ vana̍nvatī ma̱tiḥ
इन्द्र॑मु॒क्थानि॑ वावृधुः समु॒द्रमि॑व॒ सिन्ध॑वः । अनु॑त्तमन्युम॒जर॑म्
॥३५॥indra̍mu̱kthāni̍ vāvṛdhuḥ samu̱drami̍va̱ sindha̍vaḥ | anu̍ttamanyuma̱jara̍m
आ नो॑ याहि परा॒वतो॒ हरि॑भ्यां हर्य॒ताभ्या॑म् । इ॒ममि॑न्द्र सु॒तं पि॑ब
॥३६॥ā no̍ yāhi parā̱vato̱ hari̍bhyāṃ harya̱tābhyā̍m | i̱mami̍ndra su̱taṃ pi̍ba
त्वामिद्वृ॑त्रहन्तम॒ जना॑सो वृ॒क्तब॑र्हिषः । हव॑न्ते॒ वाज॑सातये
॥३७॥tvāmidvṛ̍trahantama̱ janā̍so vṛ̱ktaba̍rhiṣaḥ | hava̍nte̱ vāja̍sātaye
अनु॑ त्वा॒ रोद॑सी उ॒भे च॒क्रं न व॒र्त्येत॑शम् । अनु॑ सुवा॒नास॒ इन्द॑वः
॥३८॥anu̍ tvā̱ roda̍sī u̱bhe ca̱kraṃ na va̱rtyeta̍śam | anu̍ suvā̱nāsa̱ inda̍vaḥ
मन्द॑स्वा॒ सु स्व॑र्णर उ॒तेन्द्र॑ शर्य॒णाव॑ति । मत्स्वा॒ विव॑स्वतो म॒ती
॥३९॥manda̍svā̱ su sva̍rṇara u̱tendra̍ śarya̱ṇāva̍ti | matsvā̱ viva̍svato ma̱tī
वा॒वृ॒धा॒न उप॒ द्यवि॒ वृषा॑ व॒ज्र्य॑रोरवीत् । वृ॒त्र॒हा सो॑म॒पात॑मः
॥४०॥vā̱vṛ̱dhā̱na upa̱ dyavi̱ vṛṣā̍ va̱jrya̍roravīt | vṛ̱tra̱hā so̍ma̱pāta̍maḥ
ऋषि॒र्हि पू॑र्व॒जा अस्येक॒ ईशा॑न॒ ओज॑सा । इन्द्र॑ चोष्कू॒यसे॒ वसु॑
॥४१॥ṛṣi̱rhi pū̍rva̱jā asyeka̱ īśā̍na̱ oja̍sā | indra̍ coṣkū̱yase̱ vasu̍
अ॒स्माकं॑ त्वा सु॒ताँ उप॑ वी॒तपृ॑ष्ठा अ॒भि प्रय॑: । श॒तं व॑हन्तु॒ हर॑यः
॥४२॥a̱smāka̍ṃ tvā su̱tām̐ upa̍ vī̱tapṛ̍ṣṭhā a̱bhi praya̍: | śa̱taṃ va̍hantu̱ hara̍yaḥ
इ॒मां सु पू॒र्व्यां धियं॒ मधो॑र्घृ॒तस्य॑ पि॒प्युषी॑म् । कण्वा॑ उ॒क्थेन॑ वावृधुः
॥४३॥i̱māṃ su pū̱rvyāṃ dhiya̱ṃ madho̍rghṛ̱tasya̍ pi̱pyuṣī̍m | kaṇvā̍ u̱kthena̍ vāvṛdhuḥ
इन्द्र॒मिद्विम॑हीनां॒ मेधे॑ वृणीत॒ मर्त्य॑: । इन्द्रं॑ सनि॒ष्युरू॒तये॑
॥४४॥indra̱midvima̍hīnā̱ṃ medhe̍ vṛṇīta̱ martya̍: | indra̍ṃ sani̱ṣyurū̱taye̍
अ॒र्वाञ्चं॑ त्वा पुरुष्टुत प्रि॒यमे॑धस्तुता॒ हरी॑ । सो॒म॒पेया॑य वक्षतः
॥४५॥a̱rvāñca̍ṃ tvā puruṣṭuta pri̱yame̍dhastutā̱ harī̍ | so̱ma̱peyā̍ya vakṣataḥ
श॒तम॒हं ति॒रिन्दि॑रे स॒हस्रं॒ पर्शा॒वा द॑दे । राधां॑सि॒ याद्वा॑नाम्
॥४६॥śa̱tama̱haṃ ti̱rindi̍re sa̱hasra̱ṃ parśā̱vā da̍de | rādhā̍ṃsi̱ yādvā̍nām
त्रीणि॑ श॒तान्यर्व॑तां स॒हस्रा॒ दश॒ गोना॑म् । द॒दुष्प॒ज्राय॒ साम्ने॑
॥४७॥trīṇi̍ śa̱tānyarva̍tāṃ sa̱hasrā̱ daśa̱ gonā̍m | da̱duṣpa̱jrāya̱ sāmne̍
उदा॑नट् ककु॒हो दिव॒मुष्ट्रा॑ञ्चतु॒र्युजो॒ दद॑त् । श्रव॑सा॒ याद्वं॒ जन॑म्
॥४८॥udā̍naṭ kaku̱ho diva̱muṣṭrā̍ñcatu̱ryujo̱ dada̍t | śrava̍sā̱ yādva̱ṃ jana̍m