vṛkāsuravadho nāma pañcanavatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
ṣaṣṭhe varṣe pravṛtte tu kvacidyāto bahiḥ śiśuḥ |
umāyā bālakaiḥ sārddhaṃ cikrīḍānekadhā punaḥ
||1||षष्ठे वर्षे प्रवृत्ते तु क्वचिद्यातो बहिः शिशुः ।
उमाया बालकैः सार्द्धं चिक्रीडानेकधा पुनः
taṃ didṛkṣurviśvakarmā yayāvantargṛhaṃ prati |
pārvatī bahirāgatya mānayāmāsa taṃ bahu
||2||तं दिदृक्षुर्विश्वकर्मा ययावन्तर्गृहं प्रति ।
पार्वती बहिरागत्य मानयामास तं बहु
citrāsane samāveśya pūjayāmāsa sādaram |
prakṣālya caraṇau prādād gandhaṃ tāmbūlameva ca
||3||चित्रासने समावेश्य पूजयामास सादरम् ।
प्रक्षाल्य चरणौ प्रादाद् गन्धं ताम्बूलमेव च
tatastadādaraṃ dṛṣṭvā viśvakarmā tutoṣa ha |
tuṣṭāva parayā bhaktyā praṇipatya śivāṃ mudā
||4||ततस्तदादरं दृष्ट्वा विश्वकर्मा तुतोष ह ।
तुष्टाव परया भक्त्या प्रणिपत्य शिवां मुदा
viśvakarmovāca
namāmi viśveśvari viśvarūpe brahmendrarudrāryamaviṣṇurūpe |
tvayā tataṃ viśvamanantaśakte brahmādidevairabhinandyarūpe
||5||नमामि विश्वेश्वरि विश्वरूपे ब्रह्मेन्द्ररुद्रार्यमविष्णुरूपे ।
त्वया ततं विश्वमनन्तशक्ते ब्रह्मादिदेवैरभिनन्द्यरूपे
tvameva viśvaṃ rajasā vidhatse sattvena mātaḥ paripāsi tacca |
tvameva sarvaṃ tamasā'tha haṃsi traiguṇyametattava nityarūpam
||6||त्वमेव विश्वं रजसा विधत्से सत्त्वेन मातः परिपासि तच्च ।
त्वमेव सर्वं तमसाऽथ हंसि त्रैगुण्यमेतत्तव नित्यरूपम्
tvayā hatā daityagaṇā vimuktiṃ brahmarṣayo jñānabalāt prapannāḥ |
tvameva viṣṇoratulā'si śaktiḥ sarvasya hetuḥ paramā'si māyā
||7||त्वया हता दैत्यगणा विमुक्तिं ब्रह्मर्षयो ज्ञानबलात् प्रपन्नाः ।
त्वमेव विष्णोरतुलाऽसि शक्तिः सर्वस्य हेतुः परमाऽसि माया
sato'sato yāpi parāsi śaktiścarācaraṃ tvaṃ vidadhāsi viśvam |
sammohya lokānsakalānsureśānkāṣṭhākalābhiśca dadāsi bhogam
||8||सतोऽसतो यापि परासि शक्तिश्चराचरं त्वं विदधासि विश्वम् ।
सम्मोह्य लोकान्सकलान्सुरेशान्काष्ठाकलाभिश्च ददासि भोगम्
ye tvāṃ prapannā na bhayaṃ tu teṣāṃ mṛtyostasthā daityakṛtaṃ kadācit
||9||ये त्वां प्रपन्ना न भयं तु तेषां मृत्योस्तस्था दैत्यकृतं कदाचित्
tvameva lakṣmīḥ sukṛtāmalakṣmīrduṣṭātmanāṃ tvaṃ pramadāsvarūpā |
vidyāsvarūpāsi jagattraye tvaṃ prabhāsvarūpā śaśisūryayotsvam
||10||त्वमेव लक्ष्मीः सुकृतामलक्ष्मीर्दुष्टात्मनां त्वं प्रमदास्वरूपा ।
विद्यास्वरूपासि जगत्त्रये त्वं प्रभास्वरूपा शशिसूर्ययोत्स्वम्
ya āśritāste jagadāśrayāste vipattileśo na ca teṣu mātaḥ |
tvameva viśveśvari viśvametaddharasyathāpyāyasi vārirūpā
||11||य आश्रितास्ते जगदाश्रयास्ते विपत्तिलेशो न च तेषु मातः ।
त्वमेव विश्वेश्वरि विश्वमेतद्धरस्यथाप्यायसि वारिरूपा
anādimadhyā'nidhanāpyagamyā harīśalokeśasureśvarāṇām |
te'nugrahāttvāprabhajanti bhaktā ānandarūpā nivasanti nāke
||12||अनादिमध्याऽनिधनाप्यगम्या हरीशलोकेशसुरेश्वराणाम् ।
तेऽनुग्रहात्त्वाप्रभजन्ति भक्ता आनन्दरूपा निवसन्ति नाके
abhaktikāmān vinihaṃsi ruṣṭā tvāmeva mātaḥ śaraṇaṃ prapannaḥ |
dhanye mamaite nayane'tha vidyā januśca mātā pitṛvaṃśa eva
||13||अभक्तिकामान् विनिहंसि रुष्टा त्वामेव मातः शरणं प्रपन्नः ।
धन्ये ममैते नयनेऽथ विद्या जनुश्च माता पितृवंश एव
kulaṃ ca dhanyaṃ caraṇau tvadīyau dṛṣṭau yataste jagadambike mayā |
ka uvāca |
evaṃ stutā jaganmātā varamasmai nyavedayat
||14||कुलं च धन्यं चरणौ त्वदीयौ दृष्टौ यतस्ते जगदम्बिके मया ।
क उवाच ।
एवं स्तुता जगन्माता वरमस्मै न्यवेदयत्
sa vavre paramāṃ bhaktiṃ sāta tatheti tamabravīt |
idaṃ stotraṃ paṭhed yastu sarvān kāmām̐llabhecca saḥ
||15||स वव्रे परमां भक्तिं सात तथेति तमब्रवीत् ।
इदं स्तोत्रं पठेद् यस्तु सर्वान् कामाँल्लभेच्च सः
sarvatra vijayaṃ puṣṭiṃ vidyāmāyuḥ sukhaṃ śivam |
śivovāca |
viśvakarman mahābuddhe jñānavānasi sarvataḥ
||16||सर्वत्र विजयं पुष्टिं विद्यामायुः सुखं शिवम् ।
शिवोवाच ।
विश्वकर्मन् महाबुद्धे ज्ञानवानसि सर्वतः
yacchrutaṃ śivavākyena dṛṣṭaṃ tatsakalaṃ tvayi |
sindhunā pīḍitā devāḥ sarve kārāgṛhe sthitāḥ
||17||यच्छ्रुतं शिववाक्येन दृष्टं तत्सकलं त्वयि ।
सिन्धुना पीडिता देवाः सर्वे कारागृहे स्थिताः
śivaścātra samāyātaḥ kailāse tu hṛte sati |
daṇḍakāraṇyadeśe'tra ko'pyāpto na hi dṛśyate
||18||शिवश्चात्र समायातः कैलासे तु हृते सति ।
दण्डकारण्यदेशेऽत्र कोऽप्याप्तो न हि दृश्यते
tvaṃ tu samyak samāyāto bahukālena darśanam |
viśvakarmovāca |
kimāścaryaṃ jaganmātarbālo mātaramāvrajet
||19||त्वं तु सम्यक् समायातो बहुकालेन दर्शनम् ।
विश्वकर्मोवाच ।
किमाश्चर्यं जगन्मातर्बालो मातरमाव्रजेत्
draṣṭuṃ devaṃ mahābhakto vidyākāmo guruṃ śive |
putrasya te śruto mātarmahimā paramādbhutaḥ
||20||द्रष्टुं देवं महाभक्तो विद्याकामो गुरुं शिवे ।
पुत्रस्य ते श्रुतो मातर्महिमा परमाद्भुतः
tamahaṃ draṣṭumāyāto yuvayordarśanotsukaḥ |
ka uvāca |
evaṃ tayostu vadatorāgato'sau vināyakaḥ
||21||तमहं द्रष्टुमायातो युवयोर्दर्शनोत्सुकः ।
क उवाच ।
एवं तयोस्तु वदतोरागतोऽसौ विनायकः
asaṅkhyaśaśisaṅkāśo rajasā'ruṇavigrahaḥ |
prasannavadano bālasamūhaparivāritaḥ
||22||असङ्ख्यशशिसङ्काशो रजसाऽरुणविग्रहः ।
प्रसन्नवदनो बालसमूहपरिवारितः
tanmadhye śobhate smāsau marunmadhye yathā hariḥ |
taṃ dṛṣṭvā praṇipatyāsau kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ
||23||तन्मध्ये शोभते स्मासौ मरुन्मध्ये यथा हरिः ।
तं दृष्ट्वा प्रणिपत्यासौ कृताञ्जलिपुटः स्थितः
tuṣṭāva paramātmānaṃ jñātvā taṃ girijāsutam |
viśvakarmovāca |
namāmi paramātmānaṃ saccidānandavigraham
||24||तुष्टाव परमात्मानं ज्ञात्वा तं गिरिजासुतम् ।
विश्वकर्मोवाच ।
नमामि परमात्मानं सच्चिदानन्दविग्रहम्
carācaraguruṃ sarvakāraṇānāṃ ca kāraṇam |
guṇeśa ca guṇātītaṃ sṛṣṭisthityantakāriṇam
||25||चराचरगुरुं सर्वकारणानां च कारणम् ।
गुणेश च गुणातीतं सृष्टिस्थित्यन्तकारिणम्
sarvavyāpinamīśānaṃ vyaktāvyaktasvarūpiṇam |
agamyaṃ sarvadevānāṃ munihṛtpadmavāsinam
||26||सर्वव्यापिनमीशानं व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणम् ।
अगम्यं सर्वदेवानां मुनिहृत्पद्मवासिनम्
siddhibuddhipatiṃ nānābhaktasiddhipradaṃ vibhum |
abhaktakāmadahanaṃ sahasraravisannibham
||27||सिद्धिबुद्धिपतिं नानाभक्तसिद्धिप्रदं विभुम् ।
अभक्तकामदहनं सहस्ररविसन्निभम्
anekaśaktisaṃyuktaṃ daityadānavamardanam |
anādimavyayaṃ śāntaṃ jarāmaraṇavarjitam
||28||अनेकशक्तिसंयुक्तं दैत्यदानवमर्दनम् ।
अनादिमव्ययं शान्तं जरामरणवर्जितम्
tritanuṃ ca trayīmūlaṃ brahmaviṣṇuśivātmakam |
ka uvāca |
evaṃ stutiṃ samākarṇya santuṣṭaḥ sa guṇeśvaraḥ
||29||त्रितनुं च त्रयीमूलं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् ।
क उवाच ।
एवं स्तुतिं समाकर्ण्य सन्तुष्टः स गुणेश्वरः
svāsane tamupāviśya pūjayāmāsa sādaram |
prakṣālya caraṇau gandhamakṣatān puṣpameva ca
||30||स्वासने तमुपाविश्य पूजयामास सादरम् ।
प्रक्षाल्य चरणौ गन्धमक्षतान् पुष्पमेव च
dhūpaṃ dīpaṃ ca naivedyaṃ nivedya tamathā bravīt |
guṇeśa uvāca |
viśvakarmannāgato'si mama darśanakāṅkṣayā
||31||धूपं दीपं च नैवेद्यं निवेद्य तमथा ब्रवीत् ।
गुणेश उवाच ।
विश्वकर्मन्नागतोऽसि मम दर्शनकाङ्क्षया
kimānītaṃ mama mudehyupāyanamanuttamam |
viśvakarmovāca |
nijasvānandapūrṇānāṃ paravāñchāvidhāyinām
||32||किमानीतं मम मुदेह्युपायनमनुत्तमम् ।
विश्वकर्मोवाच ।
निजस्वानन्दपूर्णानां परवाञ्छाविधायिनाम्
nispṛhāṇāṃ sarvakṛtāṃ sarvaśaktimatāmapi |
samaloṣṭāśmahemnāṃ ca kalpavṛkṣādharī kṛtām |
kartumakartuṃ śaktānāmanyathākartumeva ca
||33||निस्पृहाणां सर्वकृतां सर्वशक्तिमतामपि ।
समलोष्टाश्महेम्नां च कल्पवृक्षाधरी कृताम् ।
कर्तुमकर्तुं शक्तानामन्यथाकर्तुमेव च
svādhīnānāṃ ca tuṣṭānāṃ svasattāvartināmapi |
parādhīnairaśaktaiścākiñcanairmartyadharmabhiḥ
||34||स्वाधीनानां च तुष्टानां स्वसत्तावर्तिनामपि ।
पराधीनैरशक्तैश्चाकिञ्चनैर्मर्त्यधर्मभिः
kiṃ deyaṃ paritoṣāya svaśaktyā kiñcidāhṛtam |
ka uvāca |
evamuktvā viśvakarmā'sthāpayatpurataḥ sṛṇim
||35||किं देयं परितोषाय स्वशक्त्या किञ्चिदाहृतम् ।
क उवाच ।
एवमुक्त्वा विश्वकर्माऽस्थापयत्पुरतः सृणिम्
padmaṃ ca paraśuṃ pāśaṃ sahasrādityasannibham |
sarvaśatruharaṃ tīkṣṇaṃ dadhāra sa guṇeśvaraḥ
||36||पद्मं च परशुं पाशं सहस्रादित्यसन्निभम् ।
सर्वशत्रुहरं तीक्ष्णं दधार स गुणेश्वरः
uvāca viśvakarmāṇaṃ kuta etāni viśvakṛt |
ānītāni mama prītyai tadvadasvādhunā'nagha
||37||उवाच विश्वकर्माणं कुत एतानि विश्वकृत् ।
आनीतानि मम प्रीत्यै तद्वदस्वाधुनाऽनघ
viśvakarmovāca
saṃjñā nāmeti nāmnā me kanyā cārusvarūpiṇī
||38||संज्ञा नामेति नाम्ना मे कन्या चारुस्वरूपिणी
lajjito yanmukhaṃ vīkṣya sahasā śaśalāñchanaḥ |
ramā śacī ca sāvitrī śāradā'rundhatī ratiḥ
||39||लज्जितो यन्मुखं वीक्ष्य सहसा शशलाञ्छनः ।
रमा शची च सावित्री शारदाऽरुन्धती रतिः
trilokyāṃ na samā kāpi parā yasyā guṇeśvara |
sā mayā tvaye dattā trivedāya trirūpiṇe
||40||त्रिलोक्यां न समा कापि परा यस्या गुणेश्वर ।
सा मया त्वये दत्ता त्रिवेदाय त्रिरूपिणे
āgateṣu trilokeṣu sāṅgopāṅgeṣu sarvaśaḥ |
mahotsavo mahānāsīd dināṣṭakamaharniśam
||41||आगतेषु त्रिलोकेषु साङ्गोपाङ्गेषु सर्वशः ।
महोत्सवो महानासीद् दिनाष्टकमहर्निशम्
yāṃ dṛṣṭvā skhalitā devā lajjayā'dhomukhā gatāḥ |
savitā tāmathādāya yayau svasthānamuttamam
||42||यां दृष्ट्वा स्खलिता देवा लज्जयाऽधोमुखा गताः ।
सविता तामथादाय ययौ स्वस्थानमुत्तमम्
tejasā tasya taptā me kanyakā kṛśatāmagāt |
sā tato nirmame chāyāṃ saṃjñā tu svaprabhāvataḥ
||43||तेजसा तस्य तप्ता मे कन्यका कृशतामगात् ।
सा ततो निर्ममे छायां संज्ञा तु स्वप्रभावतः
sarvaṃ tasyai nivedyaiva sadyo mama gṛhaṃ gatā |
gate kiyati kāle sā chāyā jñātā tu bhānunā
||44||सर्वं तस्यै निवेद्यैव सद्यो मम गृहं गता ।
गते कियति काले सा छाया ज्ञाता तु भानुना
neyaṃ saṃjñeti sa prāyād gṛhaṃ sadyo mamāryamā |
tato bhītā punaḥ saṃjñā māmuvāca na māṃ pitaḥ
||45||नेयं संज्ञेति स प्रायाद् गृहं सद्यो ममार्यमा ।
ततो भीता पुनः संज्ञा मामुवाच न मां पितः
nivedaya raverhaste tejo'haṃ na kṣame'sya ca |
tataḥ pitrā dhikkṛtā sā bahireva yayau kila
||46||निवेदय रवेर्हस्ते तेजोऽहं न क्षमेऽस्य च ।
ततः पित्रा धिक्कृता सा बहिरेव ययौ किल
aśvinīrūpamāsthāya guptarūpā vane'vasat |
tatastu viśvakarmā tāmanavekṣya kvacidgṛhe
||47||अश्विनीरूपमास्थाय गुप्तरूपा वनेऽवसत् ।
ततस्तु विश्वकर्मा तामनवेक्ष्य क्वचिद्गृहे
provācāryamaṇaṃ so'tha tejaste soḍhumakṣamā |
kva gatā na ca jāne tāmupāyaṃ te bravīmi ca
||48||प्रोवाचार्यमणं सोऽथ तेजस्ते सोढुमक्षमा ।
क्व गता न च जाने तामुपायं ते ब्रवीमि च
yadi te tejaso bhāgo nyūnaḥ kiñcidbhaviṣyati |
tadā sā prakaṭībhūyād viharasva tatastayā
||49||यदि ते तेजसो भागो न्यूनः किञ्चिद्भविष्यति ।
तदा सा प्रकटीभूयाद् विहरस्व ततस्तया
raviruvāca
yathā tava bhaveccetastathā kartuṃ tvamarhasi ||
ka uvāca |
viśvakarmā tataścainaṃ yantre sthāpyollilekha ha
||50||यथा तव भवेच्चेतस्तथा कर्तुं त्वमर्हसि ॥
क उवाच ।
विश्वकर्मा ततश्चैनं यन्त्रे स्थाप्योल्लिलेख ह
tejohrāsaṃ cakārāśu kiñcitsaumyo'bhavacca saḥ ||
yatra guptā'bhavatsaṃjñā tatra yāto'ryamā vibhuḥ
||51||तेजोह्रासं चकाराशु किञ्चित्सौम्योऽभवच्च सः ॥
यत्र गुप्ताऽभवत्संज्ञा तत्र यातोऽर्यमा विभुः
aśvobhūtvā tayā reme sā nāsatyāvasūta ca ||
tāmādāyāryamā lokaṃ nijaṃ harṣayuto'gamat
||52||अश्वोभूत्वा तया रेमे सा नासत्यावसूत च ॥
तामादायार्यमा लोकं निजं हर्षयुतोऽगमत्
viśvakarmovāca
tejaḥśeṣeṇa tasyātha prabalena guṇeśvara |
nirmitānyāyudhānyāśu tvadarthe jagadīśvara
||53||तेजःशेषेण तस्याथ प्रबलेन गुणेश्वर ।
निर्मितान्यायुधान्याशु त्वदर्थे जगदीश्वर
atitīkṣṇāni kālasya sadā jayakarāṇyapi |
catvāri te pradattāni datte cakragade hareḥ
||54||अतितीक्ष्णानि कालस्य सदा जयकराण्यपि ।
चत्वारि ते प्रदत्तानि दत्ते चक्रगदे हरेः
triśūlaḥ śambhave dattaḥ sarvaśatrunibaharṇam |
guṇeśa uvāca |
samyak kṛtaṃ viśvakarmannāyudhāni śubhāni me
||55||त्रिशूलः शम्भवे दत्तः सर्वशत्रुनिबहर्णम् ।
गुणेश उवाच ।
सम्यक् कृतं विश्वकर्मन्नायुधानि शुभानि मे
dattāni daityanāśāya paropakṛtaye satām |
ka uvāca |
evamuktvāyudhānyāśu dadhāra ca dudhāva ca
||56||दत्तानि दैत्यनाशाय परोपकृतये सताम् ।
क उवाच ।
एवमुक्त्वायुधान्याशु दधार च दुधाव च
tadā cakampe pṛthivī parvatāśca vanāni ca |
śuśubhe so'pi taiḥ śastraiḥ koṭisūryanibhairvibhuḥ
||57||तदा चकम्पे पृथिवी पर्वताश्च वनानि च ।
शुशुभे सोऽपि तैः शस्त्रैः कोटिसूर्यनिभैर्विभुः
viśvakarmā namaskṛtya yayau svasthānamājñayā |
umātmajo'pi cikrīḍa munibālairvṛtaḥ punaḥ
||58||विश्वकर्मा नमस्कृत्य ययौ स्वस्थानमाज्ञया ।
उमात्मजोऽपि चिक्रीड मुनिबालैर्वृतः पुनः
tatrāyayau vṛkonāma mahān duṣṭatamo'suraḥ |
bhayaṅkarānano matto grasanniva mahābalī
||59||तत्राययौ वृकोनाम महान् दुष्टतमोऽसुरः ।
भयङ्कराननो मत्तो ग्रसन्निव महाबली
pucchāghātena ca bhuvaṃ kampayan haladantavān |
duṣṭvā bhayaṅkaraṃ daityaṃ muniputrāḥ palāyitāḥ
||60||पुच्छाघातेन च भुवं कम्पयन् हलदन्तवान् ।
दुष्ट्वा भयङ्करं दैत्यं मुनिपुत्राः पलायिताः
sa āyudhāni gṛhyayāśu taṃ vṛkaṃ samatāḍayat |
aṅakuśāghātamātreṇa patito bhuvi so'suraḥ
||61||स आयुधानि गृह्ययाशु तं वृकं समताडयत् ।
अङकुशाघातमात्रेण पतितो भुवि सोऽसुरः
vaman raktaṃ nijaṃ rūpamāsthitaścūrṇayan drumān |
saṃharañjīvasaṅghātān daśayojanavistṛtaḥ
||62||वमन् रक्तं निजं रूपमास्थितश्चूर्णयन् द्रुमान् ।
संहरञ्जीवसङ्घातान् दशयोजनविस्तृतः
sa tato'stamite sūrye yayau bālayuto gṛham |
bālāḥ prāhurumāyai te'nenādya nihato'suraḥ
||63||स ततोऽस्तमिते सूर्ये ययौ बालयुतो गृहम् ।
बालाः प्राहुरुमायै तेऽनेनाद्य निहतोऽसुरः
vṛko nāmāṅkuśāghātād daśayojanamāyataḥ |
tānuvācādrijā roṣād vrajantu nijamandiram
||64||वृको नामाङ्कुशाघाताद् दशयोजनमायतः ।
तानुवाचाद्रिजा रोषाद् व्रजन्तु निजमन्दिरम्
tatastadvākyamākarṇya te bālāḥ svālayān yayuḥ
||65||ततस्तद्वाक्यमाकर्ण्य ते बालाः स्वालयान् ययुः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe vṛkāsuravadho nāma pañcanavatitamo'dhyāyaḥ || 95 ||