viśvadevabhedabuddhinirāso nāmapañcādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tato bhādracaturthyāṃ tu te sarve munibālakāḥ |
mṛdamāhartumāyātā vimalāṃ tāmathānayan
||1||ततो भाद्रचतुर्थ्यां तु ते सर्वे मुनिबालकाः ।
मृदमाहर्तुमायाता विमलां तामथानयन्
svasvabuddhyā vidhāyāśu mūrtīrnānāvidhāḥ śubhāḥ |
siṃhārūḍhā mayūrasthāḥ kāścinmūṣakasaṃsthitāḥ
||2||स्वस्वबुद्ध्या विधायाशु मूर्तीर्नानाविधाः शुभाः ।
सिंहारूढा मयूरस्थाः काश्चिन्मूषकसंस्थिताः
nānāyudhadharā nānādivyālaṅkārasaṃyutāḥ |
caturbhujā gaṇeśasya divyagandhāmbarāḥ śubhāḥ
||3||नानायुधधरा नानादिव्यालङ्कारसंयुताः ।
चतुर्भुजा गणेशस्य दिव्यगन्धाम्बराः शुभाः
bhaktyā paramayā'pūjannupacāraiḥ pṛthakpṛthak |
maṇḍape tāḥ pratiṣṭhāpya puṣpādarśaprabhāyuji
||4||भक्त्या परमयाऽपूजन्नुपचारैः पृथक्पृथक् ।
मण्डपे ताः प्रतिष्ठाप्य पुष्पादर्शप्रभायुजि
padmapuṣpayutā mālā dadustāḥ sumanoharāḥ |
vādyatsu tūryaghoṣeṣu nagarī harṣamāpa sā
||5||पद्मपुष्पयुता माला ददुस्ताः सुमनोहराः ।
वाद्यत्सु तूर्यघोषेषु नगरी हर्षमाप सा
gaurī tasyāṃ janmatithau dvādaśābdikamarbhakam |
snāpayāmāsa ca dadau vāyanāni suvāsinīḥ
||6||गौरी तस्यां जन्मतिथौ द्वादशाब्दिकमर्भकम् ।
स्नापयामास च ददौ वायनानि सुवासिनीः
sampūjya vidhivat bhaktyā haridrākuṅkumādibhiḥ |
etasminnantare daityo viśvadeva iti śrutaḥ
||7||सम्पूज्य विधिवत् भक्त्या हरिद्राकुङ्कुमादिभिः ।
एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो विश्वदेव इति श्रुतः
bhagavadrūpamāsthāya śrīmudrāṅkitamāyayau |
śaṅkhacakragadāpadmavanamālālasattanuḥ
||8||भगवद्रूपमास्थाय श्रीमुद्राङ्कितमाययौ ।
शङ्खचक्रगदापद्मवनमालालसत्तनुः
tulasīdāmaruciro divyavastrānulepanaḥ |
kamaṇḍalu vāripūrṇaṃ veṇudaṇḍaṃ dadhau kare
||9||तुलसीदामरुचिरो दिव्यवस्त्रानुलेपनः ।
कमण्डलु वारिपूर्णं वेणुदण्डं दधौ करे
gaurī tamatithiṃ dvāri tiṣṭhantaṃ prāha bhaktitaḥ |
kuta āgamyate brahmam̐stuṣṭā'haṃ tava tejasā
||10||गौरी तमतिथिं द्वारि तिष्ठन्तं प्राह भक्तितः ।
कुत आगम्यते ब्रह्मँस्तुष्टाऽहं तव तेजसा
ityuktaḥ prāha tāṃ vipraḥ śrutavānasmi yatpurā |
tadṛṣṭvā nayanābhyāṃ te parituṣṭaṃ mano mama
||11||इत्युक्तः प्राह तां विप्रः श्रुतवानस्मि यत्पुरा ।
तदृष्ट्वा नयनाभ्यां ते परितुष्टं मनो मम
kṣudhayā pīḍitaścāhaṃ bhavatī gṛhamāgataḥ |
pārvatyuvāca |
āsyatāṃ bhujyatāṃ svasthaṃ sa ca tatrāsanesthitaḥ
||12||क्षुधया पीडितश्चाहं भवती गृहमागतः ।
पार्वत्युवाच ।
आस्यतां भुज्यतां स्वस्थं स च तत्रासनेस्थितः
āsīnasyamayūreśo viṣṭare'kṣālayattadā |
caraṇau tattīrthajalaiḥ siṣeca sarvato'malaiḥ
||13||आसीनस्यमयूरेशो विष्टरेऽक्षालयत्तदा ।
चरणौ तत्तीर्थजलैः सिषेच सर्वतोऽमलैः
apośānakarastūṣṇīmāsīccintāturo dvijaḥ
||14||अपोशानकरस्तूष्णीमासीच्चिन्तातुरो द्विजः
umovāca dvijaṃ paścād bhujyatāṃ bhujyatāmiti |
yadi nānnaṃ manoyogyaṃ tadā dāsye'tivāñchitam |
vada tacchīghramānyaṣye śaṅkarasya prabhāvataḥ
||15||उमोवाच द्विजं पश्चाद् भुज्यतां भुज्यतामिति ।
यदि नान्नं मनोयोग्यं तदा दास्येऽतिवाञ्छितम् ।
वद तच्छीघ्रमान्यष्ये शङ्करस्य प्रभावतः
dvija uvāca
kṣīrārṇavasthitaṃ devaṃ dṛṣṭvā nityaṃ bhujanmyaham |
jalaṃ pibāmi taccādya vismṛtaṃ mohato mayā
||16||क्षीरार्णवस्थितं देवं दृष्ट्वा नित्यं भुजन्म्यहम् ।
जलं पिबामि तच्चाद्य विस्मृतं मोहतो मया
umovāca
pūrvameva kathaṃ nokto niyamaste dvijottama |
pātrādutthāya gantāsi kathaṃ sattvavilumpaka
||17||पूर्वमेव कथं नोक्तो नियमस्ते द्विजोत्तम ।
पात्रादुत्थाय गन्तासि कथं सत्त्वविलुम्पक
śaṅkaraḥ kṣobhamāpanno na jāne kiṃ kariṣyati
||18||शङ्करः क्षोभमापन्नो न जाने किं करिष्यति
mayūreśo'bravīt tatra yadi bhāvo dṛḍho hṛdi |
tadātraiva bhavetpadmanābherdarśanamāśu te
||19||मयूरेशोऽब्रवीत् तत्र यदि भावो दृढो हृदि ।
तदात्रैव भवेत्पद्मनाभेर्दर्शनमाशु ते
prāyo'bhāgyaṃ mahaddṛṣṭaṃ yatpakvānnaṃ ca pāyasam |
tyaktvā vrajasi kutra tvaṃ mūḍhabhāvena vā dvija
||20||प्रायोऽभाग्यं महद्दृष्टं यत्पक्वान्नं च पायसम् ।
त्यक्त्वा व्रजसि कुत्र त्वं मूढभावेन वा द्विज
bahujanmatapobhiryatkaṭākṣo bhuvi labhyate |
tayā te pariviṣṭānnaṃ kathaṃ tyajasi suvrata
||21||बहुजन्मतपोभिर्यत्कटाक्षो भुवि लभ्यते ।
तया ते परिविष्टान्नं कथं त्यजसि सुव्रत
brahmādīnāṃ na gamyā yā dṛṣṭā sākṣāt tvayā śivā |
sarvalokasya jananī sarvayoṣidvarā hi sā
||22||ब्रह्मादीनां न गम्या या दृष्टा साक्षात् त्वया शिवा ।
सर्वलोकस्य जननी सर्वयोषिद्वरा हि सा
sarveṣāmeva devānāṃ śaktiḥ sā paramādbhutā |
taddarśanena devasya viṣṇorjātaṃ hi darśanam
||23||सर्वेषामेव देवानां शक्तिः सा परमाद्भुता ।
तद्दर्शनेन देवस्य विष्णोर्जातं हि दर्शनम्
cakorasyevāgnibhujo miṣṭhānnaṃ naiva rocate |
tathā kiṃ te na roceta devānnamamṛtopamam |
mama vā sarvarūpasya darśane sā dṛśirbhavet
||24||चकोरस्येवाग्निभुजो मिष्ठान्नं नैव रोचते ।
तथा किं ते न रोचेत देवान्नममृतोपमम् ।
मम वा सर्वरूपस्य दर्शने सा दृशिर्भवेत्
dvija uvāca
ramāpaterahaṃ dāso na namasyāmi kiñcana |
yadi tvaṃ sarvarūpo'si yadi sāmarthyamasti te
||25||रमापतेरहं दासो न नमस्यामि किञ्चन ।
यदि त्वं सर्वरूपोऽसि यदि सामर्थ्यमस्ति ते
tadā darśaya viśveśaṃ nārāyaṇamanāmayam |
evaṃ buddhvā dṛḍhaṃ tasya niścayaṃ sa mayūrarāṭ
||26||तदा दर्शय विश्वेशं नारायणमनामयम् ।
एवं बुद्ध्वा दृढं तस्य निश्चयं स मयूरराट्
antardhāya prādurāsīnnārāyaṇasvarūpavān |
pītāmbaraḥ śaṅkhacakragadāpadmadharo vibhuḥ
||27||अन्तर्धाय प्रादुरासीन्नारायणस्वरूपवान् ।
पीताम्बरः शङ्खचक्रगदापद्मधरो विभुः
nānālaṅkāraruciraḥ sarvālaṅkārasundaraḥ |
kaustubhena lasadvakṣā vanamālāvibhūṣitaḥ
||28||नानालङ्काररुचिरः सर्वालङ्कारसुन्दरः ।
कौस्तुभेन लसद्वक्षा वनमालाविभूषितः
śeṣaśāyī mahālakṣmyā saṃvāhitapadāmbujaḥ |
viśvadevaśca taṃ dṛṣṭvā nanāma paripūjya ca
||29||शेषशायी महालक्ष्म्या संवाहितपदाम्बुजः ।
विश्वदेवश्च तं दृष्ट्वा ननाम परिपूज्य च
yātastanmayatāṃ bhaktyā vismṛtya ca śarīratām |
uvāca ca cidānandaparipūrṇo dvijottamaḥ
||30||यातस्तन्मयतां भक्त्या विस्मृत्य च शरीरताम् ।
उवाच च चिदानन्दपरिपूर्णो द्विजोत्तमः
adya dhanyaṃ janurme'dya jīvitaṃ ca sujīvitam |
adyeyaṃ nagarī dhanyā dhanyau tau pitarau mama
||31||अद्य धन्यं जनुर्मेऽद्य जीवितं च सुजीवितम् ।
अद्येयं नगरी धन्या धन्यौ तौ पितरौ मम
mayūreśopadeśena bhavānyā darśanena ca |
parātparasya viṣṇoste carācarasvarūpiṇaḥ
||32||मयूरेशोपदेशेन भवान्या दर्शनेन च ।
परात्परस्य विष्णोस्ते चराचरस्वरूपिणः
labdhaṃ darśanamatraiva sarvāntaryāmiṇo vibhoḥ |
nārāyaṇo'pi taṃ bhaktaṃ bāhubhiḥ pariṣasvaje
||33||लब्धं दर्शनमत्रैव सर्वान्तर्यामिणो विभोः ।
नारायणोऽपि तं भक्तं बाहुभिः परिषस्वजे
uvāca ca prasannātmā bāṣpagadgadayā girā |
madarthaṃ tyaktavānbhuktiṃ kṣīrābdherahamāgataḥ
||34||उवाच च प्रसन्नात्मा बाष्पगद्गदया गिरा ।
मदर्थं त्यक्तवान्भुक्तिं क्षीराब्धेरहमागतः
dṛṣṭvā te niścayaṃ bhaktiṃ dṛḍhāmavyabhicāriṇīm |
bhaktamārgaṃ prasiñcāmi mārutoddhṛtakaṇṭakam
||35||दृष्ट्वा ते निश्चयं भक्तिं दृढामव्यभिचारिणीम् ।
भक्तमार्गं प्रसिञ्चामि मारुतोद्धृतकण्टकम्
bhaktatṛṣānivṛttyarthaṃ jāto'haṃ jalarūpadhṛk |
nānārūpadharo jāto bhaktānāmārtināśanaḥ
||36||भक्ततृषानिवृत्त्यर्थं जातोऽहं जलरूपधृक् ।
नानारूपधरो जातो भक्तानामार्तिनाशनः
yathā bhaktaḥ priyo nityamiti te darśayāmyaham |
abhūd bhādracaturthyāṃ hi mayūreśamahotsavaḥ
||37||यथा भक्तः प्रियो नित्यमिति ते दर्शयाम्यहम् ।
अभूद् भाद्रचतुर्थ्यां हि मयूरेशमहोत्सवः
mūrtiṃ mahīmayīṃ kṛtvā barhyākhusiṃhagāṃ pṛthak |
nānālaṅkāraśobhāḍhyāṃ nānāraṅgaiḥ suśobhitām
||38||मूर्तिं महीमयीं कृत्वा बर्ह्याखुसिंहगां पृथक् ।
नानालङ्कारशोभाढ्यां नानारङ्गैः सुशोभिताम्
anekaiḥ pūjya tāṃ samyagbālakairmunisañcayaiḥ |
kecidagre pragāyanti kecinnṛtyanti bhaktitaḥ
||39||अनेकैः पूज्य तां सम्यग्बालकैर्मुनिसञ्चयैः ।
केचिदग्रे प्रगायन्ति केचिन्नृत्यन्ति भक्तितः
vācayanti purāṇāni pradakṣiṇaparāḥ pare |
etasminnantare pautro vasiṣṭhasya mahātmanaḥ
||40||वाचयन्ति पुराणानि प्रदक्षिणपराः परे ।
एतस्मिन्नन्तरे पौत्रो वसिष्ठस्य महात्मनः
parāśara itikhyāta āyayau svecchayā muniḥ |
sa caturvārṣiko mūrtiṃ vidadhe bhaktitatparaḥ
||41||पराशर इतिख्यात आययौ स्वेच्छया मुनिः ।
स चतुर्वार्षिको मूर्तिं विदधे भक्तितत्परः
śuṣkaparṇakṛtāṃ mālāṃ kṛtvā tasmai nyavedayat |
gandhabuddhayā kardamena tāṃ vyalepayadādarāt
||42||शुष्कपर्णकृतां मालां कृत्वा तस्मै न्यवेदयत् ।
गन्धबुद्धया कर्दमेन तां व्यलेपयदादरात्
miṣṭānnāni ca laḍḍūkān dakṣiṇāṃ ca phalāni ca |
nyavedayattadā patrairanekaiḥ kardamairapi
||43||मिष्टान्नानि च लड्डूकान् दक्षिणां च फलानि च ।
न्यवेदयत्तदा पत्रैरनेकैः कर्दमैरपि
saṅkalpaṃ līlayā cakre jaṅghāvādyaṃ śanaiḥ śanaiḥ |
muhūrtaṃ nartanaṃ kṛtvā ruroda bhakṣayeti ca
||44||सङ्कल्पं लीलया चक्रे जङ्घावाद्यं शनैः शनैः ।
मुहूर्तं नर्तनं कृत्वा रुरोद भक्षयेति च
samprārthya mūrtiṃ bahudhā tataḥ sā cetanāṃ yayau |
yadyattena yaduddeśātsthāpitaṃ purato'bhavat
||45||सम्प्रार्थ्य मूर्तिं बहुधा ततः सा चेतनां ययौ ।
यद्यत्तेन यदुद्देशात्स्थापितं पुरतोऽभवत्
tattathaiva ca sañjātaṃ tataḥ sā'bhakṣayat tadā |
laḍḍūkān modakān nānā pakvānnaṃ pāyasānvitam
||46||तत्तथैव च सञ्जातं ततः साऽभक्षयत् तदा ।
लड्डूकान् मोदकान् नाना पक्वान्नं पायसान्वितम्
viśvadevaśca tad dṛṣṭvā mithyābhūtaṃ yathārthavat |
mṛttikānnāni satyāni sarvaṃ puṣpaphalādikam
||47||विश्वदेवश्च तद् दृष्ट्वा मिथ्याभूतं यथार्थवत् ।
मृत्तिकान्नानि सत्यानि सर्वं पुष्पफलादिकम्
sacetanāṃ ca tāṃ mūrtiṃ ṣaḍbhujāṃ ca punaḥ punaḥ |
vyalokayad viṣṇurūpāṃ caturbāhuvirājitām
||48||सचेतनां च तां मूर्तिं षड्भुजां च पुनः पुनः ।
व्यलोकयद् विष्णुरूपां चतुर्बाहुविराजिताम्
uvāca satataṃ deva kimidaṃ mṛttikāśanam |
mūrtiruvāca |
bhaktyā yadarpitaṃ mahyaṃ sudhārasasamaṃ bhavet
||49||उवाच सततं देव किमिदं मृत्तिकाशनम् ।
मूर्तिरुवाच ।
भक्त्या यदर्पितं मह्यं सुधारससमं भवेत्
abhaktārpitamamṛtaṃ viṣameva bhavenmama |
ka uvāca |
evaṃ tadvacanaṃ śrutvā viśvadevo'bravītpunaḥ
||50||अभक्तार्पितममृतं विषमेव भवेन्मम ।
क उवाच ।
एवं तद्वचनं श्रुत्वा विश्वदेवोऽब्रवीत्पुनः
kaste bhakto mama ca taṃ darśayasva sureśvara |
tatastasya karaṃ dhṛtvā bahirāyānmayūrarāṭ
||51||कस्ते भक्तो मम च तं दर्शयस्व सुरेश्वर ।
ततस्तस्य करं धृत्वा बहिरायान्मयूरराट्
gṛhe gṛhe pūjyamānaṃ devaṃ tasmai vyadarśayat |
śikhinaṃ sa samārūḍhaṃ mayūreśamalokayat
||52||गृहे गृहे पूज्यमानं देवं तस्मै व्यदर्शयत् ।
शिखिनं स समारूढं मयूरेशमलोकयत्
tatrāpi paryapaśyat sa viśvadevayutaṃ ca tam |
nāyaṃ mama bhavet svāmītyevaṃ buddhiṃ visṛjyatām
||53||तत्रापि पर्यपश्यत् स विश्वदेवयुतं च तम् ।
नायं मम भवेत् स्वामीत्येवं बुद्धिं विसृज्यताम्
gṛhe gṛhe viśvadevo nārāyaṇamalokayat |
sarvatra sa dadarśā'tha pūjyamānaṃ guṇeśvaram
||54||गृहे गृहे विश्वदेवो नारायणमलोकयत् ।
सर्वत्र स ददर्शाऽथ पूज्यमानं गुणेश्वरम्
kvāpi kvāpi mayūreśaṃ dadarśa viṣṇurūpiṇam |
punarālokayan tat tanmayūreśamalokāyat
||55||क्वापि क्वापि मयूरेशं ददर्श विष्णुरूपिणम् ।
पुनरालोकयन् तत् तन्मयूरेशमलोकायत्
bhujaṃ svaṃ parigṛhyaiva bahiryātaṃ svalīlayā |
ākṣipya hastaṃ sa prāyānnāyaṃ svāmī mameti ca
||56||भुजं स्वं परिगृह्यैव बहिर्यातं स्वलीलया ।
आक्षिप्य हस्तं स प्रायान्नायं स्वामी ममेति च
aṭan gṛhe gṛhe so'tha pūjyamānaṃ dadarśa ha |
mayūreśaṃ vādyaghoṣairnṛtyagītairanekadhā
||57||अटन् गृहे गृहे सोऽथ पूज्यमानं ददर्श ह ।
मयूरेशं वाद्यघोषैर्नृत्यगीतैरनेकधा
kvāpi dṛṣṭvā viṣṇurūpaṃ namaskartuṃ yathāvadha |
punarmayūreśarūpaṃ dadarśa sa śikhisthitam
||58||क्वापि दृष्ट्वा विष्णुरूपं नमस्कर्तुं यथावध ।
पुनर्मयूरेशरूपं ददर्श स शिखिस्थितम्
garuḍārūḍhamanyatra śeṣārūḍhaṃ tathā kvacita |
namaskartuṃ yadā yāti viśvadevo mudā yataḥ
||59||गरुडारूढमन्यत्र शेषारूढं तथा क्वचित ।
नमस्कर्तुं यदा याति विश्वदेवो मुदा यतः
tāvad siṃhamārūḍhaṃ paśyati sma punaḥ punaḥ |
bhuñjantaṃ ca ramantaṃ ca svapantaṃ ca dadarśa saḥ
||60||तावद् सिंहमारूढं पश्यति स्म पुनः पुनः ।
भुञ्जन्तं च रमन्तं च स्वपन्तं च ददर्श सः
tataḥ khinno viśvadevo vasiṣṭhadvāramāgamat |
tato'bravīmayūreśaḥ paśya me bhaktamuttamam
||61||ततः खिन्नो विश्वदेवो वसिष्ठद्वारमागमत् ।
ततोऽब्रवीमयूरेशः पश्य मे भक्तमुत्तमम्
tataḥ parāśaraṃ so'tha dadarśa purataḥ sthitam |
mṛnmayairupacāraistaṃ pūjayantaṃ guṇeśvaram
||62||ततः पराशरं सोऽथ ददर्श पुरतः स्थितम् ।
मृन्मयैरुपचारैस्तं पूजयन्तं गुणेश्वरम्
bhakṣayantaṃ ca laḍḍūkān mṛnmayān devameva ca |
paśyati sma punarvyomni jale bhūmau tameva saḥ
||63||भक्षयन्तं च लड्डूकान् मृन्मयान् देवमेव च ।
पश्यति स्म पुनर्व्योम्नि जले भूमौ तमेव सः
kṣaṇaṃ nārāyaṇaṃ devaṃ mayūreśaṃ kṣaṇādapi |
tataḥ svabhedabuddhiṃ svāṃ tatyāja bhrāntimeva ca
||64||क्षणं नारायणं देवं मयूरेशं क्षणादपि ।
ततः स्वभेदबुद्धिं स्वां तत्याज भ्रान्तिमेव च
sarvabhāvena taṃ natvā stutvā'bhedadhiyā punaḥ |
anujñāto mudā prāyādviśvadevaḥ svamāśramam
||65||सर्वभावेन तं नत्वा स्तुत्वाऽभेदधिया पुनः ।
अनुज्ञातो मुदा प्रायाद्विश्वदेवः स्वमाश्रमम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe viśvadevabhedabuddhinirāso nāmapañcādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 105 ||