tṛtīyo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tataḥ prātaḥ samutthāya gurūndhyātvā sabhājya ca |
smṛtvā natvā'khilāndevān jagmaturnaiṛtīṃ diśam
||1||ततः प्रातः समुत्थाय गुरून्ध्यात्वा सभाज्य च ।
स्मृत्वा नत्वाऽखिलान्देवान् जग्मतुर्नैऋतीं दिशम्
kṛtvā mutrapurīṣe tu dantajivhā viśodhya ca |
snātvā sandhyāmupāsyaitāviṣṭān devān pupūjatuḥ
||2||कृत्वा मुत्रपुरीषे तु दन्तजिव्हा विशोध्य च ।
स्नात्वा सन्ध्यामुपास्यैताविष्टान् देवान् पुपूजतुः
sampūjya bāhmaṇān bhaktyā dadaturdhanavāsasī |
ājyamālokya kāṃsyasthaṃ dadaturbrāhmaṇāya tat
||3||सम्पूज्य बाह्मणान् भक्त्या ददतुर्धनवाससी ।
आज्यमालोक्य कांस्यस्थं ददतुर्ब्राह्मणाय तत्
sadakṣiṇaṃ samālokya darpaṇaṃ nirmalaṃ tathā |
paridhāya ca vāsāṃsi vicāraṃ cakratustu tau
||4||सदक्षिणं समालोक्य दर्पणं निर्मलं तथा ।
परिधाय च वासांसि विचारं चक्रतुस्तु तौ
jyeṣṭha uvāca
ahaṃ vijeṣye svarlokān varadānānmaheśituḥ |
mṛtyulokaṃ ca pātālaṃ jaya tvaṃ tatprasādataḥ
||5||अहं विजेष्ये स्वर्लोकान् वरदानान्महेशितुः ।
मृत्युलोकं च पातालं जय त्वं तत्प्रसादतः
ka uvāca
evaṃ tau niścayaṃ kṛtvā vilokya śubhavāsaram |
eko yayau svargalokaṃ vāyuvegasamo jave
||6||एवं तौ निश्चयं कृत्वा विलोक्य शुभवासरम् ।
एको ययौ स्वर्गलोकं वायुवेगसमो जवे
yāto'marāvatīṃ tatra babhañjārāmamaṇḍalam |
baddhvā parikaraṃ tasthau śakrasya purato balī
||7||यातोऽमरावतीं तत्र बभञ्जाराममण्डलम् ।
बद्ध्वा परिकरं तस्थौ शक्रस्य पुरतो बली
kolāhalo mahānāsīd devānāṃ dhāvatāṃ bhṛśam |
ko'yaṃ ko'yaṃ kathaṃ yāto'kasmādindrasamīpataḥ
||8||कोलाहलो महानासीद् देवानां धावतां भृशम् ।
कोऽयं कोऽयं कथं यातोऽकस्मादिन्द्रसमीपतः
ghnantu badhnantu sudṛḍhaṃ dūrīkurvantvamuṃ naram |
iti te dhāvamānāste sarve tena nirākṛtāḥ
||9||घ्नन्तु बध्नन्तु सुदृढं दूरीकुर्वन्त्वमुं नरम् ।
इति ते धावमानास्ते सर्वे तेन निराकृताः
uḍḍīyoḍḍīya sahasā nipatya ca punaḥpunaḥ |
taduḍḍānānnipatitāḥ strīgarbhāśca mahādrumāḥ
||10||उड्डीयोड्डीय सहसा निपत्य च पुनःपुनः ।
तदुड्डानान्निपतिताः स्त्रीगर्भाश्च महाद्रुमाः
kampitā pṛthivī sarvā saparvatavanākarā |
tadaṅgadīptyā śyāmāste jātā vibudhasattamāḥ
||11||कम्पिता पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा ।
तदङ्गदीप्त्या श्यामास्ते जाता विबुधसत्तमाः
yathā''mayajito martyo yāti sadyo vivarṇatām |
tadvat taddarśanātsarve vivarṇatvaṃ gatāḥ surāḥ
||12||यथाऽऽमयजितो मर्त्यो याति सद्यो विवर्णताम् ।
तद्वत् तद्दर्शनात्सर्वे विवर्णत्वं गताः सुराः
indro'pi vivhalo jāto vivarṇaśca tadā mune |
keciddaśa diśo yātāḥ sannaddhā ke'pi cābhavan
||13||इन्द्रोऽपि विव्हलो जातो विवर्णश्च तदा मुने ।
केचिद्दश दिशो याताः सन्नद्धा केऽपि चाभवन्
kecittaṃ śaraṇaṃ yātā atyadhīrāḥ surādhamāḥ |
tata indraścaturdantaṃ vajrahastaḥ samāruhat
||14||केचित्तं शरणं याता अत्यधीराः सुराधमाः ।
तत इन्द्रश्चतुर्दन्तं वज्रहस्तः समारुहत्
jagarja sumahābhīmaṃ cakampe bhuvanatrayam |
kiṃ paśyatetyuvācainān sannaddhān surasattamān
||15||जगर्ज सुमहाभीमं चकम्पे भुवनत्रयम् ।
किं पश्यतेत्युवाचैनान् सन्नद्धान् सुरसत्तमान्
pauruṣaṃ kva gataṃ tāvad yavadatrāgato'suraḥ |
tataste purato jagmuḥ saṅgrāmāya kṛtodyamāḥ
||16||पौरुषं क्व गतं तावद् यवदत्रागतोऽसुरः ।
ततस्ते पुरतो जग्मुः सङ्ग्रामाय कृतोद्यमाः
sadyotsukān surānprekṣya proce devāntako harim |
kimarthaṃ śramase śakra vicāraya varānmama
||17||सद्योत्सुकान् सुरान्प्रेक्ष्य प्रोचे देवान्तको हरिम् ।
किमर्थं श्रमसे शक्र विचारय वरान्मम
antako bhayasantrastaḥ palāyanaparo gataḥ |
tṛṇaprāyaṃ tu te vajraṃ manye'haṃ śaṅkarājñayā
||18||अन्तको भयसन्त्रस्तः पलायनपरो गतः ।
तृणप्रायं तु ते वज्रं मन्येऽहं शङ्कराज्ञया
macchvāsātsarvato yānti devāstvaddṛṣṭivartinaḥ |
śrūyatāṃ madvacaḥ śakra sāmnaiva dīyatāṃ mama
||19||मच्छ्वासात्सर्वतो यान्ति देवास्त्वद्दृष्टिवर्तिनः ।
श्रूयतां मद्वचः शक्र साम्नैव दीयतां मम
padāni svāni sarvāṇi sthīyatāṃ yatra kutracit |
anyathā sakalaṃ hitvā vṛthā mṛtyuṃ prayāsyasi
||20||पदानि स्वानि सर्वाणि स्थीयतां यत्र कुत्रचित् ।
अन्यथा सकलं हित्वा वृथा मृत्युं प्रयास्यसि
devāntaketi mannāma na jānāsi kathaṃ sura |
ka uvāca |
iti tadvacanaṃ śrutvā bibhide hṛdayaṃ hareḥ
||21||देवान्तकेति मन्नाम न जानासि कथं सुर ।
क उवाच ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा बिभिदे हृदयं हरेः
śakrasya ca mukhādagniḥ prabalo nirgato bahiḥ |
atitapte yathā taile jalapātād yathā bhavet
||22||शक्रस्य च मुखादग्निः प्रबलो निर्गतो बहिः ।
अतितप्ते यथा तैले जलपाताद् यथा भवेत्
tata ūce mahendrastaṃ krodhāveśasamanvitaḥ |
tvādṛśāḥ kati kati na nihatā dānavā mayā
||23||तत ऊचे महेन्द्रस्तं क्रोधावेशसमन्वितः ।
त्वादृशाः कति कति न निहता दानवा मया
tvamidānīṃ varād garvādāgato'syasurādhama |
vajrapātāddhato nūnaṃ dharaṇyāṃ nipatiṣyasi
||24||त्वमिदानीं वराद् गर्वादागतोऽस्यसुराधम ।
वज्रपाताद्धतो नूनं धरण्यां निपतिष्यसि
anyapadapradhāno hi samāso nāmni te balī |
tataḥ śakro'hanat taṃ tu vajreṇa dṛḍhamuṣṭinā
||25||अन्यपदप्रधानो हि समासो नाम्नि ते बली ।
ततः शक्रोऽहनत् तं तु वज्रेण दृढमुष्टिना
vajraṃ tacchatadhā bhinnamāmabhāṇḍaṃ cyutaṃ yathā |
devāntako'cchinnaromā''tiṣṭhadājau nirākulaḥ
||26||वज्रं तच्छतधा भिन्नमामभाण्डं च्युतं यथा ।
देवान्तकोऽच्छिन्नरोमाऽऽतिष्ठदाजौ निराकुलः
tato'sau muṣṭinā pṛṣṭhe jaghāna surasattamam |
tenāsau patito bhūmau vātāhata iva drumaḥ
||27||ततोऽसौ मुष्टिना पृष्ठे जघान सुरसत्तमम् ।
तेनासौ पतितो भूमौ वाताहत इव द्रुमः
pauruṣaṃ tasya buddhyaiva papāla balasūdanaḥ |
adhāvadvegataḥ pṛṣṭhe siṃho mṛgagaṇāniva
||28||पौरुषं तस्य बुद्ध्यैव पपाल बलसूदनः ।
अधावद्वेगतः पृष्ठे सिंहो मृगगणानिव
vyādāya bhīṣaṇaṃ vaktraṃ palayantamuvāca saḥ |
palāyase kimadhunā valganā kva gatā tava
||29||व्यादाय भीषणं वक्त्रं पलयन्तमुवाच सः ।
पलायसे किमधुना वल्गना क्व गता तव
sammukho bhava śakra tvaṃ sarvadevagaṇaiḥ saha |
asammukhaṃ palāyantaṃ na hanti vīrasattamaḥ
||30||सम्मुखो भव शक्र त्वं सर्वदेवगणैः सह ।
असम्मुखं पलायन्तं न हन्ति वीरसत्तमः
svayaṃ tatpurato bhūtvā mārayāmāsa tānsurān |
mukhe capeṭikāṃ dattvā gatāsūṃstānapātayat
||31||स्वयं तत्पुरतो भूत्वा मारयामास तान्सुरान् ।
मुखे चपेटिकां दत्त्वा गतासूंस्तानपातयत्
bhrāmayitvā tataścaikaṃ pothayāmāsa bhūtale |
lattayā muṣṭinā kāṃścitkūrparāghātato'parān
||32||भ्रामयित्वा ततश्चैकं पोथयामास भूतले ।
लत्तया मुष्टिना कांश्चित्कूर्पराघाततोऽपरान्
kaṇṭhegṛhītprāṇaghātaṃ cakarṣa cāparānsurān |
keṣāñcijjānunī bhittvā keṣāñccicca bhujāvapi |
uruyugmaṃ ca keṣāñccikṣepa dūrato'pi tān
||33||कण्ठेगृहीत्प्राणघातं चकर्ष चापरान्सुरान् ।
केषाञ्चिज्जानुनी भित्त्वा केषाञ्च्चिच्च भुजावपि ।
उरुयुग्मं च केषाञ्च्चिक्षेप दूरतोऽपि तान्
uttānāḥ patitāḥ kecitkecin nyubjāstathā surāḥ |
kecinmukhaprahāraṃ ca cakrargantumanīśvarāḥ
||34||उत्तानाः पतिताः केचित्केचिन् न्युब्जास्तथा सुराः ।
केचिन्मुखप्रहारं च चक्रर्गन्तुमनीश्वराः
kecittu tarkayāmāsurmanasā duḥkhitena ca |
akasmātpralayaṃ kiṃ nu prārabhajjagadīśvaraḥ
||35||केचित्तु तर्कयामासुर्मनसा दुःखितेन च ।
अकस्मात्प्रलयं किं नु प्रारभज्जगदीश्वरः
suviśīrṇāḥ surāḥ sarve gajāḥ siṃhārditā yathā |
tataḥ svayaṃ jagarjāśu jayaśālī surāntakaḥ
||36||सुविशीर्णाः सुराः सर्वे गजाः सिंहार्दिता यथा ।
ततः स्वयं जगर्जाशु जयशाली सुरान्तकः
yathā megheṣu garjatsu garjate barhimaṇḍalī |
bhāskarīṃ bhāskarastyaktvā yāto dūrataraṃ tataḥ
||37||यथा मेघेषु गर्जत्सु गर्जते बर्हिमण्डली ।
भास्करीं भास्करस्त्यक्त्वा यातो दूरतरं ततः
sarve'pi papalurdevāstyaktvā svasvapadāni ca |
tataḥ svayaṃ śakrapade tasthau nirbhayacetasā
||38||सर्वेऽपि पपलुर्देवास्त्यक्त्वा स्वस्वपदानि च ।
ततः स्वयं शक्रपदे तस्थौ निर्भयचेतसा
sarve surā gatā hemagirigavharamuttamam |
kandamūlaphalānyādanninyurduḥkhena vāsarān
||39||सर्वे सुरा गता हेमगिरिगव्हरमुत्तमम् ।
कन्दमूलफलान्यादन्निन्युर्दुःखेन वासरान्
tato'gurbhūtalād digbhyo'saṅkhyeyā daityadānavāḥ |
cakrurnānāvidhairdravyairnānātīrthāhṛtairjalaiḥ
||40||ततोऽगुर्भूतलाद् दिग्भ्योऽसङ्ख्येया दैत्यदानवाः ।
चक्रुर्नानाविधैर्द्रव्यैर्नानातीर्थाहृतैर्जलैः
nānarṣimantranicayairabhiṣekaṃ surāntake |
śaṅkhabherimṛdaṅgādidundubhīnāṃ ca nisvanaiḥ
||41||नानर्षिमन्त्रनिचयैरभिषेकं सुरान्तके ।
शङ्खभेरिमृदङ्गादिदुन्दुभीनां च निस्वनैः
ucustaṃ svāminaṃ daityāstvādṛgdaityakule na ca |
jāto vā bhavitā vāpi bhavānājñāṃ karotu naḥ
||42||उचुस्तं स्वामिनं दैत्यास्त्वादृग्दैत्यकुले न च ।
जातो वा भविता वापि भवानाज्ञां करोतु नः
ka uvāca
evamekākinā tena jitāḥ śakra purogamāḥ |
rājyaṃ cakāra devānāmarakṣaccāmarāvatīm
||43||एवमेकाकिना तेन जिताः शक्र पुरोगमाः ।
राज्यं चकार देवानामरक्षच्चामरावतीम्
tato'yāt satyalokaṃ sa daityakoṭisamanvitaḥ |
brahmā'pi prayayau tatra yatra devāḥ purā gatāḥ
||44||ततोऽयात् सत्यलोकं स दैत्यकोटिसमन्वितः ।
ब्रह्माऽपि प्रययौ तत्र यत्र देवाः पुरा गताः
tatraikaṃ nāyakaṃ sthāpya vaikuṇṭhamagamacca saḥ |
brahmaṇo yānamāruhya kadācicchākrameva ca
||45||तत्रैकं नायकं स्थाप्य वैकुण्ठमगमच्च सः ।
ब्रह्मणो यानमारुह्य कदाचिच्छाक्रमेव च
lakṣmyā saha tataḥ pūrvaṃ kṣīrābdhimagamaddhariḥ |
atyāptaṃ paramaṃ daityaṃ tatra sthāpya vyacārayat
||46||लक्ष्म्या सह ततः पूर्वं क्षीराब्धिमगमद्धरिः ।
अत्याप्तं परमं दैत्यं तत्र स्थाप्य व्यचारयत्
kiṃ mayā na jitaṃ daityā bruvantu yāmi tatra vai |
te'bruvannaiva śeṣo'sti devānāṃ viṣayaḥkvacit
||47||किं मया न जितं दैत्या ब्रुवन्तु यामि तत्र वै ।
तेऽब्रुवन्नैव शेषोऽस्ति देवानां विषयःक्वचित्
lokapālapade sthāpya nānādaityān janasya ca |
nirātaṅko nirudyogaḥ saṃrakṣasvāmarāvatīm
||48||लोकपालपदे स्थाप्य नानादैत्यान् जनस्य च ।
निरातङ्को निरुद्योगः संरक्षस्वामरावतीम्
ityamātyavacaḥ śrutvāmudā paramayā yutaḥ |
devāntakaścakārā'sau tadvākyaṃ samyagīritam
||49||इत्यमात्यवचः श्रुत्वामुदा परमया युतः ।
देवान्तकश्चकाराऽसौ तद्वाक्यं सम्यगीरितम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe devalokavijayonāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||
ādita ślokānāṃ samaṣṭyaṅkāḥ = 4185 + 49 = 4234