bālacaritre caturdaśo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tataḥ prabhāta utthāya śaucaṃ kṛtvā yathāvidhi |
cakāra majjanaṃ so'tha sandhyāṃ cakre yathāvidhi
||1||ततः प्रभात उत्थाय शौचं कृत्वा यथाविधि ।
चकार मज्जनं सोऽथ सन्ध्यां चक्रे यथाविधि
homaṃ cakāra samidhaṃ sthāpya kṛṣṇājinaṃ śubham |
nidhāya daṇḍaṃ cikrīḍa bālakaiḥ sa vināyakaḥ
||2||होमं चकार समिधं स्थाप्य कृष्णाजिनं शुभम् ।
निधाय दण्डं चिक्रीड बालकैः स विनायकः
niśamya kīrtiṃ tatratyo brāhmaṇo vedaśāstravit |
dharmadatta iti khyāto maniputradidṛkṣayā
||3||निशम्य कीर्तिं तत्रत्यो ब्राह्मणो वेदशास्त्रवित् ।
धर्मदत्त इति ख्यातो मनिपुत्रदिदृक्षया
āgato nṛpavaryasya kāśirājasya veśma saḥ |
rājñā sammānitaḥ so'tha prapaccha nṛpasattamam
||4||आगतो नृपवर्यस्य काशिराजस्य वेश्म सः ।
राज्ञा सम्मानितः सोऽथ प्रपच्छ नृपसत्तमम्
kvāsau mahābalaḥ putra kaśyapasya vadasva me |
tato lokā jagurayaṃ krīḍate bālakaiḥ saha
||5||क्वासौ महाबलः पुत्र कश्यपस्य वदस्व मे ।
ततो लोका जगुरयं क्रीडते बालकैः सह
tata utthāya vipro'sau pāṇau dhṛtvā'vadacca tam |
mama mitra sutastvaṃ hi śrutā kīrtirmayā tava
||6||तत उत्थाय विप्रोऽसौ पाणौ धृत्वाऽवदच्च तम् ।
मम मित्र सुतस्त्वं हि श्रुता कीर्तिर्मया तव
atastvāṃ svagṛhe netumāgato'haṃ na saṃśayaḥ |
punīhi pādarajasā sarva naḥ saphalīkurū
||7||अतस्त्वां स्वगृहे नेतुमागतोऽहं न संशयः ।
पुनीहि पादरजसा सर्व नः सफलीकुरू
parabrahmasvarūpo'si paramātmā parātparaḥ |
bhūbhāraharaṇārthāya jāto'si kaśyapālaye
||8||परब्रह्मस्वरूपोऽसि परमात्मा परात्परः ।
भूभारहरणार्थाय जातोऽसि कश्यपालये
krīḍāmānuṣarūpo'si jāne tvāṃ tattvato'rbhaka |
tato vināyakaḥ prāha kimarthaṃ tvamihāgataḥ
||9||क्रीडामानुषरूपोऽसि जाने त्वां तत्त्वतोऽर्भक ।
ततो विनायकः प्राह किमर्थं त्वमिहागतः
ājñāmātreṇa te tāta kathaṃ nāyāmi te'ntikam |
ityuktvā tvarayā yāyād dharmadattapuraḥ saraḥ
||10||आज्ञामात्रेण ते तात कथं नायामि तेऽन्तिकम् ।
इत्युक्त्वा त्वरया यायाद् धर्मदत्तपुरः सरः
dhūlimuddhūlayadbhistairbālakairanugairbalī |
mārge tu gacchatastasya narāntaka samīritau
||1||धूलिमुद्धूलयद्भिस्तैर्बालकैरनुगैर्बली ।
मार्गे तु गच्छतस्तस्य नरान्तक समीरितौ
kāmasaṃjñaśca krodhaśca dvāvetau rākṣasādhamau |
parasparaṃ yudhyamānau hantumantikamāgatau
||12||कामसंज्ञश्च क्रोधश्च द्वावेतौ राक्षसाधमौ ।
परस्परं युध्यमानौ हन्तुमन्तिकमागतौ
yudhyamānau nipatitau bālake duṣṭamānasau |
khararūpau yathā vahni pataṅgāviva durmadau
||13||युध्यमानौ निपतितौ बालके दुष्टमानसौ ।
खररूपौ यथा वह्नि पतङ्गाविव दुर्मदौ
tataste bālakāḥ sarve dudruvuste diśo daśa |
tato vināyako dhṛtvā tayoḥ pādau balena saḥ
||14||ततस्ते बालकाः सर्वे दुद्रुवुस्ते दिशो दश ।
ततो विनायको धृत्वा तयोः पादौ बलेन सः
bhrāmayāmāsa bahudhā pothayāmāsa bhūtale |
tatastau patitau bhūmau vyasū lokā vyalokayan
||15||भ्रामयामास बहुधा पोथयामास भूतले ।
ततस्तौ पतितौ भूमौ व्यसू लोका व्यलोकयन्
samakampat tribhuvanaṃ pataddeharavāt tadā |
lokavārtāsu viśvāsaṃ dharmadatto'nvapadyata
||16||समकम्पत् त्रिभुवनं पतद्देहरवात् तदा ।
लोकवार्तासु विश्वासं धर्मदत्तोऽन्वपद्यत
dṛṣṭvā tasya mahatkarma pratyakṣeṇa mahāmuniḥ |
tato yayau dharmadattastena sākaṃ puraḥsaraḥ
||17||दृष्ट्वा तस्य महत्कर्म प्रत्यक्षेण महामुनिः ।
ततो ययौ धर्मदत्तस्तेन साकं पुरःसरः
dadarśa kuñjaraṃ mattaṃ gūḍharūpaṃ mahābalam |
itastato vidravantaṃ janaṃ hantuṃ samudyatam
||18||ददर्श कुञ्जरं मत्तं गूढरूपं महाबलम् ।
इतस्ततो विद्रवन्तं जनं हन्तुं समुद्यतम्
itastato mahāvīrāḥ palāyanaparā yayuḥ |
kolāhalo mahānāsījjanānāṃ tatra dhāvatām
||19||इतस्ततो महावीराः पलायनपरा ययुः ।
कोलाहलो महानासीज्जनानां तत्र धावताम्
rajasā'vyāpi sakalaṃ nīhāreṇeva parvatāḥ |
gajo yāto rājagajān mattān hantuṃ mahābalaḥ
||20||रजसाऽव्यापि सकलं नीहारेणेव पर्वताः ।
गजो यातो राजगजान् मत्तान् हन्तुं महाबलः
gajayuddhaṃ mahāghoraṃ prāsādasthā vyalokayan |
babhañjuraśvaśālāṃ te dṛṣṭvā baddhān hayānapi
||21||गजयुद्धं महाघोरं प्रासादस्था व्यलोकयन् ।
बभञ्जुरश्वशालां ते दृष्ट्वा बद्धान् हयानपि
udbandhanā hayā yātā gajāśca kakubho daśa |
dharmadatto gṛhītvā taṃ gṛhāntargantumudyataḥ
||22||उद्बन्धना हया याता गजाश्च ककुभो दश ।
धर्मदत्तो गृहीत्वा तं गृहान्तर्गन्तुमुद्यतः
āsphālya tatkaraṃ bālo ruroha kariṇaṃ balāt |
bibheda gaṇḍaṃ sṛṇinā vāraṃ vāraṃ vināyakaḥ
||23||आस्फाल्य तत्करं बालो रुरोह करिणं बलात् ।
बिभेद गण्डं सृणिना वारं वारं विनायकः
asṛkpravāha parito nipapāta mahītale |
sa gajo bṛṃhitaṃ kṛtvā sarvalokabhayāvaham
||24||असृक्प्रवाह परितो निपपात महीतले ।
स गजो बृंहितं कृत्वा सर्वलोकभयावहम्
patatā tena bhagnāni vistīrṇenāyatena ca |
saṅkhyātītānyagārāṇi sarvopaskaravanti ca
||25||पतता तेन भग्नानि विस्तीर्णेनायतेन च ।
सङ्ख्यातीतान्यगाराणि सर्वोपस्करवन्ति च
ca kampe pṛthivī sarvā saparvatavanākarā |
tato'ndhakāre vigate tatreyurnāgarājanāḥ
||26||च कम्पे पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा ।
ततोऽन्धकारे विगते तत्रेयुर्नागराजनाः
bhītabhītā mahāraudre mṛte tasmin nirīkṣya tam |
bālaṃ tu balino gatvā tasmāduttārayanbalāt
||27||भीतभीता महारौद्रे मृते तस्मिन् निरीक्ष्य तम् ।
बालं तु बलिनो गत्वा तस्मादुत्तारयन्बलात्
dharmadattaḥ punaścainaṃ kaṭāvevā'bhyadhārayat |
gṛhamadhye nināyāśu punarutpātaśaṅkayā
||28||धर्मदत्तः पुनश्चैनं कटावेवाऽभ्यधारयत् ।
गृहमध्ये निनायाशु पुनरुत्पातशङ्कया
nivṛtte svanimitte sa dvijātibhyo dadau dhanam |
pūjayāmāsa caivainamupacāraiḥ pṛthakpṛthak
||29||निवृत्ते स्वनिमित्ते स द्विजातिभ्यो ददौ धनम् ।
पूजयामास चैवैनमुपचारैः पृथक्पृथक्
vastrālaṅkārakusumairnānānaivedya sañcayaiḥ |
bhojayāmāsa vidhivat siddhibuddhi ubhe dadau
||30||वस्त्रालङ्कारकुसुमैर्नानानैवेद्य सञ्चयैः ।
भोजयामास विधिवत् सिद्धिबुद्धि उभे ददौ
dakṣiṇārthaṃ dharmadatto nanāma daṇḍavat kṣitau |
uvāca ca prasannātmā harṣagadgadayā girā
||3||दक्षिणार्थं धर्मदत्तो ननाम दण्डवत् क्षितौ ।
उवाच च प्रसन्नात्मा हर्षगद्गदया गिरा
mama bhāgyaṃ tu phalitaṃ yaddṛṣṭaṃ caraṇāmbujam |
jagadīśo jagatkartā jagatsākṣījagadgurūḥ
||32||मम भाग्यं तु फलितं यद्दृष्टं चरणाम्बुजम् ।
जगदीशो जगत्कर्ता जगत्साक्षीजगद्गुरूः
mama vākyādihāyāta uddhartuṃ mama pūrvajān |
evaṃ bruvanneva muniḥ svāsane sanniveśitaḥ
||33||मम वाक्यादिहायात उद्धर्तुं मम पूर्वजान् ।
एवं ब्रुवन्नेव मुनिः स्वासने सन्निवेशितः
vināyakena devena pūjito bahubhaktitaḥ |
tato'tiśuśubhe bālaḥ siddhibuddhiyuto bhṛśam
||34||विनायकेन देवेन पूजितो बहुभक्तितः ।
ततोऽतिशुशुभे बालः सिद्धिबुद्धियुतो भृशम्
gaṅgāgauriyuto yadvacchūlapāṇistrilocanaḥ |
etasminnantare tatra jṛmbhānāmnyāgatā'śubhā
||35||गङ्गागौरियुतो यद्वच्छूलपाणिस्त्रिलोचनः ।
एतस्मिन्नन्तरे तत्र जृम्भानाम्न्यागताऽशुभा
pītāmbaradharā cārūkaṅkaṇā cārūbhūṣaṇā |
atiduṣṭamanāḥ sā tu patnī dhūmrākṣarakṣasaḥ
||36||पीताम्बरधरा चारूकङ्कणा चारूभूषणा ।
अतिदुष्टमनाः सा तु पत्नी धूम्राक्षरक्षसः
sovāca madhurāṃ vācaṃ nidhānamidamuttamam |
ityariṣṭāni jāyante tāni naśyantayatnataḥ
||37||सोवाच मधुरां वाचं निधानमिदमुत्तमम् ।
इत्यरिष्टानि जायन्ते तानि नश्यन्तयत्नतः
kathaṃ cārū bhaved bhogo mātāpitroramuṣya vai |
evamuktvā striyaḥ sarvā uvāca ca vināyakam
||38||कथं चारू भवेद् भोगो मातापित्रोरमुष्य वै ।
एवमुक्त्वा स्त्रियः सर्वा उवाच च विनायकम्
mahadbhāgyaṃ mama vibho yajjātaṃ tava darśanam |
pariśrānto'si deveśa nānāduṣṭa vināśanāt
||39||महद्भाग्यं मम विभो यज्जातं तव दर्शनम् ।
परिश्रान्तोऽसि देवेश नानादुष्ट विनाशनात्
abhyaṅgaṃ kurū tailena sugandhena mahāmate |
aṅgaṃ te mardayiṣyāmi tailamudvartanaṃ tathā
||40||अभ्यङ्गं कुरू तैलेन सुगन्धेन महामते ।
अङ्गं ते मर्दयिष्यामि तैलमुद्वर्तनं तथा
omityukte tatastena viṣahastā samādadhe |
tailena caraṇau tasya viṣotkarṣavidhāyinā
||41||ओमित्युक्ते ततस्तेन विषहस्ता समादधे ।
तैलेन चरणौ तस्य विषोत्कर्षविधायिना
mamadaṃ jṛmbhatī jṛmbhā lokāstāṃ sādhu menire |
sā siṣeve bhāvaduṣṭā'śubhabhāvā patiṃ yathā
||42||ममदं जृम्भती जृम्भा लोकास्तां साधु मेनिरे ।
सा सिषेवे भावदुष्टाऽशुभभावा पतिं यथा
tatastasya śarīrasya dāha evā bhavanmahān |
tato jñānena buddhavā tāṃ duṣṭabhāvāṃ niśācarīm
||43||ततस्तस्य शरीरस्य दाह एवा भवन्महान् ।
ततो ज्ञानेन बुद्धवा तां दुष्टभावां निशाचरीम्
nārikelaphalenāśu mastake tāṃ jaghāna saḥ |
tataḥ sā patitā bhūmau nijarūpaṃ samāsthitā
||44||नारिकेलफलेनाशु मस्तके तां जघान सः ।
ततः सा पतिता भूमौ निजरूपं समास्थिता
asṛk pravāhamadhye sā vistīrṇā yojanadvayam |
dharmadattaśca lokāśca tadāścaryayatā babhuḥ
||45||असृक् प्रवाहमध्ये सा विस्तीर्णा योजनद्वयम् ।
धर्मदत्तश्च लोकाश्च तदाश्चर्ययता बभुः
pūjayāmāsa vidhivadbhojayāmāsa taṃ punaḥ |
pakvānnaṃ vividhaṃ svādurasaiḥ ṣaḍrabhiḥ samanvitam
||46||पूजयामास विधिवद्भोजयामास तं पुनः ।
पक्वान्नं विविधं स्वादुरसैः षड्रभिः समन्वितम्
asminnavasare devāḥ puṣpavarṣaṃ pracakrire |
nīrājanaṃ lājavarṣamaṅganāḥ pūjanāni ca
||47||अस्मिन्नवसरे देवाः पुष्पवर्षं प्रचक्रिरे ।
नीराजनं लाजवर्षमङ्गनाः पूजनानि च
tataḥ sa kāśirājastamākārayitumāgamat |
rathopari niveśyainaṃ vādyaghoṣasamanvitaḥ
||48||ततः स काशिराजस्तमाकारयितुमागमत् ।
रथोपरि निवेश्यैनं वाद्यघोषसमन्वितः
gandharvā gānasahitā nṛtyantyapsarasaḥ puraḥ |
nināya svagṛhaṃ rājā vināyakamanāmayam
||49||गन्धर्वा गानसहिता नृत्यन्त्यप्सरसः पुरः ।
निनाय स्वगृहं राजा विनायकमनामयम्
gacchan sa dadṛśe bālaḥ siṃhārūḍho dhṛtāyudhaḥ |
anekavīrasaṃyukto devairiva śatakratuḥ
||50||गच्छन् स ददृशे बालः सिंहारूढो धृतायुधः ।
अनेकवीरसंयुक्तो देवैरिव शतक्रतुः
siddhibuddhiyuto bhāti gaṅgomābhyāṃ yathā śivaḥ |
nānābandistūyamānaḥ praviveśa nṛpālayam
||51||सिद्धिबुद्धियुतो भाति गङ्गोमाभ्यां यथा शिवः ।
नानाबन्दिस्तूयमानः प्रविवेश नृपालयम्
evaṃ bālacaritraṃ yaḥ śaṛṇuyājjagadīśituḥ |
sarvān kāmānavāpnoti nāribhirbādhyate kvacit
||52||एवं बालचरित्रं यः शृणुयाज्जगदीशितुः ।
सर्वान् कामानवाप्नोति नारिभिर्बाध्यते क्वचित्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacaritre jṛmbhāvadho nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||