bālacarite catvāriṃśo'dhyāyaḥ
gṛtsamada uvāca
tataḥ kedāramagamansarve devarṣayastadā |
vyajijñapuḥ padmabhavaṃ saśivaṃ sarvavittamam
||1||ततः केदारमगमन्सर्वे देवर्षयस्तदा ।
व्यजिज्ञपुः पद्मभवं सशिवं सर्ववित्तमम्
praṇabhya śirasā sarve vāgīndrāgnipuraḥsarāḥ |
devarṣaya ūcuḥ |
padabhraṣṭā vayaṃ devāḥ svācāranmunayo'pi ca
||2||प्रणभ्य शिरसा सर्वे वागीन्द्राग्निपुरःसराः ।
देवर्षय ऊचुः ।
पदभ्रष्टा वयं देवाः स्वाचारन्मुनयोऽपि च
durāsadabhiyā deva snānaṃ kartuṃ na ca kṣamāḥ |
kenāsmai hi varo datto yenāsau bhuvaneśvaraḥ
||3||दुरासदभिया देव स्नानं कर्तुं न च क्षमाः ।
केनास्मै हि वरो दत्तो येनासौ भुवनेश्वरः
jāto duṣṭo vadhaścāsya kasmādetad vicintyatām |
yenaiva saukhyaṃ lokānāṃ tatkartavyaṃ dayālubhiḥ
||4||जातो दुष्टो वधश्चास्य कस्मादेतद् विचिन्त्यताम् ।
येनैव सौख्यं लोकानां तत्कर्तव्यं दयालुभिः
ka uvāca
iti tadvacanaṃ śrutvā provāca caturānanaḥ |
upāyaṃ kathayiṣyāmi tadvadhāya surarṣayaḥ
||5||इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रोवाच चतुराननः ।
उपायं कथयिष्यामि तद्वधाय सुरर्षयः
yadā tena tapastaptaṃ dāruṇaṃ bahuvāsaram |
dadāvasmai varāndevo hyanantānambikāpatiḥ
||6||यदा तेन तपस्तप्तं दारुणं बहुवासरम् ।
ददावस्मै वरान्देवो ह्यनन्तानम्बिकापतिः
enaṃ yo ghātayeddevaḥ sa nāsti bhuvanatraye |
kadāciddevadevo'sau guṇatrayavibhāgakṛt
||7||एनं यो घातयेद्देवः स नास्ति भुवनत्रये ।
कदाचिद्देवदेवोऽसौ गुणत्रयविभागकृत्
ahaṃ śivaśca viṣṇuśca tredhā jātā yadājñayā |
guṇatrayavibhāgātsa guṇeśa iti paprathe
||8||अहं शिवश्च विष्णुश्च त्रेधा जाता यदाज्ञया ।
गुणत्रयविभागात्स गुणेश इति पप्रथे
viśvavyāpī ca māyāvī viśvakartā'pahārakaḥ |
guṇātīto guṇeśaśca parātparataraḥ śivaḥ
||9||विश्वव्यापी च मायावी विश्वकर्ताऽपहारकः ।
गुणातीतो गुणेशश्च परात्परतरः शिवः
bibhṛyātso'vatāraṃ cetpārvatyā jaṭhare vibhuḥ |
tadaiva tasya nāśaḥ syānnānyathā surasattamaḥ |
stuvantu sarve tasmāttaṃ viśvacintākaraṃ prabhum |
ādau kuruta tāṃ devīṃ prasannāṃ bhavavallabhām
||10||बिभृयात्सोऽवतारं चेत्पार्वत्या जठरे विभुः ।
तदैव तस्य नाशः स्यान्नान्यथा सुरसत्तमः ।
स्तुवन्तु सर्वे तस्मात्तं विश्वचिन्ताकरं प्रभुम् ।
आदौ कुरुत तां देवीं प्रसन्नां भववल्लभाम्
tattejaḥsambhavo bālo durāsadavadhe bhavet |
evameva varastena śaṅkareṇa kṛto'sya ha
||11||तत्तेजःसम्भवो बालो दुरासदवधे भवेत् ।
एवमेव वरस्तेन शङ्करेण कृतोऽस्य ह
muniruvāca
evaṃ vākyaṃ brahmamukhācchrutvā devā jaharṣire |
tuṣṭuvurbhavakāntāṃ tāṃ bhavānīṃ bhaktavatsalām
||12||एवं वाक्यं ब्रह्ममुखाच्छ्रुत्वा देवा जहर्षिरे ।
तुष्टुवुर्भवकान्तां तां भवानीं भक्तवत्सलाम्
devarṣaya ūcuḥ
namāmahe tvāṃ jagadekahetuṃ parātparāṃ viśvavicitraśaktim |
acintyarūpāṃ tridaśairaśeṣairaśeṣavandyāṃ triguṇāṃ guṇeśām
||13||नमामहे त्वां जगदेकहेतुं परात्परां विश्वविचित्रशक्तिम् ।
अचिन्त्यरूपां त्रिदशैरशेषैरशेषवन्द्यां त्रिगुणां गुणेशाम्
dharādharāṃ tvāṃ dharaṇīsvarūpāmādhārabhūtāṃ sthirajaṅgamānām |
trailokyasārāṃ triguṇādibhūtāṃ trayītanuṃ tāṃ tridaśasvarūpām
||14||धराधरां त्वां धरणीस्वरूपामाधारभूतां स्थिरजङ्गमानाम् ।
त्रैलोक्यसारां त्रिगुणादिभूतां त्रयीतनुं तां त्रिदशस्वरूपाम्
namāmahe devi varapradāṃ tvāṃ viṣṇorvimohāṃ padadāṃ surāṇām |
bhaktārtihantrīṃ sakalārthadātrīṃ trailokyakartrīṃ nikhilārthagoptrīm
||15||नमामहे देवि वरप्रदां त्वां विष्णोर्विमोहां पददां सुराणाम् ।
भक्तार्तिहन्त्रीं सकलार्थदात्रीं त्रैलोक्यकर्त्रीं निखिलार्थगोप्त्रीम्
evaṃ stutvā tadā devīṃ jagāda surasattamān |
vṛṇudhvaṃ vāñchitaṃ devāḥ stotreṇānena toṣitā
||16||एवं स्तुत्वा तदा देवीं जगाद सुरसत्तमान् ।
वृणुध्वं वाञ्छितं देवाः स्तोत्रेणानेन तोषिता
dadāmi sakalānkāmānbhavatāṃ ye manogatān |
tata ūcuḥ surāḥ sarve vṛttāntaṃ brahmaṇeritam
||17||ददामि सकलान्कामान्भवतां ये मनोगतान् ।
तत ऊचुः सुराः सर्वे वृत्तान्तं ब्रह्मणेरितम्
tata ūce ca tāndevī stuvantu gaṇanāyakam |
śubhāśubhasya yaḥ kartā sarvāsiddhikaro vibhuḥ
||18||तत ऊचे च तान्देवी स्तुवन्तु गणनायकम् ।
शुभाशुभस्य यः कर्ता सर्वासिद्धिकरो विभुः
avāptasarvakāmārthaḥ sarvasya jagataḥ pitā |
tataste tuṣṭuvardevaṃ bhaktyā sarve vināyakam
||19||अवाप्तसर्वकामार्थः सर्वस्य जगतः पिता ।
ततस्ते तुष्टुवर्देवं भक्त्या सर्वे विनायकम्
devarṣaya ūcuḥ
natāḥ smo vighnakartāraṃ dayāluṃ sarvapālakam |
sarvasya jagato hetuṃ sarvavyāpinamīśvaram
||20||नताः स्मो विघ्नकर्तारं दयालुं सर्वपालकम् ।
सर्वस्य जगतो हेतुं सर्वव्यापिनमीश्वरम्
anekaśaktisaṃyuktaṃ sarvakāmaprapūrakam |
dīnānukampinaṃ devaṃ sarvajñaṃ karuṇānidhim
||21||अनेकशक्तिसंयुक्तं सर्वकामप्रपूरकम् ।
दीनानुकम्पिनं देवं सर्वज्ञं करुणानिधिम्
svecchopāttākṛtiṃ naikāvatāranirataṃ sadā |
guṇātītaṃ guṇakṣobhaṃ carācaraguruṃ vibhum
||22||स्वेच्छोपात्ताकृतिं नैकावतारनिरतं सदा ।
गुणातीतं गुणक्षोभं चराचरगुरुं विभुम्
ekadantaṃ dvidantaṃ ca trinetraṃ daśahastakam |
śuṇḍādaṇḍamukhaṃ vighnanāśanaṃ pāpahārakam
||23||एकदन्तं द्विदन्तं च त्रिनेत्रं दशहस्तकम् ।
शुण्डादण्डमुखं विघ्ननाशनं पापहारकम्
bhaktānāṃ varadaṃ nityaṃ sṛṣṭisthityantakārakam |
anādimadhyanidhanaṃ bhūtādiṃ bhūtavardhanam
||24||भक्तानां वरदं नित्यं सृष्टिस्थित्यन्तकारकम् ।
अनादिमध्यनिधनं भूतादिं भूतवर्धनम्
trilokeśaṃ surādhīśaṃ duṣṭadānavamardanam |
lambakarṇaṃ bṛhadbhānuṃ vyālabhūṣādharaṃ śubham
||25||त्रिलोकेशं सुराधीशं दुष्टदानवमर्दनम् ।
लम्बकर्णं बृहद्भानुं व्यालभूषाधरं शुभम्
evaṃ stutvā tu taṃ deva gaṇeśaṃ sarvasiddhidam |
śuśruvuste nabhovāṇīṃ mābhūd vo mānaso jvaraḥ
||26||एवं स्तुत्वा तु तं देव गणेशं सर्वसिद्धिदम् ।
शुश्रुवुस्ते नभोवाणीं माभूद् वो मानसो ज्वरः
durāsadaṃ mahāvīryaṃ haniṣyāmi bhayaṅkaram |
iti śrutvā nabhovāṇīṃ punaḥ śaṅkaramāyayuḥ |
dhyānaniṣṭhaṃ ca te dṛṣṭvā praṇamyocuśca pārvatīm
||27||दुरासदं महावीर्यं हनिष्यामि भयङ्करम् ।
इति श्रुत्वा नभोवाणीं पुनः शङ्करमाययुः ।
ध्याननिष्ठं च ते दृष्ट्वा प्रणम्योचुश्च पार्वतीम्
devā ūcaḥ |
na jānīmo nabhovāṇīṃ kenemāmīritāṃ śubhe |
harasya dhyānaniṣṭhātvāt kathaṃ kurmo'khileśvari
||28||देवा ऊचः ।
न जानीमो नभोवाणीं केनेमामीरितां शुभे ।
हरस्य ध्याननिष्ठात्वात् कथं कुर्मोऽखिलेश्वरि
devyuvāca
tato devā idānīṃ yo niścayaṃ sa mariṣyati |
tasyāḥ krodhena taptāyā niśvasantyāḥ punaḥpunaḥ
||29||ततो देवा इदानीं यो निश्चयं स मरिष्यति ।
तस्याः क्रोधेन तप्ताया निश्वसन्त्याः पुनःपुनः
āsyānnāsāpuṭānnetrānniḥsṛtaṃ teja uttamam |
jvālāmālākulaṃ dagdhuṃ brahmāṇḍamiva codyatam
||30||आस्यान्नासापुटान्नेत्रान्निःसृतं तेज उत्तमम् ।
ज्वालामालाकुलं दग्धुं ब्रह्माण्डमिव चोद्यतम्
pratyāhatadṛśaḥ sarve dadṛśurjñānacakṣuṣā |
vaināyakīṃ mahāmūrtiṃ daśahastāṃ tamonudām
||31||प्रत्याहतदृशः सर्वे ददृशुर्ज्ञानचक्षुषा ।
वैनायकीं महामूर्तिं दशहस्तां तमोनुदाम्
bibhratīṃ mukuṭaṃ ratnakoṭisūryasamaprabhām |
vidyutpabhāmahāratnakuṇḍale radanaṃ śubham
||32||बिभ्रतीं मुकुटं रत्नकोटिसूर्यसमप्रभाम् ।
विद्युत्पभामहारत्नकुण्डले रदनं शुभम्
divyāmbare ca sindūramāyudhāni daśaiva ca |
kastūrītilakaṃ bhāle mālāṃ hṛdi phalānvitām
||33||दिव्याम्बरे च सिन्दूरमायुधानि दशैव च ।
कस्तूरीतिलकं भाले मालां हृदि फलान्विताम्
yattejo vyānaśe viśvaṃ pralayānalasannibham |
vyālayajñopavītaṃ ca jñātvā nemuḥ surāstadā
||34||यत्तेजो व्यानशे विश्वं प्रलयानलसन्निभम् ।
व्यालयज्ञोपवीतं च ज्ञात्वा नेमुः सुरास्तदा
prārthayāmāsuratha te ānandaghanamīśvaram |
dṛṣṭo'tiyogagamyastvamapratarkyo'vyayaḥsvarāṭ
||35||प्रार्थयामासुरथ ते आनन्दघनमीश्वरम् ।
दृष्टोऽतियोगगम्यस्त्वमप्रतर्क्योऽव्ययःस्वराट्
nirāmayo nirābhāso nirvikalpo'jaro'maraḥ |
sarvasvarūpaḥ sarveśaḥsvaprakāśo jaganmayaḥ
||36||निरामयो निराभासो निर्विकल्पोऽजरोऽमरः ।
सर्वस्वरूपः सर्वेशःस्वप्रकाशो जगन्मयः
avyakto jagadādhāro brahmarūpo'khilārthadṛk |
purāṇapuruṣo jñānamūrtirvācāmagocaraḥ
||37||अव्यक्तो जगदाधारो ब्रह्मरूपोऽखिलार्थदृक् ।
पुराणपुरुषो ज्ञानमूर्तिर्वाचामगोचरः
vayaṃ dhanyā vayaṃ dhanyā dṛṣṭvā taṃ nanṛtuḥ surāḥ |
muniruvāca |
yathā devairvarṇito'sau tejorūpī vināyakaḥ
||38||वयं धन्या वयं धन्या दृष्ट्वा तं ननृतुः सुराः ।
मुनिरुवाच ।
यथा देवैर्वर्णितोऽसौ तेजोरूपी विनायकः
evameva jaganmātā praśaśaṃsa gajānanam |
nirguṇaṃ yannirākāramavyaktaṃ sarvagaṃ param
||39||एवमेव जगन्माता प्रशशंस गजाननम् ।
निर्गुणं यन्निराकारमव्यक्तं सर्वगं परम्
dhyānagamyaṃ cidābhāsaṃ saccidānandavigraham |
sarvavyāpī jagaddheturadya yāvad vicintitam
||40||ध्यानगम्यं चिदाभासं सच्चिदानन्दविग्रहम् ।
सर्वव्यापी जगद्धेतुरद्य यावद् विचिन्तितम्
vināyakasvarūpeṇa sākāraṃ dṛṣṭamadyayat |
avatīrṇaṃ mama gṛhe hantuṃ daityānanekaśaḥ
||41||विनायकस्वरूपेण साकारं दृष्टमद्ययत् ।
अवतीर्णं मम गृहे हन्तुं दैत्याननेकशः
jagatāmupakārāya pātuṃ viśvaṃ carācaram |
pupūja pārvatī bhaktyā dadau siṃhaṃ svavāhanam
||42||जगतामुपकाराय पातुं विश्वं चराचरम् ।
पुपूज पार्वती भक्त्या ददौ सिंहं स्ववाहनम्
vakratuṇḍeti nāmāsya dadhre sarvārthadaṃ nṛṇām |
durāsadasya ca vadhaṃ prārthayāmāsa taṃ tadā
||43||वक्रतुण्डेति नामास्य दध्रे सर्वार्थदं नृणाम् ।
दुरासदस्य च वधं प्रार्थयामास तं तदा
devānāṃ ca padaprāptiṃ niḥsapatnāmayācat
||44||देवानां च पदप्राप्तिं निःसपत्नामयाचत्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite vināyakāvataraṇaṃ nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ || 40 ||