rājamokṣaṇaṃ nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
muniruvāca
vināyakena bālena kutaḥ sa puruṣaḥ kṛtaḥ |
yena tadbhakṣitaṃ sainyamānītaḥ sa narāntakaḥ
||1||विनायकेन बालेन कुतः स पुरुषः कृतः ।
येन तद्भक्षितं सैन्यमानीतः स नरान्तकः
etanme prakaṭaṃ brūhi saṃśayo'tra mahānmama |
ka uvāca |
yannirguṇaṃ paraṃ brahma tadetat saguṇaṃ babhau
||2||एतन्मे प्रकटं ब्रूहि संशयोऽत्र महान्मम ।
क उवाच ।
यन्निर्गुणं परं ब्रह्म तदेतत् सगुणं बभौ
vināyakasvarūpeṇa brahmaviṣṇuśivātmakam |
bhūbhāraharaṇārthāya duṣṭānāṃ nidhanāya ca
||3||विनायकस्वरूपेण ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् ।
भूभारहरणार्थाय दुष्टानां निधनाय च
pālanāya svadharmasya bibhrate'nantarūpatām |
sa eva sṛjate viśvaṃ pāti hanti svatejasā
||4||पालनाय स्वधर्मस्य बिभ्रतेऽनन्तरूपताम् ।
स एव सृजते विश्वं पाति हन्ति स्वतेजसा
apekṣate sa lokānāṃ nimittaṃ niyatiṃ parām |
na cātra saṃśayaḥ kāryo'nekamāyāmaye vibhau
||5||अपेक्षते स लोकानां निमित्तं नियतिं पराम् ।
न चात्र संशयः कार्योऽनेकमायामये विभौ
tadicchayā sarvamidaṃ jagaddhi parivartate |
idānīṃ tasya māyāṃ te kathayiṣyāmi vistarāt
||6||तदिच्छया सर्वमिदं जगद्धि परिवर्तते ।
इदानीं तस्य मायां ते कथयिष्यामि विस्तरात्
amātyaputrasahito narāntakadhṛto nṛpaḥ |
yāvanna pattanaṃ prāpa tāvatkālaṃ pumānasau
||7||अमात्यपुत्रसहितो नरान्तकधृतो नृपः ।
यावन्न पत्तनं प्राप तावत्कालं पुमानसौ
bhakṣayāmāsa tāṃ senāṃ daityena paripālitām |
vināyakena puruṣo mukhe'sau nihitastadā
||8||भक्षयामास तां सेनां दैत्येन परिपालिताम् ।
विनायकेन पुरुषो मुखेऽसौ निहितस्तदा
rājāmātyakumārau ca so'pi te sarva eva tu |
jaṭhare tasya devasya dadṛśuḥ sakalaṃ jagat
||9||राजामात्यकुमारौ च सोऽपि ते सर्व एव तु ।
जठरे तस्य देवस्य ददृशुः सकलं जगत्
saptadvīpavatīṃ pṛthvīṃ parvatadrumasaṃyutām |
saritsāgaravāpībhistaḍāgairmānavaiḥ śritām
||10||सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं पर्वतद्रुमसंयुताम् ।
सरित्सागरवापीभिस्तडागैर्मानवैः श्रिताम्
devagandharvamunibhiḥ siddhayakṣaniśācaraiḥ |
pannagairapsarobhiśca śobhitaṃ svargamaṇḍalam
||11||देवगन्धर्वमुनिभिः सिद्धयक्षनिशाचरैः ।
पन्नगैरप्सरोभिश्च शोभितं स्वर्गमण्डलम्
pātālāni ca saptāni bhramanto dadṛśustadā |
evaṃ te jaṭhare tasya koṣṭhe koṣṭhe pṛthakpṛthak
||12||पातालानि च सप्तानि भ्रमन्तो ददृशुस्तदा ।
एवं ते जठरे तस्य कोष्ठे कोष्ठे पृथक्पृथक्
dadṛśurbhrāntamanaso brahmāṇḍanicayānbahūn |
khinnāste śaraṇaṃ jagmurdevadevaṃ vināyakam
||13||ददृशुर्भ्रान्तमनसो ब्रह्माण्डनिचयान्बहून् ।
खिन्नास्ते शरणं जग्मुर्देवदेवं विनायकम्
manasā prārthayāmāsustadā devaṃ vināyakam |
bhrāntānāṃ khinnacittānāṃ kṛpāṃ kurū kṛpānidhe
||14||मनसा प्रार्थयामासुस्तदा देवं विनायकम् ।
भ्रान्तानां खिन्नचित्तानां कृपां कुरू कृपानिधे
tatastānbālarūpeṇa mārgamādarśayadvibhuḥ |
tato romāñcamārgeṇa bahiryātā yathā purā
||15||ततस्तान्बालरूपेण मार्गमादर्शयद्विभुः ।
ततो रोमाञ्चमार्गेण बहिर्याता यथा पुरा
dadarśa kāśirājaḥ svaṃ nagaraṃ bhadrameva ca |
kaśyapasyātmajaṃ bālaṃ krīḍantaṃ taṃ vināyakam
||16||ददर्श काशिराजः स्वं नगरं भद्रमेव च ।
कश्यपस्यात्मजं बालं क्रीडन्तं तं विनायकम्
tatprasādādāptabuddhirnunāva parayā mudā |
jñātā te paramā māyā mayā kukṣigatena ca
||17||तत्प्रसादादाप्तबुद्धिर्नुनाव परया मुदा ।
ज्ञाता ते परमा माया मया कुक्षिगतेन च
tvameva kartā devānāṃ manuṣyāṇāṃ diśāmapi |
sargāṇāṃ sāgarāṇāṃ ca saritāṃ balisadmanām
||18||त्वमेव कर्ता देवानां मनुष्याणां दिशामपि ।
सर्गाणां सागराणां च सरितां बलिसद्मनाम्
yataste romakūpeṣu brahmāṇḍānāṃ hi koṭayaḥ |
dṛṣṭvā bhrāntena ca mayā prasādāttava nātha bho
||19||यतस्ते रोमकूपेषु ब्रह्माण्डानां हि कोटयः ।
दृष्ट्वा भ्रान्तेन च मया प्रसादात्तव नाथ भो
āścaryaṃ bahudhā dṛṣṭaṃ mayā tava ca viśvavit |
ahaṃ yuddhāya samprāpto dhvajinī punarāgatā
||20||आश्चर्यं बहुधा दृष्टं मया तव च विश्ववित् ।
अहं युद्धाय सम्प्राप्तो ध्वजिनी पुनरागता
narāntakasya sainyena sā jitā tatkṣaṇādanu |
amātyaputrasahito narāntakamupādravam
||21||नरान्तकस्य सैन्येन सा जिता तत्क्षणादनु ।
अमात्यपुत्रसहितो नरान्तकमुपाद्रवम्
vidhṛtastena sahasā sainyaṃ jitvā mamakṣaṇāt |
dagdhā ca nagarī sarvā dṛṣṭaḥ sa kālapūruṣaḥ
||22||विधृतस्तेन सहसा सैन्यं जित्वा ममक्षणात् ।
दग्धा च नगरी सर्वा दृष्टः स कालपूरुषः
tenāpi bhakṣitā tasya senā nānāvidhā kṣaṇāt |
dhṛtvā narāntakaṃ yātaḥ puruṣaḥ sa tavāntikam
||23||तेनापि भक्षिता तस्य सेना नानाविधा क्षणात् ।
धृत्वा नरान्तकं यातः पुरुषः स तवान्तिकम्
sarve tvadudaraṃ yātāstatra duṣṭo'si me prabho |
sarva dṛṣṭaṃ ca tatrāpi jambudvīpaṃ savistaram
||24||सर्वे त्वदुदरं यातास्तत्र दुष्टोऽसि मे प्रभो ।
सर्व दृष्टं च तत्रापि जम्बुद्वीपं सविस्तरम्
evaṃ koṣṭhāntare dṛṣṭaṃ bhūtalaṃ ca savistaram |
tato hi khinnāstvāṃ yātāḥ śaraṇaṃ jagadīśvara
||25||एवं कोष्ठान्तरे दृष्टं भूतलं च सविस्तरम् ।
ततो हि खिन्नास्त्वां याताः शरणं जगदीश्वर
tvadājñayā tu romāñcadvāreṇa nirgatā bahiḥ |
punardaṣṭo'si bālastvaṃ nijaṃ ca bhavanaṃ mahat
||26||त्वदाज्ञया तु रोमाञ्चद्वारेण निर्गता बहिः ।
पुनर्दष्टोऽसि बालस्त्वं निजं च भवनं महत्
kimidaṃ kautukaṃ deva māyājālamidaṃ vibho |
kaścāsau puruṣo deva yenābhakṣi mahācamūḥ
||27||किमिदं कौतुकं देव मायाजालमिदं विभो ।
कश्चासौ पुरुषो देव येनाभक्षि महाचमूः
kenāsau vidhṛto daityo rakṣitaścāpi kena ca |
kenādarśi ca romāñcadvāraṃ nirgamanāya ca
||28||केनासौ विधृतो दैत्यो रक्षितश्चापि केन च ।
केनादर्शि च रोमाञ्चद्वारं निर्गमनाय च
iti me saṃśayaṃ deva nuda bhaktasya yatnataḥ |
ka uvāca |
evaṃ tena kṛtaḥ praśno mastake tasya dhīmataḥ
||29||इति मे संशयं देव नुद भक्तस्य यत्नतः ।
क उवाच ।
एवं तेन कृतः प्रश्नो मस्तके तस्य धीमतः
vināyakaḥ karatalaṃ kṛpayā nidadhāra ha |
divyajñāno'bhavadrājā kāśīrājastu tatkṣaṇāt
||30||विनायकः करतलं कृपया निदधार ह ।
दिव्यज्ञानोऽभवद्राजा काशीराजस्तु तत्क्षणात्
tuṣṭāva parayā bhaktyā devadevaṃ vināyakam |
rājovāca |
tvameva brahmā viṣṇuśca maheśo bhānureva ca
||31||तुष्टाव परया भक्त्या देवदेवं विनायकम् ।
राजोवाच ।
त्वमेव ब्रह्मा विष्णुश्च महेशो भानुरेव च
tvameva pṛthivi vāyurantarikṣaṃ diśo drumāḥ |
parvataiḥ sahitāḥ siddhā gandharvā yakṣarākṣasāḥ
||32||त्वमेव पृथिवि वायुरन्तरिक्षं दिशो द्रुमाः ।
पर्वतैः सहिताः सिद्धा गन्धर्वा यक्षराक्षसाः
munayo mānavāścāpi sthāvaraṃ jaṅgamaṃ jagat |
tvameva sarvaṃ deveśa sacetanamacetanam
||33||मुनयो मानवाश्चापि स्थावरं जङ्गमं जगत् ।
त्वमेव सर्वं देवेश सचेतनमचेतनम्
janmāntarīyapuṇyena dṛṣṭo'si kaśyapātmaja |
ka uvāca |
evaṃ bruvati rājendre mohayāmāsa tatkṣaṇāt
||34||जन्मान्तरीयपुण्येन दृष्टोऽसि कश्यपात्मज ।
क उवाच ।
एवं ब्रुवति राजेन्द्रे मोहयामास तत्क्षणात्
tato rājā pupūjainaṃ vināyakamanāmayam |
tataḥ paurā harṣayutā rājānaṃ draṣṭumāyayuḥ
||35||ततो राजा पुपूजैनं विनायकमनामयम् ।
ततः पौरा हर्षयुता राजानं द्रष्टुमाययुः
natvā natvā dadustasmai vastrāṇyābharaṇāni ca |
rājā'pi dāpayāmāsa tebhyo vastrāṇyanekaśaḥ
||36||नत्वा नत्वा ददुस्तस्मै वस्त्राण्याभरणानि च ।
राजाऽपि दापयामास तेभ्यो वस्त्राण्यनेकशः
visṛjya lokāṃstānsarvān jananīmabhyagāttataḥ |
tava prasādānmātaste dṛṣṭaṃ pādayugaṃ mayā
||37||विसृज्य लोकांस्तान्सर्वान् जननीमभ्यगात्ततः ।
तव प्रसादान्मातस्ते दृष्टं पादयुगं मया
gṛhīto daityarājena devadevena rakṣitaḥ |
tato harṣayutā mātā''liliṅga taṃ cirāgatam
||38||गृहीतो दैत्यराजेन देवदेवेन रक्षितः ।
ततो हर्षयुता माताऽऽलिलिङ्ग तं चिरागतम्
amātyau rājapatnīṃ tāṃ natvāhaturubhau tadā |
tava puṇyaprabhāveṇa dṛṣṭaṃ te caraṇāmbujam
||39||अमात्यौ राजपत्नीं तां नत्वाहतुरुभौ तदा ।
तव पुण्यप्रभावेण दृष्टं ते चरणाम्बुजम्
vināyakasya māyābhirmohitā mocitāśca ha |
tatastatra yayau rājā bhāryāmambā jagāda ca
||40||विनायकस्य मायाभिर्मोहिता मोचिताश्च ह ।
ततस्तत्र ययौ राजा भार्यामम्बा जगाद च
nivṛteṣu ca lokeṣu harṣagadgagayā girā |
rājovāca |
paramaṃ kaṣṭamāpanno dhṛto daityena tatkṣaṇāt
||41||निवृतेषु च लोकेषु हर्षगद्गगया गिरा ।
राजोवाच ।
परमं कष्टमापन्नो धृतो दैत्येन तत्क्षणात्
mocito māyayā'nena prāpito nagaraṃ nijam |
ka uvāca |
śuśubhe nagaraṃ tacca nānāvāditranisvanaiḥ
||42||मोचितो माययाऽनेन प्रापितो नगरं निजम् ।
क उवाच ।
शुशुभे नगरं तच्च नानावादित्रनिस्वनैः
patākābhiranekābhirvividhaiśca mahotsavaiḥ |
pratyānītaiḥ sarvalokairvināyakabalena ca
||43||पताकाभिरनेकाभिर्विविधैश्च महोत्सवैः ।
प्रत्यानीतैः सर्वलोकैर्विनायकबलेन च
kumārāḥ kanyakāścāpi yoṣitaḥ patayo'pi ca |
janakāśca jananyaśca putrāśca bhrātarastathā
||44||कुमाराः कन्यकाश्चापि योषितः पतयोऽपि च ।
जनकाश्च जनन्यश्च पुत्राश्च भ्रातरस्तथा
liliṅguśca jaharṣuśca dadurdānānyanekaśaḥ |
bubhujurbhojayāmāsurlulokuśca papurjaguḥ
||45||लिलिङ्गुश्च जहर्षुश्च ददुर्दानान्यनेकशः ।
बुभुजुर्भोजयामासुर्लुलोकुश्च पपुर्जगुः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe rājamokṣaṇaṃ nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 59 ||