krauñcaśāpavarṇanaṃ nāma pañcatriṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
kimanena kṛtaṃ pūrvaṃ puṇyaṃ pāpaṃ ca padmaja |
yenāyaṃ mauṣakaṃ janma pāpa devasya vāhatām
||1||किमनेन कृतं पूर्वं पुण्यं पापं च पद्मज ।
येनायं मौषकं जन्म पाप देवस्य वाहताम्
ka uvāca
samyakpṛṣṭaṃ tvayā vatsa mamāpi manasaḥ priyam |
bravīmi sakalaṃ tacca tadihaikamanāḥ śaṛṇu
||2||सम्यक्पृष्टं त्वया वत्स ममापि मनसः प्रियम् ।
ब्रवीमि सकलं तच्च तदिहैकमनाः शृणु
sumeruśikhare ramyaḥ saubharerāśramo mahān |
abhūd vṛkṣasamākīrṇo nānāpakṣigaṇānvitaḥ
||3||सुमेरुशिखरे रम्यः सौभरेराश्रमो महान् ।
अभूद् वृक्षसमाकीर्णो नानापक्षिगणान्वितः
vasiṣṭhādyā munigaṇā devā indrapurogamāḥ |
āyānti saubharestasya darśanārthaṃ dine dine
||4||वसिष्ठाद्या मुनिगणा देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
आयान्ति सौभरेस्तस्य दर्शनार्थं दिने दिने
mahattapovṛddhidīpteratyagniravitejasaḥ |
khyātasya sarvalokeṣu dhyānaniṣṭhasya ceśvare
||5||महत्तपोवृद्धिदीप्तेरत्यग्निरवितेजसः ।
ख्यातस्य सर्वलोकेषु ध्याननिष्ठस्य चेश्वरे
tasya patnī mahābhāgā manomayīti viśrutā |
pativratāsusarvāsu vikhyātā bharttṛvallabhā
||6||तस्य पत्नी महाभागा मनोमयीति विश्रुता ।
पतिव्रतासुसर्वासु विख्याता भर्त्तृवल्लभा
ramyatā tu ratestasyā jitā ramyatayā'khilā |
śacīprabhṛtayaḥ sarvā na prāpuḥ samatālavam
||7||रम्यता तु रतेस्तस्या जिता रम्यतयाऽखिला ।
शचीप्रभृतयः सर्वा न प्रापुः समतालवम्
kadācit saubharirhomaśālāyāṃ prātarutthitaḥ |
kṛtvā homaṃ vanaṃ yātaḥ samidarthaṃ gṛhe sthitā
||8||कदाचित् सौभरिर्होमशालायां प्रातरुत्थितः ।
कृत्वा होमं वनं यातः समिदर्थं गृहे स्थिता
manomayī suśīlā sā gṛhakāryaratā'bhavat |
tadā duṣṭastu gandharvaḥ krauñcanāmā samāgataḥ
||9||मनोमयी सुशीला सा गृहकार्यरताऽभवत् ।
तदा दुष्टस्तु गन्धर्वः क्रौञ्चनामा समागतः
viśrāntirabhavattasya dṛṣṭvāśramamanuttamam |
nānāśālāsamākīrṇaṃ bahucchāyaṃ suśītalam
||10||विश्रान्तिरभवत्तस्य दृष्ट्वाश्रममनुत्तमम् ।
नानाशालासमाकीर्णं बहुच्छायं सुशीतलम्
etādṛśo ramyatara āśramo yasya sa prabhuḥ |
dhanyaṃ japastapastasya kṣaṇenāyaṃ sukhapradaḥ
||11||एतादृशो रम्यतर आश्रमो यस्य स प्रभुः ।
धन्यं जपस्तपस्तस्य क्षणेनायं सुखप्रदः
cirasthānānmuktidaḥ syādityuktvā tadgṛhaṃ yayau |
dadarśa mukhacandraṃ sa manomayyā manoramam
||12||चिरस्थानान्मुक्तिदः स्यादित्युक्त्वा तद्गृहं ययौ ।
ददर्श मुखचन्द्रं स मनोमय्या मनोरमम्
yasyādarśanamātreṇa haro'pi smarasādbhavet |
tasyāḥ kaṭākṣapātena madanānilavivhalaḥ
||13||यस्यादर्शनमात्रेण हरोऽपि स्मरसाद्भवेत् ।
तस्याः कटाक्षपातेन मदनानिलविव्हलः
sa babhūva tadāsakto dadhāra sahasā kare |
tatkarasparśamātreṇa ca kampe sā mumūrccha ca
||14||स बभूव तदासक्तो दधार सहसा करे ।
तत्करस्पर्शमात्रेण च कम्पे सा मुमूर्च्छ च
manomayī na śaśāpa bhartṛsmaraṇatatparā |
mlānā ca śuṣkakaṇṭhā ca sasvedākṣisravajjalā
||15||मनोमयी न शशाप भर्तृस्मरणतत्परा ।
म्लाना च शुष्ककण्ठा च सस्वेदाक्षिस्रवज्जला
babhūva paramodvignā mumoha ca śuśoca ca |
kamadya śaraṇaṃ yāmi ko'smādduṣṭātpramokṣyate
||16||बभूव परमोद्विग्ना मुमोह च शुशोच च ।
कमद्य शरणं यामि कोऽस्माद्दुष्टात्प्रमोक्ष्यते
na kṛtaṃ duṣkrataṃ kiñcidiha janmani saṃsmare |
janmāntarīyapāpena sukhaduḥkhamupasthitam
||17||न कृतं दुष्क्रतं किञ्चिदिह जन्मनि संस्मरे ।
जन्मान्तरीयपापेन सुखदुःखमुपस्थितम्
duṣṭabhāvaṃ tu taṃ jñātvā sāntvayantyabravīdidam |
ahaṃ duhitṛtulyā te janakena samo'si me
||18||दुष्टभावं तु तं ज्ञात्वा सान्त्वयन्त्यब्रवीदिदम् ।
अहं दुहितृतुल्या ते जनकेन समोऽसि मे
jñānavānasi pāpe tvaṃ mā vartasva gatatrapa |
pāpino yānti narakaṃ varṣakoṭigaṇānbahūn
||19||ज्ञानवानसि पापे त्वं मा वर्तस्व गतत्रप ।
पापिनो यान्ति नरकं वर्षकोटिगणान्बहून्
tasmān muñca mahābhāga kṛpaṇāṃ putrikopamām |
no cedahaṃ kariṣyāmi prāṇatyāgaṃ na saṃśayaḥ
||20||तस्मान् मुञ्च महाभाग कृपणां पुत्रिकोपमाम् ।
नो चेदहं करिष्यामि प्राणत्यागं न संशयः
strīhatyādoṣasambhūtaṃ pāpaṃ te syānmahattaram |
mama bhartā mahābhāgo vanādāyāsyate'dhunā
||21||स्त्रीहत्यादोषसम्भूतं पापं ते स्यान्महत्तरम् ।
मम भर्ता महाभागो वनादायास्यतेऽधुना
tasya krodhānalastvāṃ hi bhasmatvaṃ neṣyate kṣaṇāt |
vijñānāṃ tasya no kiñcitkāryaṃ kāryaṃ mayā laghu
||22||तस्य क्रोधानलस्त्वां हि भस्मत्वं नेष्यते क्षणात् ।
विज्ञानां तस्य नो किञ्चित्कार्यं कार्यं मया लघु
no cettvāṃ bhasmasātkuryāṃ sṛṣṭiṃ ca brahmaṇo'pi ca |
evaṃ vadantyāṃ tasyāṃ tu saubhariḥ samupāgataḥ
||23||नो चेत्त्वां भस्मसात्कुर्यां सृष्टिं च ब्रह्मणोऽपि च ।
एवं वदन्त्यां तस्यां तु सौभरिः समुपागतः
taṃ dṛṣṭvā svāṅgaṇagata madhyānharavisannibham |
mumoca tejasā tatra dharṣito'sau karaṃ tadā
||24||तं दृष्ट्वा स्वाङ्गणगत मध्यान्हरविसन्निभम् ।
मुमोच तेजसा तत्र धर्षितोऽसौ करं तदा
adho'paśyaccakampe ca mamlāya ca bibhāya ca |
muniḥ provāca sahasā pralayāgniriva jvalan
||25||अधोऽपश्यच्चकम्पे च मम्लाय च बिभाय च ।
मुनिः प्रोवाच सहसा प्रलयाग्निरिव ज्वलन्
utsasarja tadā śāpaṃ gandharvaṃ prati duḥsaham |
muniruvāca |
asamakṣaṃ yato me tvaṃ patnīṃ dharṣitavānasi
||26||उत्ससर्ज तदा शापं गन्धर्वं प्रति दुःसहम् ।
मुनिरुवाच ।
असमक्षं यतो मे त्वं पत्नीं धर्षितवानसि
asamakṣacaro mūḍha mūṣakastvaṃ bhaviṣyasi |
cauravatpṛthivīṃ dārya svodaraṃ pūrayiṣyasi
||27||असमक्षचरो मूढ मूषकस्त्वं भविष्यसि ।
चौरवत्पृथिवीं दार्य स्वोदरं पूरयिष्यसि
krauñca uvāca
na mayā buddhipūrvaṃ te dharṣiteyaṃ manomayī |
prasaṅgādabhavatsaṅgo dṛṣṭvemāṃ cārarūpiṇīm
||28||न मया बुद्धिपूर्वं ते धर्षितेयं मनोमयी ।
प्रसङ्गादभवत्सङ्गो दृष्ट्वेमां चाररूपिणीम्
karamātradhṛtā ceyaṃ tāvattvamapi dṛṣṭavān |
tejasā te prabhītena mayā muktā'naghā mune
||29||करमात्रधृता चेयं तावत्त्वमपि दृष्टवान् ।
तेजसा ते प्रभीतेन मया मुक्ताऽनघा मुने
ato'parādhaṃ me kṣantumarhasi tvaṃ kṛpānidhe |
kuruṣvānugrahaṃ mahyaṃ śaraṇāgatavatsala
||30||अतोऽपराधं मे क्षन्तुमर्हसि त्वं कृपानिधे ।
कुरुष्वानुग्रहं मह्यं शरणागतवत्सल
ahaṃ tvā śaraṇaṃ yāmi kṛpāṃ kuru mamopari |
trailokye nedṛśī dṛṣṭā pativratyaguṇānvitā
||31||अहं त्वा शरणं यामि कृपां कुरु ममोपरि ।
त्रैलोक्ये नेदृशी दृष्टा पतिव्रत्यगुणान्विता
muniruvāca
plavate sāgare merurudiyāt paścime raviḥ |
na me vaco'nyathā bhūyād vahniḥ śītatvamāpnuyāt
||32||प्लवते सागरे मेरुरुदियात् पश्चिमे रविः ।
न मे वचोऽन्यथा भूयाद् वह्निः शीतत्वमाप्नुयात्
athāpi prabravīmyadya duṣṭa tacchṛṇu sādaram |
parāśaragṛhe devī dvāpare'vatariṣyati
||33||अथापि प्रब्रवीम्यद्य दुष्ट तच्छृणु सादरम् ।
पराशरगृहे देवी द्वापरेऽवतरिष्यति
gajānana iti khyātastasya vāhatvameṣyasi |
tadā brahmādayo devā mānayiṣyanti sādaram
||34||गजानन इति ख्यातस्तस्य वाहत्वमेष्यसि ।
तदा ब्रह्मादयो देवा मानयिष्यन्ति सादरम्
tasya hastagataḥ svargaṃ punareṣyasi satvaram |
evamākarṇya tadvākyaṃ duḥkhaharṣasamanvitaḥ
||35||तस्य हस्तगतः स्वर्गं पुनरेष्यसि सत्वरम् ।
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं दुःखहर्षसमन्वितः
ka uvāca
papāta pṛthivīpṛṣṭhe mahāmūṣakarūpadhṛk |
parāśarasyāśrame tu dvāpare samupasthite
||36||पपात पृथिवीपृष्ठे महामूषकरूपधृक् ।
पराशरस्याश्रमे तु द्वापरे समुपस्थिते
mahābalo mahāvīryo mahāparvatasannibhaḥ |
munerāśīrbalenāsau gajānanasamīpagaḥ
||37||महाबलो महावीर्यो महापर्वतसन्निभः ।
मुनेराशीर्बलेनासौ गजाननसमीपगः
abhavadvāharūpeṇa mūṣako'sau mahābalaḥ |
etatte kathitaṃ sarva yanme pṛṣṭaṃ tvayā'nagha
||38||अभवद्वाहरूपेण मूषकोऽसौ महाबलः ।
एतत्ते कथितं सर्व यन्मे पृष्टं त्वयाऽनघ
gajānanasya vāhatvaṃ mūṣakasya yathā'bhavat |
muniruvāca |
sindurasya vadhaṃ brahman kathaṃ sa kṛtavānvibhuḥ
||39||गजाननस्य वाहत्वं मूषकस्य यथाऽभवत् ।
मुनिरुवाच ।
सिन्दुरस्य वधं ब्रह्मन् कथं स कृतवान्विभुः
gaṇeśastanmamācakṣva vistarāccaturānana |
śrutvā vaco na me tṛptirjāyate'mṛtapānavat
||40||गणेशस्तन्ममाचक्ष्व विस्तराच्चतुरानन ।
श्रुत्वा वचो न मे तृप्तिर्जायतेऽमृतपानवत्
bhaktyā śaṛṇomi deveśa sarvajñastvaṃ vadasva me
||41||भक्त्या शृणोमि देवेश सर्वज्ञस्त्वं वदस्व मे
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe krauñcaśāpavarṇanaṃ nāma pañcatriṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ || 135 ||