vināyakāśramaṃ pratigamanaṃ nāmakasaptatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
aparasmindine brahman rājā bhadrāsanaṃ gataḥ |
amātyān vīramukhyāṃśca vṛddhāṃśca suhṛdo dvijā
||1||अपरस्मिन्दिने ब्रह्मन् राजा भद्रासनं गतः ।
अमात्यान् वीरमुख्यांश्च वृद्धांश्च सुहृदो द्विजा
ākārya ca namaskṛtya jagāda hṛdi saṃsthitam |
rājovāca |
vivāhāya tu putrasya samāhūto vināyakaḥ
||2||आकार्य च नमस्कृत्य जगाद हृदि संस्थितम् ।
राजोवाच ।
विवाहाय तु पुत्रस्य समाहूतो विनायकः
utpātā bahavo jātāste ca tena nirākṛtāḥ |
adityai ca mayā proktaṃ śīghraṃ te tanayaṃ śubham
||3||उत्पाता बहवो जातास्ते च तेन निराकृताः ।
अदित्यै च मया प्रोक्तं शीघ्रं ते तनयं शुभम्
ānayiṣye tatra bahudivasā jagmurañjasā |
svastheṣu triṣu lokeṣu vivāho'sya vicintyatām
||4||आनयिष्ये तत्र बहुदिवसा जग्मुरञ्जसा ।
स्वस्थेषु त्रिषु लोकेषु विवाहोऽस्य विचिन्त्यताम्
amātyā ūcuḥ
samyaguktaṃ mahārāja vilambo vighnakāritaḥ |
jāto vivāhakārye'smin gate'smin sa vidhīyatām
||5||सम्यगुक्तं महाराज विलम्बो विघ्नकारितः ।
जातो विवाहकार्येऽस्मिन् गतेऽस्मिन् स विधीयताम्
vināyakaprasādena sarvamavyākulaṃ jagat |
dūrasthānāṃ ca suhṛdāṃ preṣyantā lagnapatrikāḥ
||6||विनायकप्रसादेन सर्वमव्याकुलं जगत् ।
दूरस्थानां च सुहृदां प्रेष्यन्ता लग्नपत्रिकाः
dūtāṃśca sarvasambhārānkartuṃ grāmeṣu yujyatām |
ka uvāca |
iti prakṛtivākyāni śrutvā lokāḥ sabhāsadaḥ
||7||दूतांश्च सर्वसम्भारान्कर्तुं ग्रामेषु युज्यताम् ।
क उवाच ।
इति प्रकृतिवाक्यानि श्रुत्वा लोकाः सभासदः
sādhūktamiti tatrocustato rājā jaharṣa ca |
jyotirvidbhirlagnadinaṃ niścikāya tadaiva saḥ
||8||साधूक्तमिति तत्रोचुस्ततो राजा जहर्ष च ।
ज्योतिर्विद्भिर्लग्नदिनं निश्चिकाय तदैव सः
preṣayāmāsa suhṛdo dūtānākārituṃ śubhān |
sāmagrīṃ kārayāmāsa dūtairāptairyathāvidhi
||9||प्रेषयामास सुहृदो दूतानाकारितुं शुभान् ।
सामग्रीं कारयामास दूतैराप्तैर्यथाविधि
tato magadharājo'pi sutāmādāya tāṃ purīm |
āyayuḥ sarvasuhṛdo nānādigbhyaḥ samāgatāḥ
||10||ततो मगधराजोऽपि सुतामादाय तां पुरीम् ।
आययुः सर्वसुहृदो नानादिग्भ्यः समागताः
upāyanāni bhūrīṇi daduste'nyonyamādarāt |
devatāsthāpanaṃ tau ca cakratuḥ sumahotsavān
||11||उपायनानि भूरीणि ददुस्तेऽन्योन्यमादरात् ।
देवतास्थापनं तौ च चक्रतुः सुमहोत्सवान्
sāṅgopāṅga vivāhaṃ tau samyak sampādya yatnataḥ |
toṣayāmāsaturviprān sarvalokān dhanādibhiḥ
||12||साङ्गोपाङ्ग विवाहं तौ सम्यक् सम्पाद्य यत्नतः ।
तोषयामासतुर्विप्रान् सर्वलोकान् धनादिभिः
visṛjya suhṛdaḥ sarvāṃstato rājā vināyakam |
bhūṣayāmāsa vividhairbhūṣaṇairaṃśukairvaraiḥ
||13||विसृज्य सुहृदः सर्वांस्ततो राजा विनायकम् ।
भूषयामास विविधैर्भूषणैरंशुकैर्वरैः
abhyajya bhojayāmāsa svādvannaṃ saha bandhubhiḥ |
tato rathaṃ samāruhya saha tena nusattamaḥ
||14||अभ्यज्य भोजयामास स्वाद्वन्नं सह बन्धुभिः ।
ततो रथं समारुह्य सह तेन नुसत्तमः
yayau vāditranirghoṣaiḥ kaśyapāśramamuttamam |
tato nāgarikāḥ sarve hitvā kṛtyāni niryayuḥ
||15||ययौ वादित्रनिर्घोषैः कश्यपाश्रममुत्तमम् ।
ततो नागरिकाः सर्वे हित्वा कृत्यानि निर्ययुः
bhojanaṃ paṭhanaṃ nidrā vyāsaṅga tatyajustadā |
akṛtvā svasvaveṣaṃ te tvarayā niryayuḥ purāt
||16||भोजनं पठनं निद्रा व्यासङ्ग तत्यजुस्तदा ।
अकृत्वा स्वस्ववेषं ते त्वरया निर्ययुः पुरात्
tato bālasahasrāṇi rurudhustaṃ vināyakam |
asmām̐styaktvā kathaṃ yāsi kathaṃ niṣṭhuratāṃ gataḥ
||17||ततो बालसहस्राणि रुरुधुस्तं विनायकम् ।
अस्माँस्त्यक्त्वा कथं यासि कथं निष्ठुरतां गतः
gamiṣya iti pūrvaṃ naḥ kathaṃ noktaṃ prasaṅgataḥ |
abhuktvā'smadgṛhe yāsi kathaṃ taṃ nijamāśramam
||18||गमिष्य इति पूर्वं नः कथं नोक्तं प्रसङ्गतः ।
अभुक्त्वाऽस्मद्गृहे यासि कथं तं निजमाश्रमम्
kaścidbālo dadhārā'sya pādapadmaṃ rudanmuhuḥ |
kaścitsnehātsamāliṅgya dadhāra karapaṅkajam
||19||कश्चिद्बालो दधाराऽस्य पादपद्मं रुदन्मुहुः ।
कश्चित्स्नेहात्समालिङ्ग्य दधार करपङ्कजम्
paurāṅganāstathaivainaṃ bālā mundhāḥ sayauvanāḥ |
viparyasya nijā bhūṣā āyayustaṃ vilokitum
||20||पौराङ्गनास्तथैवैनं बाला मुन्धाः सयौवनाः ।
विपर्यस्य निजा भूषा आययुस्तं विलोकितुम्
yathā pāthonidhiṃ sarvāṃ varṣākāle samudragāḥ |
yānti haṃsā yathā muktāsamūhaṃ maruto harim
||21||यथा पाथोनिधिं सर्वां वर्षाकाले समुद्रगाः ।
यान्ति हंसा यथा मुक्तासमूहं मरुतो हरिम्
atiprītiyutāḥ procuḥ kathaṃ yāsi vināyaka |
akasmātsnehamutsṛjya kathaṃ niṣṭhuratāṃ gataḥ
||22||अतिप्रीतियुताः प्रोचुः कथं यासि विनायक ।
अकस्मात्स्नेहमुत्सृज्य कथं निष्ठुरतां गतः
ka uvāca
rathādavatatārā'sau dṛṣṭvā tān nṛpasaṃyutaḥ |
pariśrāntāndhāvamānānskhalataḥ patato'pi ca
||23||रथादवतताराऽसौ दृष्ट्वा तान् नृपसंयुतः ।
परिश्रान्तान्धावमानान्स्खलतः पततोऽपि च
tānuvāca tataḥ sarvānmuhūrtaṃ tvarayā janāḥ |
nṛpeṇa sahitaḥ śīghramāgato nagarādbahiḥ
||24||तानुवाच ततः सर्वान्मुहूर्तं त्वरया जनाः ।
नृपेण सहितः शीघ्रमागतो नगराद्बहिः
idānīṃ prārthaye sarvān na tyājyā karuṇā mayi |
aparādhāstu kṣantavyā mayā vaḥ sadane kṛtāḥ
||25||इदानीं प्रार्थये सर्वान् न त्याज्या करुणा मयि ।
अपराधास्तु क्षन्तव्या मया वः सदने कृताः
na ca tyājyaḥ paricayo yadi vo darśanaṃ bhavet |
evaṃ tadvākyamākarṇya paurāḥ sarve śucānvitāḥ
||26||न च त्याज्यः परिचयो यदि वो दर्शनं भवेत् ।
एवं तद्वाक्यमाकर्ण्य पौराः सर्वे शुचान्विताः
romāñcāñcitagātrāste procurgadgadayā girā |
janā ūcuḥ |
na māyā māyinaste'sti sarvasya jagataḥ pituḥ
||27||रोमाञ्चाञ्चितगात्रास्ते प्रोचुर्गद्गदया गिरा ।
जना ऊचुः ।
न माया मायिनस्तेऽस्ति सर्वस्य जगतः पितुः
na pitā tyajate bālān sāparādhānapi dhruvam |
na candra uṣṇatāṃ yāti suvarṇaṃ nīlatāmapi
||28||न पिता त्यजते बालान् सापराधानपि ध्रुवम् ।
न चन्द्र उष्णतां याति सुवर्णं नीलतामपि
kathaṃ niṣṭhuratāṃ yātaḥ kathaṃ gantuṃ samutsukaḥ |
pūrvameva na cāgāścettadā śoko na sambhavet
||29||कथं निष्ठुरतां यातः कथं गन्तुं समुत्सुकः ।
पूर्वमेव न चागाश्चेत्तदा शोको न सम्भवेत्
corayitvā kathaṃ yāsi sarveṣāṃ no manāṃsi ca |
kathaṃ kāryaṃ kariṣyāmo nīteṣu no manassu ca
||30||चोरयित्वा कथं यासि सर्वेषां नो मनांसि च ।
कथं कार्यं करिष्यामो नीतेषु नो मनस्सु च
jale naṣṭe jalacarāḥ kathaṃ jīvanti tadvada |
prāṇe gate śarīreṇa kiṃ prayojanamasti naḥ
||31||जले नष्टे जलचराः कथं जीवन्ति तद्वद ।
प्राणे गते शरीरेण किं प्रयोजनमस्ति नः
kastatra pratikāraḥ syādikṣuścetsravate viṣam |
tasmānno naya yatra tvaṃ yāsi tatra svakiṅkarān
||32||कस्तत्र प्रतिकारः स्यादिक्षुश्चेत्स्रवते विषम् ।
तस्मान्नो नय यत्र त्वं यासि तत्र स्वकिङ्करान्
tadvacaḥ parikarṇyā'sau proce gadgadayā girā |
muñcannetrāśru bahulaṃ sarvān strīvṛddhabālakān
||33||तद्वचः परिकर्ण्याऽसौ प्रोचे गद्गदया गिरा ।
मुञ्चन्नेत्राश्रु बहुलं सर्वान् स्त्रीवृद्धबालकान्
deva uvāca
na khedaḥ sarvadā kāryo na viyogo mama kvacit |
sarvāntaryāmiṇo'pāyahīnasyānandarūpiṇaḥ
||34||न खेदः सर्वदा कार्यो न वियोगो मम क्वचित् ।
सर्वान्तर्यामिणोऽपायहीनस्यानन्दरूपिणः
na cittasya samādhānaṃ bhavedvai cintanena me |
mama mūrtiṃ mṛdā kṛtvā pūjayantu gṛhe gṛhe
||35||न चित्तस्य समाधानं भवेद्वै चिन्तनेन मे ।
मम मूर्तिं मृदा कृत्वा पूजयन्तु गृहे गृहे
saṅkaṭaṃ vo yadā tu syātsmartavyo'haṃ tadā janāḥ |
sākṣātkāraṃ pradāsyāmi nāśayiṣyāmi saṅkaṭam
||36||सङ्कटं वो यदा तु स्यात्स्मर्तव्योऽहं तदा जनाः ।
साक्षात्कारं प्रदास्यामि नाशयिष्यामि सङ्कटम्
ka uvāca
vacanaṃ tatsamākarṇya nanandu sarvanāgarāḥ |
nemuḥ pradakṣiṇīkṛtya jayaśabdaiḥ pratuṣṭuvuḥ
||37||वचनं तत्समाकर्ण्य ननन्दु सर्वनागराः ।
नेमुः प्रदक्षिणीकृत्य जयशब्दैः प्रतुष्टुवुः
gṛhītvājñāṃ yayu sarve paurāḥ svaṃ svaṃ niveśanam |
vināyako'pi śīghraṃ sa rathārūḍho yayau puraḥ
||38||गृहीत्वाज्ञां ययु सर्वे पौराः स्वं स्वं निवेशनम् ।
विनायकोऽपि शीघ्रं स रथारूढो ययौ पुरः
kāśirājena sahito mātṛdarśanalālasaḥ |
sa dadarśa parāvṛtyaṃ mukhaṃ paurakumārakān
||39||काशिराजेन सहितो मातृदर्शनलालसः ।
स ददर्श परावृत्यं मुखं पौरकुमारकान्
ākrandatastānuvāca punaryāsye vrajantu hi |
cintā na kāryā satyaṃ vo bravīmi nānṛtaṃ kvacit
||40||आक्रन्दतस्तानुवाच पुनर्यास्ये व्रजन्तु हि ।
चिन्ता न कार्या सत्यं वो ब्रवीमि नानृतं क्वचित्
evaṃ tān sa parāvṛtya kṣaṇāt svāśramamāptavān
||41||एवं तान् स परावृत्य क्षणात् स्वाश्रममाप्तवान्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe vināyakāśramapratigamanaṃ nāmaikasaptatitamo'dhyāyaḥ || 71 ||
āditaḥ ślokānām samaṣṭyaṅkāḥ - 7250 + 41 = 7291