vicāravarṇanaṃ nāmaikādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
prāyātsabhāṃ mahāramyāṃ dvārapālaniveditaḥ |
nandī nananda taṃ dṛṣṭvā daityaṃ sindhu sabhāgatam
||1||प्रायात्सभां महारम्यां द्वारपालनिवेदितः ।
नन्दी ननन्द तं दृष्ट्वा दैत्यं सिन्धु सभागतम्
mahāvīraiḥ parivṛtaṃ nānāśastreṣu pāṇibhiḥ |
vārāṅganānṛtyarataṃ vījyamānaṃ nṛbhirmudā
||2||महावीरैः परिवृतं नानाशस्त्रेषु पाणिभिः ।
वाराङ्गनानृत्यरतं वीज्यमानं नृभिर्मुदा
vādyatsu sarvavādyeṣu nādanāditadikṣu ca |
dṛṣṭvā taṃ nandinaṃ kecinmenire ravimāgatam
||3||वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु नादनादितदिक्षु च ।
दृष्ट्वा तं नन्दिनं केचिन्मेनिरे रविमागतम्
mahākāyaṃ mahāvīraṃ vīkṣya keciccakampire |
jagarjurapare tatra bhīṣayanto balādamum
||4||महाकायं महावीरं वीक्ष्य केचिच्चकम्पिरे ।
जगर्जुरपरे तत्र भीषयन्तो बलादमुम्
na bibheti mahādhairyānnandī svabalagarvitaḥ |
karasaṃjñārpitaṃ nandī bheje āsanamuttamam
||5||न बिभेति महाधैर्यान्नन्दी स्वबलगर्वितः ।
करसंज्ञार्पितं नन्दी भेजे आसनमुत्तमम्
sarve taṭasthatāṃ yātāścitragā iva puttalāḥ |
buddhvā tadiṅgitaṃ prāha nandī vācaspatiḥ paraḥ
||6||सर्वे तटस्थतां याताश्चित्रगा इव पुत्तलाः ।
बुद्ध्वा तदिङ्गितं प्राह नन्दी वाचस्पतिः परः
nānāsabhā dṛṣṭapūrvā nedṛśāstāsu mūḍhakāḥ |
yūyaṃ sarvetibalinaḥ śriyā paramaśobhitāḥ
||7||नानासभा दृष्टपूर्वा नेदृशास्तासु मूढकाः ।
यूयं सर्वेतिबलिनः श्रिया परमशोभिताः
sundarāḥ kāmasadṛśā buddhyā hīnā vṛkā iva |
sabhāyāmāgataḥ sādhurasādhurdurbalo balī
||8||सुन्दराः कामसदृशा बुद्ध्या हीना वृका इव ।
सभायामागतः साधुरसाधुर्दुर्बलो बली
praṣṭavyo mānanīyaśca nītireṣā sanātanī |
na sā dṛṣṭā sabhāmadhye hyato me vismitaṃ manaḥ
||9||प्रष्टव्यो माननीयश्च नीतिरेषा सनातनी ।
न सा दृष्टा सभामध्ये ह्यतो मे विस्मितं मनः
vṛthā sabhāsadaḥ saveṃ vṛthā'mātyāśca nāgarāḥ |
nāyaṃ dharmo rājña eva sabhyānāṃ kṛtyameva tat
||10||वृथा सभासदः सवें वृथाऽमात्याश्च नागराः ।
नायं धर्मो राज्ञ एव सभ्यानां कृत्यमेव तत्
ka uvāca
iti tadvacanaṃ śrutvā sindhuḥ provāca nandinam |
padmayoneriva tava matirdṛṣṭā guṇākara
||11||इति तद्वचनं श्रुत्वा सिन्धुः प्रोवाच नन्दिनम् ।
पद्मयोनेरिव तव मतिर्दृष्टा गुणाकर
kasya tvaṃ kuta āyātaḥ kimarthaṃ vā vṛṣeśvara |
tejasā vahnisadṛśaḥ pañcāsya iva vikrame
||12||कस्य त्वं कुत आयातः किमर्थं वा वृषेश्वर ।
तेजसा वह्निसदृशः पञ्चास्य इव विक्रमे
nandyuvāca
surabheḥ kāmarūpāyā apatyaṃ nandināmakam |
viddhi māṃ girijānāthavāhaṃ brahmāṇḍabhedinam
||13||सुरभेः कामरूपाया अपत्यं नन्दिनामकम् ।
विद्धि मां गिरिजानाथवाहं ब्रह्माण्डभेदिनम्
mayūreśo dharābhāraharo duṣṭanibarhaṇaḥ |
avatīrṇaḥ śivagṛhe bālyāt prabhṛti daityahā
||14||मयूरेशो धराभारहरो दुष्टनिबर्हणः ।
अवतीर्णः शिवगृहे बाल्यात् प्रभृति दैत्यहा
śeṣo mūko'bhavat tasya pratāpavarṇane'bjajaḥ |
samudramathanād yadvad ratnajātaṃ bahiryayau
||15||शेषो मूकोऽभवत् तस्य प्रतापवर्णनेऽब्जजः ।
समुद्रमथनाद् यद्वद् रत्नजातं बहिर्ययौ
tadvannītiṃ vimathyā'dya kāryasiddhiṃ vicāraya |
ājñāṃ śaṛṇu mayūreśapreṣitāṃ balavattarām
||16||तद्वन्नीतिं विमथ्याऽद्य कार्यसिद्धिं विचारय ।
आज्ञां शृणु मयूरेशप्रेषितां बलवत्तराम्
ājñābhaṅge tasya bhavad vināśo yasya kasyacit |
yataḥ sa sṛjate viśvaṃ pāti hanti carācaram
||17||आज्ञाभङ्गे तस्य भवद् विनाशो यस्य कस्यचित् ।
यतः स सृजते विश्वं पाति हन्ति चराचरम्
tvayā vinihitāḥ kārāgṛhe devagaṇā balāt |
padāni teṣāṃ labdhāni bhāgyaṃ syāt kimataḥ param
||18||त्वया विनिहिताः कारागृहे देवगणा बलात् ।
पदानि तेषां लब्धानि भाग्यं स्यात् किमतः परम्
idānīṃ vairanirmokaṃ vicārya kartumarhasi |
mocayāśu surān sarvānājñayā svāmino mama
||19||इदानीं वैरनिर्मोकं विचार्य कर्तुमर्हसि ।
मोचयाशु सुरान् सर्वानाज्ञया स्वामिनो मम
tripureṇa kṛtaṃ varaṃ śivena saha tatkṣaṇāt |
hiraṇyakaśipuṃ stambhe'vatīrya hatavān hariḥ
||20||त्रिपुरेण कृतं वरं शिवेन सह तत्क्षणात् ।
हिरण्यकशिपुं स्तम्भेऽवतीर्य हतवान् हरिः
tārakeṇa jitā devā atiṣṭhat tatpade svayam |
skandena nihato yuddhe kṣaṇena tārako balāt
||21||तारकेण जिता देवा अतिष्ठत् तत्पदे स्वयम् ।
स्कन्देन निहतो युद्धे क्षणेन तारको बलात्
ato dattvā surānmahyaṃ tiṣṭha sthāne sukhaṃ ciram |
ka uvāca |
evaṃ nandivacaḥ śrutvā cukrodha sindhudaityarāṭ
||22||अतो दत्त्वा सुरान्मह्यं तिष्ठ स्थाने सुखं चिरम् ।
क उवाच ।
एवं नन्दिवचः श्रुत्वा चुक्रोध सिन्धुदैत्यराट्
uvāca raktanayano vamanniva hutāśanam |
sindhuruvāca |
cāturyaṃ bahudhā dṛṣṭaṃ tvadīyaṃ vṛṣanandana
||23||उवाच रक्तनयनो वमन्निव हुताशनम् ।
सिन्धुरुवाच ।
चातुर्यं बहुधा दृष्टं त्वदीयं वृषनन्दन
prasaṅgaṃ naiva jānāsi yato vācaspaterapi |
ajñānāt prakṛtārthasya vaco yāti vṛthārthatām
||24||प्रसङ्गं नैव जानासि यतो वाचस्पतेरपि ।
अज्ञानात् प्रकृतार्थस्य वचो याति वृथार्थताम्
bālasya tava vākyena svāminaste'pi vākyataḥ |
mocayeyaṃ kathaṃ devān yāvatso'pi na nirjitaḥ
||25||बालस्य तव वाक्येन स्वामिनस्तेऽपि वाक्यतः ।
मोचयेयं कथं देवान् यावत्सोऽपि न निर्जितः
pramāṇaṃ kinnu te vākyaṃ tṛṇādavanacāriṇaḥ |
kva te girīśastatputro vṛthā bhītiḥ pradarśyate
||26||प्रमाणं किन्नु ते वाक्यं तृणादवनचारिणः ।
क्व ते गिरीशस्तत्पुत्रो वृथा भीतिः प्रदर्श्यते
lāṅgale yojayāmyadya dautyena nāgato yadi |
yadi me vakratāṃ yāyād bhṛkuṭī krodhato vṛṣa
||27||लाङ्गले योजयाम्यद्य दौत्येन नागतो यदि ।
यदि मे वक्रतां यायाद् भृकुटी क्रोधतो वृष
tadā tribhuvanaṃ naśyet kā tatra gaṇanā tayoḥ |
ruṣṭaḥ śaṛgālaḥ kiṃ kuryādapriyaṃ siṃhanāgayoḥ
||28||तदा त्रिभुवनं नश्येत् का तत्र गणना तयोः ।
रुष्टः शृगालः किं कुर्यादप्रियं सिंहनागयोः
ka uvāca
evaṃ śabdaśarairviddho nandī krodhādathābravīt |
nandyuvāca |
viparītāṃ matiṃ te'dya lakṣayāmya surādhama
||29||एवं शब्दशरैर्विद्धो नन्दी क्रोधादथाब्रवीत् ।
नन्द्युवाच ।
विपरीतां मतिं तेऽद्य लक्षयाम्य सुराधम
sannipātīva vikalaṃ valgase maraṇonmukhaḥ |
pūrvaṃ sāma prayoktavyamiti tenāhamīritaḥ
||30||सन्निपातीव विकलं वल्गसे मरणोन्मुखः ।
पूर्वं साम प्रयोक्तव्यमिति तेनाहमीरितः
tvayi nītirvṛthā jātā hyupadeśo yathā khale |
yadi nindā prayuktā te mayūreśe śive'pi ca
||31||त्वयि नीतिर्वृथा जाता ह्युपदेशो यथा खले ।
यदि निन्दा प्रयुक्ता ते मयूरेशे शिवेऽपि च
kṣīyamāyustayā te'dya na yuddhe jayameṣyasi |
idānīṃ hanmi tvāṃ mūḍha nājñā'sti svāmino mama
||32||क्षीयमायुस्तया तेऽद्य न युद्धे जयमेष्यसि ।
इदानीं हन्मि त्वां मूढ नाज्ञाऽस्ति स्वामिनो मम
nāyakena na hantavyo dūtastenāpi nāyakaḥ |
ityuktvā pātayan daityān nandī niśvāsavāyunā
||33||नायकेन न हन्तव्यो दूतस्तेनापि नायकः ।
इत्युक्त्वा पातयन् दैत्यान् नन्दी निश्वासवायुना
krodhena tamapṛṣṭvaiva pratasthe harṣanirbharaḥ |
sānnidhyaṃ prāpya devasya mayūreśasya tatkṣaṇāt
||34||क्रोधेन तमपृष्ट्वैव प्रतस्थे हर्षनिर्भरः ।
सान्निध्यं प्राप्य देवस्य मयूरेशस्य तत्क्षणात्
dūrād dadarśa devo'pi prāha nandī samāgataḥ |
praṇipatyābravīd devaṃ vṛttāntaṃ sarvamāditaḥ
||35||दूराद् ददर्श देवोऽपि प्राह नन्दी समागतः ।
प्रणिपत्याब्रवीद् देवं वृत्तान्तं सर्वमादितः
nandyuvāca
bahudhā bodhito daityo na svīcakre vaco mama |
nirbhartsito bahuvidhaṃ tenāhaṃ ca mayā ca saḥ
||36||बहुधा बोधितो दैत्यो न स्वीचक्रे वचो मम ।
निर्भर्त्सितो बहुविधं तेनाहं च मया च सः
nyubje ghaṭe yathā bindustasminsarvaṃ vṛthā bhavet |
ka uvāca |
iti tadvacanaṃ śrutvā prayātasya yathāgatam
||37||न्युब्जे घटे यथा बिन्दुस्तस्मिन्सर्वं वृथा भवेत् ।
क उवाच ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रयातस्य यथागतम्
jaharṣa sa mayūreśo daityamardanalālasaḥ |
ājñāpayatsa yuddhāya pramathādīdān gaṇāṃstathā
||38||जहर्ष स मयूरेशो दैत्यमर्दनलालसः ।
आज्ञापयत्स युद्धाय प्रमथादीदान् गणांस्तथा
idānīṃ sindhunagare yuddhaṃ kartuṃ samutsukāḥ |
garjantu vīraśabdaiśca mocituṃ bandhanāt surān
||39||इदानीं सिन्धुनगरे युद्धं कर्तुं समुत्सुकाः ।
गर्जन्तु वीरशब्दैश्च मोचितुं बन्धनात् सुरान्
hatvā sindhuṃ ca sabalaṃ mocituṃ cākhilānsurān |
munīnāṃ tvaramāṇānāṃ gantuṃ svāśramamaṇḍalam
||40||हत्वा सिन्धुं च सबलं मोचितुं चाखिलान्सुरान् ।
मुनीनां त्वरमाणानां गन्तुं स्वाश्रममण्डलम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe vicāravarṇanaṃ nāmaikādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 111 ||