ekapañcāśattamo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
kathamārādhitastena kāśīrājena vighnarāṭ |
kathaṃ ca carmadehena gataḥ sthānamanuttamam
||1||कथमाराधितस्तेन काशीराजेन विघ्नराट् ।
कथं च चर्मदेहेन गतः स्थानमनुत्तमम्
etanme śaṃsa bhagavan śaṛṇvanstṛpyāmi na kvacit |
ka uvāca |
samyak śaṛṇu mahābuddhe kathāṃ pāpapraṇāśinīm
||2||एतन्मे शंस भगवन् शृण्वन्स्तृप्यामि न क्वचित् ।
क उवाच ।
सम्यक् शृणु महाबुद्धे कथां पापप्रणाशिनीम्
kathayāmi mahābuddhe itihāsaṃ purātanam |
yathā nirvāsano bhūpaḥ svānandabhuvanaṃ gataḥ
||3||कथयामि महाबुद्धे इतिहासं पुरातनम् ।
यथा निर्वासनो भूपः स्वानन्दभुवनं गतः
mahimānaṃ parijñāya mudgalājjñānasāgarāt |
kāyena manasā vācā gaṇeśe bhaktimānabhūt
||4||महिमानं परिज्ञाय मुद्गलाज्ज्ञानसागरात् ।
कायेन मनसा वाचा गणेशे भक्तिमानभूत्
godānāni mahābhaktyā gajādānānyanekaśaḥ |
rathāśvagṛhadhānyāni daśa dānānyajānapi
||5||गोदानानि महाभक्त्या गजादानान्यनेकशः ।
रथाश्वगृहधान्यानि दश दानान्यजानपि
vināyakaprītaye sa dadātyeva dine dine |
miṣṭānnabhojanairviprāṃstoṣayitvā dhanādibhiḥ
||6||विनायकप्रीतये स ददात्येव दिने दिने ।
मिष्टान्नभोजनैर्विप्रांस्तोषयित्वा धनादिभिः
gaṇeśadṛḍhabhaktiṃ sa yācate sma dine dine |
māghaśuklacaturthyāṃ sa bhaumavāre śubhe dine
||7||गणेशदृढभक्तिं स याचते स्म दिने दिने ।
माघशुक्लचतुर्थ्यां स भौमवारे शुभे दिने
snānaṃ cakra uṣaḥkāle sandhyāṃ nityavidhiṃ tathā |
bhūṣayitvā tathātmānaṃ nānālaṅkaraṇāṃśukaiḥ
||8||स्नानं चक्र उषःकाले सन्ध्यां नित्यविधिं तथा ।
भूषयित्वा तथात्मानं नानालङ्करणांशुकैः
ākārya sakalām̐llokānbrāhmaṇānsuhṛdo'parān |
pūjayāmāsa vividhairatnairaṃśukasañcayaiḥ
||9||आकार्य सकलाँल्लोकान्ब्राह्मणान्सुहृदोऽपरान् ।
पूजयामास विविधैरत्नैरंशुकसञ्चयैः
vāraṃvāra paśyati sma vimānāgamanaṃ nṛpaḥ |
sabhāto gantukāmām̐stānniṣedhati muhurmuhuḥ
||10||वारंवार पश्यति स्म विमानागमनं नृपः ।
सभातो गन्तुकामाँस्तान्निषेधति मुहुर्मुहुः
tato vināyako jñānvā kālaṃ tasya mahātmanaḥ |
preṣayāmāsa dūtābhyāṃ vimānaṃ dyutimattaram
||11||ततो विनायको ज्ञान्वा कालं तस्य महात्मनः ।
प्रेषयामास दूताभ्यां विमानं द्युतिमत्तरम्
gaṇeśa uvāca
pramodāmoda gatvā tu kāśīrājaṃ dharātale |
madbhaktamatrānaya taṃ vimānavaramāsthitam
||12||प्रमोदामोद गत्वा तु काशीराजं धरातले ।
मद्भक्तमत्रानय तं विमानवरमास्थितम्
ka uvāca
tadājñāṃ prāpya taṃ natvā divo lākādubhau tadā |
divyaṃ vimānamādāya kāśīrājaṃ samīyatuḥ
||13||तदाज्ञां प्राप्य तं नत्वा दिवो लाकादुभौ तदा ।
दिव्यं विमानमादाय काशीराजं समीयतुः
tattejodharṣitā lokā menire pralayānalam |
kecicca menire vyabhre vidyutpātamivāgatam
||14||तत्तेजोधर्षिता लोका मेनिरे प्रलयानलम् ।
केचिच्च मेनिरे व्यभ्रे विद्युत्पातमिवागतम्
tarkayāmāsurapare patantaṃ ravimaṇḍalam |
ghaṇṭānāṃ caiva tūryāṇāṃ gandharvāpsarasāṃ svanam
||15||तर्कयामासुरपरे पतन्तं रविमण्डलम् ।
घण्टानां चैव तूर्याणां गन्धर्वाप्सरसां स्वनम्
śrutvā'nye jajñire yānaṃ gaṇeśakṛpayāgatam |
aṅgaṇe kāśirājasya samuttīrṇaṃ śriyā lasat
||16||श्रुत्वाऽन्ये जज्ञिरे यानं गणेशकृपयागतम् ।
अङ्गणे काशिराजस्य समुत्तीर्णं श्रिया लसत्
āgatau rājanikaṭe pramodāmodasaṃjñakau |
gaṇau divyāmbaradharau divyabhūṣāvirājitau
||17||आगतौ राजनिकटे प्रमोदामोदसंज्ञकौ ।
गणौ दिव्याम्बरधरौ दिव्यभूषाविराजितौ
divyamālyānulepādyaiḥ divyadīptyā smarāviva |
vināyakasvarūpau tau natvā rājā nijāsane
||18||दिव्यमाल्यानुलेपाद्यैः दिव्यदीप्त्या स्मराविव ।
विनायकस्वरूपौ तौ नत्वा राजा निजासने
upaveśya prapūjyāśu yāvatpṛcchati tau nṛpaḥ |
tāvat tāvūcaturdūtau sarvaloke'tha śaṛṇvati
||19||उपवेश्य प्रपूज्याशु यावत्पृच्छति तौ नृपः ।
तावत् तावूचतुर्दूतौ सर्वलोकेऽथ शृण्वति
śaṛṇu rājanpravakṣyāmi vākyaṃ vaināyakaṃ śubham |
na bhaktastriṣu lokeṣu tvattaḥ prītikaro nṛpaḥ |
tvāṃ dhyāyanti divārātraṃ tvadguṇān vadate'niśam
||20||शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि वाक्यं वैनायकं शुभम् ।
न भक्तस्त्रिषु लोकेषु त्वत्तः प्रीतिकरो नृपः ।
त्वां ध्यायन्ति दिवारात्रं त्वद्गुणान् वदतेऽनिशम्
dhanyo'si janmasāphalyaṃ kṛtaṃ puṇyavatā tvayā |
tvaddarśanātkṣiprataraṃ naṣṭaṃ pāpaṃ tamo mahat
||21||धन्योऽसि जन्मसाफल्यं कृतं पुण्यवता त्वया ।
त्वद्दर्शनात्क्षिप्रतरं नष्टं पापं तमो महत्
na jānīvastapaḥ kiṃ te kṛtaṃ janmāntareṣu ca |
parabrahmasvarūpo'yaṃ bālarūpī vināyakaḥ
||22||न जानीवस्तपः किं ते कृतं जन्मान्तरेषु च ।
परब्रह्मस्वरूपोऽयं बालरूपी विनायकः
bhavatāṃ gṛhamāgatya nānālīlā adarśayat |
devasya devabhaktasya mahimā naiva gocaraḥ
||23||भवतां गृहमागत्य नानालीला अदर्शयत् ।
देवस्य देवभक्तस्य महिमा नैव गोचरः
yato vināyako devastvāṃ cintayati sarvadā |
tvadarthaṃ preṣitaṃ yānaṃ divyaṃ vaibhavasaṃyutam
||24||यतो विनायको देवस्त्वां चिन्तयति सर्वदा ।
त्वदर्थं प्रेषितं यानं दिव्यं वैभवसंयुतम्
na yāvo divyalokaṃ tvāṃ tadājñāvaśavartinau |
śīghramānayatāṃ kāśīrājamityāha nau vibhuḥ
||25||न यावो दिव्यलोकं त्वां तदाज्ञावशवर्तिनौ ।
शीघ्रमानयतां काशीराजमित्याह नौ विभुः
śaṛṇvatsu sarvalokeṣu śuśrāva sa vacastayoḥ |
amṛtābdhau nimagno'bhūdānandāśru sṛjanmuhuḥ
||26||शृण्वत्सु सर्वलोकेषु शुश्राव स वचस्तयोः ।
अमृताब्धौ निमग्नोऽभूदानन्दाश्रु सृजन्मुहुः
dehāvasthāṃ punarlabdhvā praṇamya tau uvāca saḥ |
dhanyaṃ janma ca pitarau niṣṭhā bhaktiśca sampadā
||27||देहावस्थां पुनर्लब्ध्वा प्रणम्य तौ उवाच सः ।
धन्यं जन्म च पितरौ निष्ठा भक्तिश्च सम्पदा
yad durlabho mayā dṛṣṭau caraṇau vāṃ śubhāvahau |
vināyakasvarūpeṇa prāptau netuṃ paraṃ sthalam
||28||यद् दुर्लभो मया दृष्टौ चरणौ वां शुभावहौ ।
विनायकस्वरूपेण प्राप्तौ नेतुं परं स्थलम्
ikṣusāgaramadhyasthaṃ durdarśaṃ carmacakṣuṣām |
yannirguṇaṃ cidānandaṃ paraṃ brahma sanātanam
||29||इक्षुसागरमध्यस्थं दुर्दर्शं चर्मचक्षुषाम् ।
यन्निर्गुणं चिदानन्दं परं ब्रह्म सनातनम्
viśvotpattisthitilayahetubhūtamagocaram |
yadaṇubhyo'pyaṇutaraṃ sthūlātsthūlataraṃ ca yat
||30||विश्वोत्पत्तिस्थितिलयहेतुभूतमगोचरम् ।
यदणुभ्योऽप्यणुतरं स्थूलात्स्थूलतरं च यत्
sarvatragamasaktaṃ ca sākāraṃ guṇabhoktṛ ca |
nānārūpamarūpaṃ ca bhūbhāraharaṇodyatam
||31||सर्वत्रगमसक्तं च साकारं गुणभोक्तृ च ।
नानारूपमरूपं च भूभारहरणोद्यतम्
tena me raṅkabhūtasya kṛpeyaṃ mahatī kṛtā |
ityuktvā sa namaskṛtya sarvānāliṅgya prekṣya ca
||32||तेन मे रङ्कभूतस्य कृपेयं महती कृता ।
इत्युक्त्वा स नमस्कृत्य सर्वानालिङ्ग्य प्रेक्ष्य च
dūtāvūce tvāruhataṃ praṇipātapuraḥsaram |
paścādahaṃ samārokṣye vimānaṃ martyadurlabham
||33||दूतावूचे त्वारुहतं प्रणिपातपुरःसरम् ।
पश्चादहं समारोक्ष्ये विमानं मर्त्यदुर्लभम्
amātyābhyāṃ namaskṛtya putraṃ datvā tayoḥ kare |
prajānnā pālanaṃ kāryaṃ dharmeṇa ca balena ca
||34||अमात्याभ्यां नमस्कृत्य पुत्रं दत्वा तयोः करे ।
प्रजान्ना पालनं कार्यं धर्मेण च बलेन च
mudgalena ca tatproktamanubhūtamidaṃ mayā |
ityuktvā carmadehena ruroha yānamuttamam
||35||मुद्गलेन च तत्प्रोक्तमनुभूतमिदं मया ।
इत्युक्त्वा चर्मदेहेन रुरोह यानमुत्तमम्
adhiṣṭhitaṃ tu dūtābhyāṃ pūjitābhyāmanekadhā |
āruḍhasya ca tatrāsya deho'bhūd ravisannibhaḥ
||36||अधिष्ठितं तु दूताभ्यां पूजिताभ्यामनेकधा ।
आरुढस्य च तत्रास्य देहोऽभूद् रविसन्निभः
divyairgandhairalaṅkāraistābhyāṃ sampūjito'śukaiḥ |
gatau tau vāyuvegena darśayantau ca tau nṛpam
||37||दिव्यैर्गन्धैरलङ्कारैस्ताभ्यां सम्पूजितोऽशुकैः ।
गतौ तौ वायुवेगेन दर्शयन्तौ च तौ नृपम्
bhūtapretapiśācānāṃ lokaṃ duṣkṛtakarmaṇām |
yatra te vikṛtākārā ūrdhvapādā adhomukhāḥ
||38||भूतप्रेतपिशाचानां लोकं दुष्कृतकर्मणाम् ।
यत्र ते विकृताकारा ऊर्ध्वपादा अधोमुखाः
pṛṣṭhabhāgamukhāḥ kecinmastakākṣāstathā'pare |
hṛdinetrāḥ pṛṣṭhanetrāḥ sūkṣmakaṇṭhā mahodarāḥ
||39||पृष्ठभागमुखाः केचिन्मस्तकाक्षास्तथाऽपरे ।
हृदिनेत्राः पृष्ठनेत्राः सूक्ष्मकण्ठा महोदराः
yathā raśmau jālagate bhramanti paramāṇavaḥ |
tathā bhramanti gagane'nekarūpāḥ suduḥkhinaḥ
||40||यथा रश्मौ जालगते भ्रमन्ति परमाणवः ।
तथा भ्रमन्ति गगनेऽनेकरूपाः सुदुःखिनः
ko'yaṃ loko dūtavarau brūtaṃ ma iti so'bravīt
||41||कोऽयं लोको दूतवरौ ब्रूतं म इति सोऽब्रवीत्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe svānandabhuvananāmapaṃsthānaṃ ekapañcāśattamo'dhyāyaḥ || 51 ||