bālāsuravadho nāma caturaśītitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
māse dvitīye gaurī taṃ sāyamabhyajya bālakam |
sthāpayāmāsa dolāyāṃ gāyati sma mudā bahu
||1||मासे द्वितीये गौरी तं सायमभ्यज्य बालकम् ।
स्थापयामास दोलायां गायति स्म मुदा बहु
tāvadākhū samāyātau māyārūpadharau sutam |
tau kṣemakuśalau daityau tadvadhakāṅkṣiṇāvubhau
||2||तावदाखू समायातौ मायारूपधरौ सुतम् ।
तौ क्षेमकुशलौ दैत्यौ तद्वधकाङ्क्षिणावुभौ
nakhadaṃṣṭrāyudhau ghorau mandirābhyantaraṃ gatau |
yudhyantau pālanābhyāśe sphuradaṅgaruhau khalau
||3||नखदंष्ट्रायुधौ घोरौ मन्दिराभ्यन्तरं गतौ ।
युध्यन्तौ पालनाभ्याशे स्फुरदङ्गरुहौ खलौ
yayoścītkāraśabdena śrutayo badhirīkṛtāḥ |
pādāghātena bhūḥ sarvā kṛṣṭakṣetrasamā kṛtā
||4||ययोश्चीत्कारशब्देन श्रुतयो बधिरीकृताः ।
पादाघातेन भूः सर्वा कृष्टक्षेत्रसमा कृता
tato yaṣṭiṃ gṛhitvā sā bhīṣayāmāsa tāvubhau |
palāyanaparau cobhāvupariṣṭād gatau tadā
||5||ततो यष्टिं गृहित्वा सा भीषयामास तावुभौ ।
पलायनपरौ चोभावुपरिष्टाद् गतौ तदा
yudhyantau patitau ghorau bālakopari tāvubhau |
uraḥsthalābhighātāt sa bubudhe bālakottamaḥ
||6||युध्यन्तौ पतितौ घोरौ बालकोपरि तावुभौ ।
उरःस्थलाभिघातात् स बुबुधे बालकोत्तमः
kṛtvā karkaśaśabdaṃ tu sā bibhāya tadā śivā |
bālabhāvena hastau sa cālayāmāsa bhītitaḥ
||7||कृत्वा कर्कशशब्दं तु सा बिभाय तदा शिवा ।
बालभावेन हस्तौ स चालयामास भीतितः
tadāghātādubhau naṣṭajīvitau patitāvadhaḥ |
vamantau rudhiraṃ vaktrād dṛṣṭvā bhrāntā śivā'bhavat
||8||तदाघातादुभौ नष्टजीवितौ पतितावधः ।
वमन्तौ रुधिरं वक्त्राद् दृष्ट्वा भ्रान्ता शिवाऽभवत्
kiñcijjīvitaśeṣau tau bahirnītau gaṇaistadā |
mokṣaṃ jagmaturāghātād gaṇeśakarasambhavāt
||9||किञ्चिज्जीवितशेषौ तौ बहिर्नीतौ गणैस्तदा ।
मोक्षं जग्मतुराघाताद् गणेशकरसम्भवात्
taddehau patitau ghorau daśayojanavistṛtau |
kolāhalo mahānāsīd dṛṣṭvā dehau tathā gatau
||10||तद्देहौ पतितौ घोरौ दशयोजनविस्तृतौ ।
कोलाहलो महानासीद् दृष्ट्वा देहौ तथा गतौ
gaṇānāṃ ca sakhīnāṃ ca pārvatyā sumahām̐stadā |
vidhvastā āśramā vṛkṣāḥ parvatā bhuvanāni ca
||11||गणानां च सखीनां च पार्वत्या सुमहाँस्तदा ।
विध्वस्ता आश्रमा वृक्षाः पर्वता भुवनानि च
patadbhayāṃ taccharīrābhyāṃ nirjīvābhyāṃ mahāntyapi |
chittvā chittvā tu taddehau gaṇā ninyurbahistadā
||12||पतद्भयां तच्छरीराभ्यां निर्जीवाभ्यां महान्त्यपि ।
छित्त्वा छित्त्वा तु तद्देहौ गणा निन्युर्बहिस्तदा
pārvatī bhayavitrastā bālamādāya satvaram ||
pāyayāmāsa srehena stanyaṃ bālakavatsalā
||13||पार्वती भयवित्रस्ता बालमादाय सत्वरम् ॥
पाययामास स्रेहेन स्तन्यं बालकवत्सला
ṛṣipatnyaḥ samāyātā pārvatīmūcire'naghāḥ |
puṇyaṃ mahat tu te gauri yena vighnaṃ vinaśyati
||14||ऋषिपत्न्यः समायाता पार्वतीमूचिरेऽनघाः ।
पुण्यं महत् तु ते गौरि येन विघ्नं विनश्यति
dvimāsikena bālena hatau duṣṭau mahāsurau |
agre tribhuvane'nena sadṛśo na bhaviṣyati
||15||द्विमासिकेन बालेन हतौ दुष्टौ महासुरौ ।
अग्रे त्रिभुवनेऽनेन सदृशो न भविष्यति
mātaḥ rākṣasabhūratra yatnaḥ kāryaḥ śiśāviha |
neṣyanti rākṣasā guptā asurā māyinaḥ pare
||16||मातः राक्षसभूरत्र यत्नः कार्यः शिशाविह ।
नेष्यन्ति राक्षसा गुप्ता असुरा मायिनः परे
ka uvāca
evamuktvā gatā devyo gaṇāstāṃ tu samūcire |
ayaṃ tu te śive bālo haniṣyati dine dine
||17||एवमुक्त्वा गता देव्यो गणास्तां तु समूचिरे ।
अयं तु ते शिवे बालो हनिष्यति दिने दिने
asmābhistu kiyatkālaṃ bahiḥ kāryā hatāsurāḥ |
tatastu munayo jagmū rakṣāṃ cakrurathārbhake
||18||अस्माभिस्तु कियत्कालं बहिः कार्या हतासुराः ।
ततस्तु मुनयो जग्मू रक्षां चक्रुरथार्भके
dadau dānāni tebhyaḥ sā visasarja praṇamya tān |
tatastṛtīye māse tu svasvakāryarate jane |
madhyānhe pārvatī bālaṃ gṛhītvā mañcake'svapat
||19||ददौ दानानि तेभ्यः सा विससर्ज प्रणम्य तान् ।
ततस्तृतीये मासे तु स्वस्वकार्यरते जने ।
मध्यान्हे पार्वती बालं गृहीत्वा मञ्चकेऽस्वपत्
tatparīcārikāḥ suptāḥ kāścitkāryāntare sthitāḥ |
cakruḥ kāścid vāri vārtāmetasminnantare'suraḥ
||20||तत्परीचारिकाः सुप्ताः काश्चित्कार्यान्तरे स्थिताः ।
चक्रुः काश्चिद् वारि वार्तामेतस्मिन्नन्तरेऽसुरः
krūrākhyaścotuveṣeṇa viveśa girijālayam |
vañcayitvā lokadṛṣṭiṃ śvevaduṣṭo mahābalaḥ
||21||क्रूराख्यश्चोतुवेषेण विवेश गिरिजालयम् ।
वञ्चयित्वा लोकदृष्टिं श्वेवदुष्टो महाबलः
sa nirīkṣya śivāṃ suptāṃ jahṛṣe manasā tadā |
yāvannidrāti girijā tāvanneṣye śiśuṃ tvaham
||22||स निरीक्ष्य शिवां सुप्तां जहृषे मनसा तदा ।
यावन्निद्राति गिरिजा तावन्नेष्ये शिशुं त्वहम्
lāghavānmañcakārūḍho bālamādāya mastake |
mañcakādhaḥ papātāśu cukrośa bālakastadā
||23||लाघवान्मञ्चकारूढो बालमादाय मस्तके ।
मञ्चकाधः पपाताशु चुक्रोश बालकस्तदा
tataḥ prabuddhā girijā biḍālāsyagataṃ śiśum |
nirīkṣya dhāva dhāveti prākośad bhayavivhalā
||24||ततः प्रबुद्धा गिरिजा बिडालास्यगतं शिशुम् ।
निरीक्ष्य धाव धावेति प्राकोशद् भयविव्हला
nimīlya nayane mūrcchamagād duḥkhena bhītitaḥ |
kaṇṭhe daśati yāvat sa tāvadbālo dadhāra tam
||25||निमील्य नयने मूर्च्छमगाद् दुःखेन भीतितः ।
कण्ठे दशति यावत् स तावद्बालो दधार तम्
karṇayorubhayordorbhyāṃ svabhāvāt pādatāḍanāt |
nyapātayacchirodeśe mañcakādho mahāsuram
||26||कर्णयोरुभयोर्दोर्भ्यां स्वभावात् पादताडनात् ।
न्यपातयच्छिरोदेशे मञ्चकाधो महासुरम्
sa bhinnahdayo'dhāvad bahirgatvā papāta ha |
mahāvātena vṛkṣāttu pakvaṃ kiñcitphalaṃ yathā
||27||स भिन्नह्दयोऽधावद् बहिर्गत्वा पपात ह ।
महावातेन वृक्षात्तु पक्वं किञ्चित्फलं यथा
durgandhaṃ rudhiraṃ tasya patitaṃ dharaṇītale |
ācchādayannāsikāṃ sā girijā śokavivhalā
||28||दुर्गन्धं रुधिरं तस्य पतितं धरणीतले ।
आच्छादयन्नासिकां सा गिरिजा शोकविव्हला
ādāya tasmai prādātsā stanapānaṃ śiśostadā |
āgatā bālaśabdena sarvāstāḥ paricārikāḥ
||29||आदाय तस्मै प्रादात्सा स्तनपानं शिशोस्तदा ।
आगता बालशब्देन सर्वास्ताः परिचारिकाः
spṛśanti sma tadāṅgāni pratyekaṃ kautukānvitāḥ |
ajarāmaratāmasya niścitya manasā tu tāḥ
||30||स्पृशन्ति स्म तदाङ्गानि प्रत्येकं कौतुकान्विताः ।
अजरामरतामस्य निश्चित्य मनसा तु ताः
sa tu dīrgha biḍālo'bhūttadā dvādaśayojanam |
kiyatyaścūrṇitāḥ sakhyaḥ kiyatyaḥ paricārikāḥ
||31||स तु दीर्घ बिडालोऽभूत्तदा द्वादशयोजनम् ।
कियत्यश्चूर्णिताः सख्यः कियत्यः परिचारिकाः
gaṇāścaiva samāyātā otuṃ dṛṣṭvā tathāvidham |
āścaryaṃ paramaṃ cakrurbālakasya parākrame
||32||गणाश्चैव समायाता ओतुं दृष्ट्वा तथाविधम् ।
आश्चर्यं परमं चक्रुर्बालकस्य पराक्रमे
kva daityo māyiko duṣṭaḥ kva bālacaraṇāhatiḥ |
indrādīnāmavadhyā ye hanyante'nena līlayā
||33||क्व दैत्यो मायिको दुष्टः क्व बालचरणाहतिः ।
इन्द्रादीनामवध्या ये हन्यन्तेऽनेन लीलया
ityanujñāṃ gṛhītvā te gaṇā yātā nijaṃ padam |
kecicca balino daityamākṛṣya tatyajurbahiḥ
||34||इत्यनुज्ञां गृहीत्वा ते गणा याता निजं पदम् ।
केचिच्च बलिनो दैत्यमाकृष्य तत्यजुर्बहिः
kaṭideśe gṛhītvainaṃ sā'viśannijamandiram |
tataścutarthe māse tu munipatnyaḥ samāgatāḥ
||35||कटिदेशे गृहीत्वैनं साऽविशन्निजमन्दिरम् ।
ततश्चुतर्थे मासे तु मुनिपत्न्यः समागताः
nānāsaubhāgyadravyāṇi gṛhītvottarage ravau |
abālāśca sabālāśca pārvatyā mandiraṃ śubham
||36||नानासौभाग्यद्रव्याणि गृहीत्वोत्तरगे रवौ ।
अबालाश्च सबालाश्च पार्वत्या मन्दिरं शुभम्
tāsāmāsanasatkārāndadau dākṣāyaṇī tadā |
namaskaroti tā nārīḥ kaṭau bālaṃ pragṛhya ca
||37||तासामासनसत्कारान्ददौ दाक्षायणी तदा ।
नमस्करोति ता नारीः कटौ बालं प्रगृह्य च
parasparaṃ samarcyantyo haridrākuṅkumādibhiḥ |
bhūmau saṃsthāpya bālāni gatimantyagatīni ca
||38||परस्परं समर्च्यन्त्यो हरिद्राकुङ्कुमादिभिः ।
भूमौ संस्थाप्य बालानि गतिमन्त्यगतीनि च
pārvatīyastatasteṣu kīḍatesmāpi bālakaḥ |
tena sarve śuśubhire śaśinoḍugaṇo yathā
||39||पार्वतीयस्ततस्तेषु कीडतेस्मापि बालकः ।
तेन सर्वे शुशुभिरे शशिनोडुगणो यथा
dṛṣṭvā tā munipatnyastamūcurgirisutāmiti |
dhanyā'si gauri putreṇa śivadattena bhāsvatā
||40||दृष्ट्वा ता मुनिपत्न्यस्तमूचुर्गिरिसुतामिति ।
धन्याऽसि गौरि पुत्रेण शिवदत्तेन भास्वता
tava bālasya sānnidhyādbhāsante no'pi bālakāḥ |
nidhisaṅgena hematvaṃ lohenāpi samāpyate
||41||तव बालस्य सान्निध्याद्भासन्ते नोऽपि बालकाः ।
निधिसङ्गेन हेमत्वं लोहेनापि समाप्यते
evaṃ kautukayuktāstā ānarcuśva parasparam |
haridrābhiḥ kuṅkumekṣukhaṇḍacandanagṛñjakaiḥ
||42||एवं कौतुकयुक्तास्ता आनर्चुश्व परस्परम् ।
हरिद्राभिः कुङ्कुमेक्षुखण्डचन्दनगृञ्जकैः
tilairguḍaistālapatrairnānāparimalairapi |
kāścidaṅge haridrāṃ ca mukheṣu ca lilimpire
||43||तिलैर्गुडैस्तालपत्रैर्नानापरिमलैरपि ।
काश्चिदङ्गे हरिद्रां च मुखेषु च लिलिम्पिरे
etasminnantare daityo nāmnā bālāsuro mahān |
bālarūpī samavayāstanmadhye krīḍituṃ yayau
||44||एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो नाम्ना बालासुरो महान् ।
बालरूपी समवयास्तन्मध्ये क्रीडितुं ययौ
cikrīḍa pārvatīyena yuddhyanniva vinodataḥ |
yathā siṃhena kroṣṭā tu mahiṣo vā gajena ca
||45||चिक्रीड पार्वतीयेन युद्ध्यन्निव विनोदतः ।
यथा सिंहेन क्रोष्टा तु महिषो वा गजेन च
kaṇṭhena kaṇṭhaṃ saṅghṛṣya petaturbhuvi dāruṇau |
mastake caraṇābhyāṃ so'hanad duṣṭo gajānanam
||46||कण्ठेन कण्ठं सङ्घृष्य पेततुर्भुवि दारुणौ ।
मस्तके चरणाभ्यां सोऽहनद् दुष्टो गजाननम्
kacādānāya hastābhyāṃ vicakarṣa balādamum |
svayaṃ ca garjate duṣṭo vṛddhaḥ kroṣṭā yathā niśi
||47||कचादानाय हस्ताभ्यां विचकर्ष बलादमुम् ।
स्वयं च गर्जते दुष्टो वृद्धः क्रोष्टा यथा निशि
dṛṣṭvā tathāvidhau tau sā girijā prāhatā striyaḥ |
kasyarṣerdṛḍhabālo'yaṃ tāḍayitvā śiśuṃ mama
||48||दृष्ट्वा तथाविधौ तौ सा गिरिजा प्राहता स्त्रियः ।
कस्यर्षेर्दृढबालोऽयं ताडयित्वा शिशुं मम
krandate'sau khara iva prahare prahare khalaḥ ||
arbhakāṇāṃ svabhāvo'yamityupekṣitavatyasau
||49||क्रन्दतेऽसौ खर इव प्रहरे प्रहरे खलः ॥
अर्भकाणां स्वभावोऽयमित्युपेक्षितवत्यसौ
tau tu bhūmigatau bālau luṇṭhataḥsmānuvatsalau |
dhṛtvā parasparaṃ keśānākarṣantau ca sarvaśaḥ
||50||तौ तु भूमिगतौ बालौ लुण्ठतःस्मानुवत्सलौ ।
धृत्वा परस्परं केशानाकर्षन्तौ च सर्वशः
hasantau hāsayantau ca bālakāṃśca munistriyaḥ |
jānannapi mahādaityaṃ khelati sma vināyakaḥ
||51||हसन्तौ हासयन्तौ च बालकांश्च मुनिस्त्रियः ।
जानन्नपि महादैत्यं खेलति स्म विनायकः
tato bālāsuro duṣṭo hastābhyāṃ balavattaram |
jīvagrāhaṃ kaṇṭhadeśe dadhāra gaṇanāyakam
||52||ततो बालासुरो दुष्टो हस्ताभ्यां बलवत्तरम् ।
जीवग्राहं कण्ठदेशे दधार गणनायकम्
tathā taṃ so'pi jagrāha ruddhaśvāso'suro'bhavat |
vivhalaṃ daityaputraṃ taṃ dṛṣṭvā duścittatāṃ sriyaḥ
||53||तथा तं सोऽपि जग्राह रुद्धश्वासोऽसुरोऽभवत् ।
विव्हलं दैत्यपुत्रं तं दृष्ट्वा दुश्चित्ततां स्रियः
yayuśca cukruśurbālo nihato'tena niścitam |
dhāvamānā yayuḥ kāścinnāśakanmocituṃ hi tau
||54||ययुश्च चुक्रुशुर्बालो निहतोऽतेन निश्चितम् ।
धावमाना ययुः काश्चिन्नाशकन्मोचितुं हि तौ
striyaśva puruṣāḥ sarve tatastāmambikāṃ śubhām |
ūcurvimocayainaṃ tvaṃ maniputro mariṣyati
||55||स्त्रियश्व पुरुषाः सर्वे ततस्तामम्बिकां शुभाम् ।
ऊचुर्विमोचयैनं त्वं मनिपुत्रो मरिष्यति
tataḥ sā pārvatī bālaṃ muñca muñceti sā'bravīta |
asminmṛte śapiṣyanti munayo nastaponvitāḥ
||56||ततः सा पार्वती बालं मुञ्च मुञ्चेति साऽब्रवीत ।
अस्मिन्मृते शपिष्यन्ति मुनयो नस्तपोन्विताः
jīvadānātparaṃ puṇyaṃ nāsti brahmāṇḍagolake |
gamiṣyati mahāśaktistava teṣāṃ tu śāpataḥ
||57||जीवदानात्परं पुण्यं नास्ति ब्रह्माण्डगोलके ।
गमिष्यति महाशक्तिस्तव तेषां तु शापतः
ka uvāca
evaṃ yāvatprārthayate girijā tāvadeva hi |
netradvāreṇa tatprāṇā gatā budbudavatkṣaṇāt
||58||एवं यावत्प्रार्थयते गिरिजा तावदेव हि ।
नेत्रद्वारेण तत्प्राणा गता बुद्बुदवत्क्षणात्
dadṛśustaṃ tataḥ sarve daśayojanamāyatam |
karālavaktraṃ patitaṃ cūrṇayitvā mahādrumān
||59||ददृशुस्तं ततः सर्वे दशयोजनमायतम् ।
करालवक्त्रं पतितं चूर्णयित्वा महाद्रुमान्
tataḥ striyo yayurbhītā bālamādāya satvarāḥ |
vṛkavṛndaṃ hi dṛṣṭvaiva dhenavo'jā yathā bhayāt
||60||ततः स्त्रियो ययुर्भीता बालमादाय सत्वराः ।
वृकवृन्दं हि दृष्ट्वैव धेनवोऽजा यथा भयात्
girijāpi svakaṃ gṛhya bhrāmayitvā sutaṃ mṛdam |
dattvā stanaṃ kārayitvā śāntikaṃ dvijapuṅgavaiḥ
||61||गिरिजापि स्वकं गृह्य भ्रामयित्वा सुतं मृदम् ।
दत्त्वा स्तनं कारयित्वा शान्तिकं द्विजपुङ्गवैः
dadau dānāni tebhyaḥ sā jagṛhe āśiṣo bahu |
na jāne āsurīṃ māyāṃ kiyanto yānti nāśitum
||62||ददौ दानानि तेभ्यः सा जगृहे आशिषो बहु ।
न जाने आसुरीं मायां कियन्तो यान्ति नाशितुम्
tataste vilayaṃ yānti mama bālānmahākhalāḥ |
īśvare sānukūle kaḥ pīḍituṃ kṣamate janam
||63||ततस्ते विलयं यान्ति मम बालान्महाखलाः ।
ईश्वरे सानुकूले कः पीडितुं क्षमते जनम्
ka uvāca
evamākarṇya tadvākyaṃ munipatnyo yayuśca te |
gaṇāstaṃ dūrataḥ kṣiptvā snātvā svaṃ dhāma lebhire
||64||एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं मुनिपत्न्यो ययुश्च ते ।
गणास्तं दूरतः क्षिप्त्वा स्नात्वा स्वं धाम लेभिरे
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe biḍālasurabālāsuravadho nāma caturaśītitamo'dhyāyaḥ || 84 ||