bālacarite saptaviṃśatītamo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
pūrvajanmani vyādho'sau ka āsīd rākṣaso'pi saḥ |
kiṃ śīlaṃ kiṃ samācārastanmamācakṣva nābhija
||1||पूर्वजन्मनि व्याधोऽसौ क आसीद् राक्षसोऽपि सः ।
किं शीलं किं समाचारस्तन्ममाचक्ष्व नाभिज
anuṣṭhānaṃ kṛtaṃ tena vāmanena kathaṃ prabho |
kathaṃ tasmai varo datto gajānanasvarupiṇā
||2||अनुष्ठानं कृतं तेन वामनेन कथं प्रभो ।
कथं तस्मै वरो दत्तो गजाननस्वरुपिणा
loko gaṇeśasya kathaṃ pṛthaganyatra tiṣṭhati |
kathaṃ śamī priyā tasya sarvametad vadāśu me
||3||लोको गणेशस्य कथं पृथगन्यत्र तिष्ठति ।
कथं शमी प्रिया तस्य सर्वमेतद् वदाशु मे
ka uvāca
śaṛṇu vakṣyāmi te sarvaṃ yad yat pṛṣṭaṃ tvayā mune |
rājā'sīt pūrvajanuṣi sa vyādho vedapāragaḥ
||4||शृणु वक्ष्यामि ते सर्वं यद् यत् पृष्टं त्वया मुने ।
राजाऽसीत् पूर्वजनुषि स व्याधो वेदपारगः
sarvaśāstrapravaktā ca sarvalakṣaṇalakṣitaḥ |
yajvā vinīto hrīmāṃśca devatā'tithipūjakaḥ
||5||सर्वशास्त्रप्रवक्ता च सर्वलक्षणलक्षितः ।
यज्वा विनीतो ह्रीमांश्च देवताऽतिथिपूजकः
gajāśvarathapattīnāṃ saṅkhyā yasya na vidyate |
dātā śūraśca medhāvī samṛddho maghavāniva
||6||गजाश्वरथपत्तीनां सङ्ख्या यस्य न विद्यते ।
दाता शूरश्च मेधावी समृद्धो मघवानिव
dhvajaśca śatrujid yasya pradhānau buddhimattarau |
yato'dharīkṛtaḥ kāvyo girāṃ patirapi sphuṭam
||7||ध्वजश्च शत्रुजिद् यस्य प्रधानौ बुद्धिमत्तरौ ।
यतोऽधरीकृतः काव्यो गिरां पतिरपि स्फुटम्
yau tau kṣititale jetuṃ samarthau śastratejasā |
patnī sulakṣaṇā'syāsīt nāmnā ca madanāvatī
||8||यौ तौ क्षितितले जेतुं समर्थौ शस्त्रतेजसा ।
पत्नी सुलक्षणाऽस्यासीत् नाम्ना च मदनावती
pativratā dharmaśīlā sumukhī sarvavedinī |
na tayā sadṛśī kācittriṣu lokeṣu kāminī
||9||पतिव्रता धर्मशीला सुमुखी सर्ववेदिनी ।
न तया सदृशी काचित्त्रिषु लोकेषु कामिनी
dīnānāthavṛddhajane kṛpāluratithiṣvapi |
yajatordadatorevaṃ ratayoḥ pūjane satām
||10||दीनानाथवृद्धजने कृपालुरतिथिष्वपि ।
यजतोर्ददतोरेवं रतयोः पूजने सताम्
tayorvṛttena tutuṣaḥ paurājānapadā janāḥ |
amitrā api gṛhṇanti ṣaḍguṇān sādhusammatān
||11||तयोर्वृत्तेन तुतुषः पौराजानपदा जनाः ।
अमित्रा अपि गृह्णन्ति षड्गुणान् साधुसम्मतान्
evaṃ sa puṇyakīrtiḥ san śaśāsa pṛthivīmimām |
bahusaṃvatsaraṃ daivāt kāladharmamupeyivān
||12||एवं स पुण्यकीर्तिः सन् शशास पृथिवीमिमाम् ।
बहुसंवत्सरं दैवात् कालधर्ममुपेयिवान्
mariṣyamāṇaścakre'sau gosahasraṃ yathāvidhi |
mahādānānyapi dadau daśāṣṭau cetarāṇi ca
||13||मरिष्यमाणश्चक्रेऽसौ गोसहस्रं यथाविधि ।
महादानान्यपि ददौ दशाष्टौ चेतराणि च
mṛte'sminnagarī sarvā śuśoca nṛpatiṃ tadā |
aputratvāt sahaivāsya patnī sahagatiṃ yayau
||14||मृतेऽस्मिन्नगरी सर्वा शुशोच नृपतिं तदा ।
अपुत्रत्वात् सहैवास्य पत्नी सहगतिं ययौ
mantriṇau sarvasaṃskārān kārayāmāsaturdvijaiḥ |
ekādaśāhe dadadurnānā dānāni bhaktitaḥ
||15||मन्त्रिणौ सर्वसंस्कारान् कारयामासतुर्द्विजैः ।
एकादशाहे दददुर्नाना दानानि भक्तितः
gate māse mantrayato rājyārhaṃ kulajaṃ naram |
dhīmantaṃ sattvasampannaṃ śūraṃ satyaparākramam
||16||गते मासे मन्त्रयतो राज्यार्हं कुलजं नरम् ।
धीमन्तं सत्त्वसम्पन्नं शूरं सत्यपराक्रमम्
durdharṣasya sutaṃ tasya dāyādasya mahābalam |
kṣetrajaṃ sāmbanāmānaṃ rājñāśiṣṭaṃ ca tāvubhau
||17||दुर्धर्षस्य सुतं तस्य दायादस्य महाबलम् ।
क्षेत्रजं साम्बनामानं राज्ञाशिष्टं च तावुभौ
amātyau niścayaṃ kṛtvā rājyaṃ dātuṃ tu tasya ha |
paurajānapadān sarvān brāhmaṇān paripṛcchya ca
||18||अमात्यौ निश्चयं कृत्वा राज्यं दातुं तु तस्य ह ।
पौरजानपदान् सर्वान् ब्राह्मणान् परिपृच्छ्य च
śubhe muhūrte lagne ca nānāsambhārasañcayaiḥ |
kārayāmāsaturubhāvabhiṣekaṃ dvijaiḥ saha
||19||शुभे मुहूर्ते लग्ने च नानासम्भारसञ्चयैः ।
कारयामासतुरुभावभिषेकं द्विजैः सह
muniruvāca
kathaṃ kṣetrāt samutpannaḥ kiñjātīyaḥ pitāmaha |
sa sāmbastanmamācakṣva sarvajño'si kṛpānidhe
||20||कथं क्षेत्रात् समुत्पन्नः किञ्जातीयः पितामह ।
स साम्बस्तन्ममाचक्ष्व सर्वज्ञोऽसि कृपानिधे
ka uvāca
dūrdharṣeṇa kṛtā yatnāḥ putrārthaṃ bahudhā mune |
na ca jātaḥ suputro'sya duṣṭadaivayutasya ha
||21||दूर्धर्षेण कृता यत्नाः पुत्रार्थं बहुधा मुने ।
न च जातः सुपुत्रोऽस्य दुष्टदैवयुतस्य ह
tasya patnyā pramadayā kaivartāsaktacittayā |
janitaḥ sumuharte sa na jñāto jārajastviti
||22||तस्य पत्न्या प्रमदया कैवर्तासक्तचित्तया ।
जनितः सुमुहर्ते स न ज्ञातो जारजस्त्विति
yāvanti rājacinhāni tāvanti dadatuśca tau |
nivedya kośasahitaṃ sarva rājyaṃ sarāṣṭrakam
||23||यावन्ति राजचिन्हानि तावन्ति ददतुश्च तौ ।
निवेद्य कोशसहितं सर्व राज्यं सराष्ट्रकम्
amātyapadaniṣṭhau to jātāvāstāṃ yathā purā |
sa rājyaṃ prāpya durddharṣasuto mattaḥ śriyā'bhavat
||24||अमात्यपदनिष्ठौ तो जातावास्तां यथा पुरा ।
स राज्यं प्राप्य दुर्द्धर्षसुतो मत्तः श्रियाऽभवत्
strīmāṃsamadirāsakto matto gaja ivālasaḥ |
durācārarato nityaṃ nayamārgaparāṅamukhaḥ
||25||स्त्रीमांसमदिरासक्तो मत्तो गज इवालसः ।
दुराचाररतो नित्यं नयमार्गपराङमुखः
ādāya dhanināṃ sarvaṃ dhanaṃ tān niravāsayat |
apamānaṃ cakārāśu brāhmaṇānāṃ satāmapi
||26||आदाय धनिनां सर्वं धनं तान् निरवासयत् ।
अपमानं चकाराशु ब्राह्मणानां सतामपि
bahiścakāra tān sarvān vṛttimācchidya sāntatim |
śiṣṭaḥ sma prakṛtī nītiṃ na tadvākyaṃ samādade
||27||बहिश्चकार तान् सर्वान् वृत्तिमाच्छिद्य सान्ततिम् ।
शिष्टः स्म प्रकृती नीतिं न तद्वाक्यं समाददे
vāraṃvāraṃ yadā tau taṃ śiṣṭaḥ sma karuṇāyutau |
amātyau sa babandhāśu nigaḍābhyāṃ ruṣānvitaḥ
||28||वारंवारं यदा तौ तं शिष्टः स्म करुणायुतौ ।
अमात्यौ स बबन्धाशु निगडाभ्यां रुषान्वितः
śikṣāpayantau pitarau tasya taṃ durhṛdaṃ sutam |
yat prasādāt tvayā prāptaṃ rājyaṃ nihatakaṇṭakam
||29||शिक्षापयन्तौ पितरौ तस्य तं दुर्हृदं सुतम् ।
यत् प्रसादात् त्वया प्राप्तं राज्यं निहतकण्टकम्
vinigrahaṃ kathaṃ sādhyostayostvaṃ kuruṣe khala |
anādṛtya tu tadvākyaṃ pīyūṣamiva pāmara
||30||विनिग्रहं कथं साध्योस्तयोस्त्वं कुरुषे खल ।
अनादृत्य तु तद्वाक्यं पीयूषमिव पामर
śaṛṅkhalābhyāṃ nibaddhau tau kārāgāre'dhyavāsayat |
atiduṣṭo duṣṭabuddhināmā'bhūt tat sakhā'niśam
||31||शृङ्खलाभ्यां निबद्धौ तौ कारागारेऽध्यवासयत् ।
अतिदुष्टो दुष्टबुद्धिनामाऽभूत् तत् सखाऽनिशम्
tameva sacivaṃ cakre dattvā'śvaṃ kāñcanaṃ gajam |
ratnāni divyavāsāṃsi rāṅkavāstaraṇāni ca
||32||तमेव सचिवं चक्रे दत्त्वाऽश्वं काञ्चनं गजम् ।
रत्नानि दिव्यवासांसि राङ्कवास्तरणानि च
dāsīdāsānasaṅkhyātān pānānyannaṃ ca nārikam |
na karotyasya vākyaṃ yastasya chetsye śiro balāt
||33||दासीदासानसङ्ख्यातान् पानान्यन्नं च नारिकम् ।
न करोत्यस्य वाक्यं यस्तस्य छेत्स्ये शिरो बलात्
ityuktvā sarvalokeṣu sāmbo'ntaḥpuramāyayau
||34||इत्युक्त्वा सर्वलोकेषु साम्बोऽन्तःपुरमाययौ
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite sāmbaduḥśāsanavarṇanaṃ nāma saptaviṃśatītamo'dhyāyaḥ || 27 ||