bālacarite catustriṃśo'dhyāyaḥ
kīrtiruvāca
brūhi brahmannaśeṣeṇa saṃvādaṃ nāradendrajam |
śrutvā taṃ saṃśayaṃ tyaktvā tṛptāḥ syāmamṛtādiva
||1||ब्रूहि ब्रह्मन्नशेषेण संवादं नारदेन्द्रजम् ।
श्रुत्वा तं संशयं त्यक्त्वा तृप्ताः स्याममृतादिव
ka uvāca
iti tasyā vacaḥ śrutvā vaktuṃ samupacakrame |
sa muniritihāsaṃ taṃ saṃvādaṃ nāradendrajam
||2||इति तस्या वचः श्रुत्वा वक्तुं समुपचक्रमे ।
स मुनिरितिहासं तं संवादं नारदेन्द्रजम्
muniruvāca
kadācit paryaṭan subhru nārado divyadarśanaḥ |
yadṛcchayā gataḥ śakraṃ trilokībhramaṇerataḥ
||3||कदाचित् पर्यटन् सुभ्रु नारदो दिव्यदर्शनः ।
यदृच्छया गतः शक्रं त्रिलोकीभ्रमणेरतः
śakrastaṃ paripūjyaiva papracchauravaceṣṭitam |
yadāha nārado dhīmāṃstacchṛṇuṣva mahāmune
||4||शक्रस्तं परिपूज्यैव पप्रच्छौरवचेष्टितम् ।
यदाह नारदो धीमांस्तच्छृणुष्व महामुने
nārada uvāca
deśe mālavasaṃjñāta auravo nāma vai dvijaḥ |
vedavedāṅgavit sākṣādbhānurastaṃ vinā yathā
||5||देशे मालवसंज्ञात औरवो नाम वै द्विजः ।
वेदवेदाङ्गवित् साक्षाद्भानुरस्तं विना यथा
śakto yo manasā sraṣṭuṃ pātuṃ hartuṃ carācaram |
dharmapatnīrato nityaṃ samaloṣṭhāśmakāñcanaḥ
||6||शक्तो यो मनसा स्रष्टुं पातुं हर्तुं चराचरम् ।
धर्मपत्नीरतो नित्यं समलोष्ठाश्मकाञ्चनः
medhāvī tapasā śreṣṭho jātavedā ivāparaḥ |
sumedhā nāma tasyāsīt patnī paramadhārmikā
||7||मेधावी तपसा श्रेष्ठो जातवेदा इवापरः ।
सुमेधा नाम तस्यासीत् पत्नी परमधार्मिका
lāvaṇyalaharī kāntā nānālaṅkāraśobhanā |
rūpeṇa nirjitaratirdhikkṛtāpsarasogaṇāḥ
||8||लावण्यलहरी कान्ता नानालङ्कारशोभना ।
रूपेण निर्जितरतिर्धिक्कृताप्सरसोगणाः
patiśuśrūṣaṇaratā lālitā paramādarāt |
tayoḥsamabhavat kanyā sā'pi tābhyāṃ sulālitā
||9||पतिशुश्रूषणरता लालिता परमादरात् ।
तयोःसमभवत् कन्या साऽपि ताभ्यां सुलालिता
nāmāsyāścakraturubhau śamīketi nijecchayā |
yad yad prārthayate sā tad tāṃ dadāti pitā vibhuḥ
||10||नामास्याश्चक्रतुरुभौ शमीकेति निजेच्छया ।
यद् यद् प्रार्थयते सा तद् तां ददाति पिता विभुः
sā tu kanyā rūpavatī sañjātā saptavārṣikī |
tadarthaṃ cintayāmāsa varārthamauravo gataḥ
||11||सा तु कन्या रूपवती सञ्जाता सप्तवार्षिकी ।
तदर्थं चिन्तयामास वरार्थमौरवो गतः
dhaumyaputraṃ sa śuśrāva vedaśāstrāṅgapāragam |
śaunakasya muneḥ śiṣyaṃ tejorāśiṃ paraṃ munim
||12||धौम्यपुत्रं स शुश्राव वेदशास्त्राङ्गपारगम् ।
शौनकस्य मुनेः शिष्यं तेजोराशिं परं मुनिम्
guruvākyarataṃ dāntaṃ guruśuśrūṣakaṃ param |
mandāranāmakaṃ śāntaṃ samāhūyaṃ śubhe dine
||13||गुरुवाक्यरतं दान्तं गुरुशुश्रूषकं परम् ।
मन्दारनामकं शान्तं समाहूयं शुभे दिने
tāṃ dadau gṛhyavidhinā pāribarhaṃ dadau bahu |
jāte vivāhe mandāro yayau svasyāśramaṃ prati
||14||तां ददौ गृह्यविधिना पारिबर्हं ददौ बहु ।
जाते विवाहे मन्दारो ययौ स्वस्याश्रमं प्रति
yauvanasthāṃ tu tāṃ jñātvā śamīkāṃ punarāyayau |
mandāro mānitaḥ samyaggauraveṇa supūjitaḥ
||15||यौवनस्थां तु तां ज्ञात्वा शमीकां पुनराययौ ।
मन्दारो मानितः सम्यग्गौरवेण सुपूजितः
sambhojya sumuhūrtena dattvā vastrādi kāñcanam |
prāsthāpayadubhau vipro jāmātaramathābravīt
||16||सम्भोज्य सुमुहूर्तेन दत्त्वा वस्त्रादि काञ्चनम् ।
प्रास्थापयदुभौ विप्रो जामातरमथाब्रवीत्
iyaṃ sutā mama brahman dattā tubhyaṃ vidhānataḥ |
pālayasva bahusnehādadyayāvanmayā yathā
||17||इयं सुता मम ब्रह्मन् दत्ता तुभ्यं विधानतः ।
पालयस्व बहुस्नेहादद्ययावन्मया यथा
praṇipatyātha śvaśura omityuktvā jagāma saḥ |
svamāśramapadaṃ prāpya cikrīḍa nijabhāryayā
||18||प्रणिपत्याथ श्वशुर ओमित्युक्त्वा जगाम सः ।
स्वमाश्रमपदं प्राप्य चिक्रीड निजभार्यया
kadācid ṛṣimukhyo'sau bhruśuṇḍī tasya cāśramam |
mandārasya samāyāto dviradānanabhaktimān
||19||कदाचिद् ऋषिमुख्योऽसौ भ्रुशुण्डी तस्य चाश्रमम् ।
मन्दारस्य समायातो द्विरदाननभक्तिमान्
ruṣṭo'sāvanalaḥ sākṣāt tuṣṭaścedīśvaropamaḥ |
tapasā nirgatā śuṇḍā bhruśuṇḍīti ca so'bhavat
||20||रुष्टोऽसावनलः साक्षात् तुष्टश्चेदीश्वरोपमः ।
तपसा निर्गता शुण्डा भ्रुशुण्डीति च सोऽभवत्
sthūlodaro bṛhatkāyo nānālaṅkāramaṇḍitaḥ |
dadarśaturubhau taṃ tau mandāraḥ śamikā tadā
||21||स्थूलोदरो बृहत्कायो नानालङ्कारमण्डितः ।
ददर्शतुरुभौ तं तौ मन्दारः शमिका तदा
virūpamiva tandṛṣṭvā jahasaturmudā tadā |
so'pamānabhayāt trastaścukopāruṇalocanaḥ
||22||विरूपमिव तन्दृष्ट्वा जहसतुर्मुदा तदा ।
सोऽपमानभयात् त्रस्तश्चुकोपारुणलोचनः
uvāca taṃ mandamate na jānāsi madoddhataḥ |
ahasīd vivṛrtaidantaiḥ patnyā saha yatastu mām
||23||उवाच तं मन्दमते न जानासि मदोद्धतः ।
अहसीद् विवृर्तैदन्तैः पत्न्या सह यतस्तु माम्
ato yātaṃ vṛkṣayonau sarvaprāṇivivajitau |
ka uvāca |
śāpaṃ śrutvā'tikaṭhinaṃ santaptau tau babhūvatuḥ
||24||अतो यातं वृक्षयोनौ सर्वप्राणिविवजितौ ।
क उवाच ।
शापं श्रुत्वाऽतिकठिनं सन्तप्तौ तौ बभूवतुः
praṇamya procaturvipramucchāpaṃ vaktumarhasi |
tata ūce bhruśuṇḍī sa jānan karuṇayā yutaḥ
||25||प्रणम्य प्रोचतुर्विप्रमुच्छापं वक्तुमर्हसि ।
तत ऊचे भ्रुशुण्डी स जानन् करुणया युतः
śuṇḍāṃ dṛṣṭvā kṛtaṃ hāsyaṃ yuvābhyāṃ mūḍhabhāvataḥ |
śuṇḍāvān devadevo'sau saprasanno bhavedyadā
||26||शुण्डां दृष्ट्वा कृतं हास्यं युवाभ्यां मूढभावतः ।
शुण्डावान् देवदेवोऽसौ सप्रसन्नो भवेद्यदा
tadā yuvāṃ nijaṃ rūpaṃ prāpsyethe nātra saṃśayaḥ |
evamuktvā gato yāvanmunirāśramamaṇḍalam
||27||तदा युवां निजं रूपं प्राप्स्येथे नात्र संशयः ।
एवमुक्त्वा गतो यावन्मुनिराश्रममण्डलम्
tāvattau vṛkṣatāṃ yātau tyaktvā dehau tu mānuṣo |
mandāratāṃ ca mandāro brāhmaṇaḥ prāpa tatkṣaṇāt
||28||तावत्तौ वृक्षतां यातौ त्यक्त्वा देहौ तु मानुषो ।
मन्दारतां च मन्दारो ब्राह्मणः प्राप तत्क्षणात्
śamikā śamitāṃ prāptā sarvataḥ kaṇṭakairvṛtā |
ubhau vṛkṣau prāṇimātrairvarjitau munivākyataḥ
||29||शमिका शमितां प्राप्ता सर्वतः कण्टकैर्वृता ।
उभौ वृक्षौ प्राणिमात्रैर्वर्जितौ मुनिवाक्यतः
anāgatau tu tau jñātvā śaunakaścintayānvitaḥ |
māsamātre gate naiva yāti kasmānmahābalaḥ
||30||अनागतौ तु तौ ज्ञात्वा शौनकश्चिन्तयान्वितः ।
मासमात्रे गते नैव याति कस्मान्महाबलः
mandāro yāmi taṃ dṛṣṭuṃ śiṣyā yāntumayā saha |
śīghramauravamāgamya papraccha śanakairidam
||31||मन्दारो यामि तं दृष्टुं शिष्या यान्तुमया सह ।
शीघ्रमौरवमागम्य पप्रच्छ शनकैरिदम्
ānetuṃ śamikāṃ prāpto mandāraḥ kvāsti tadvada |
aurava uvāca |
mayā'preṣitadaivāśu dattvā kanyāṃ tayā saha
||32||आनेतुं शमिकां प्राप्तो मन्दारः क्वास्ति तद्वद ।
औरव उवाच ।
मयाऽप्रेषितदैवाशु दत्त्वा कन्यां तया सह
nāgataśvetsvāśramaṃ sa na jāne kva gato hyasau |
cintayāmāsuratha te auravaḥ śaunakādayaḥ
||33||नागतश्वेत्स्वाश्रमं स न जाने क्व गतो ह्यसौ ।
चिन्तयामासुरथ ते औरवः शौनकादयः
kimubhau bhakṣitau mārge vṛkavyāghratarakṣubhiḥ |
athavā nihatau corairdaṣṭāvāśīviṣeṇa vā
||34||किमुभौ भक्षितौ मार्गे वृकव्याघ्रतरक्षुभिः ।
अथवा निहतौ चोरैर्दष्टावाशीविषेण वा
tataste tvaritā jagmustadudantabubhutsayā |
kvacit kvacijjanā ūcurmāsamātramito gatau
||35||ततस्ते त्वरिता जग्मुस्तदुदन्तबुभुत्सया ।
क्वचित् क्वचिज्जना ऊचुर्मासमात्रमितो गतौ
tato'raṇye pade dṛṣṭe strīpuṃsoścārurūpiṇī |
anūpe te tayorjñātvā snātvā dhyātvā vilokayan
||36||ततोऽरण्ये पदे दृष्टे स्त्रीपुंसोश्चारुरूपिणी ।
अनूपे ते तयोर्ज्ञात्वा स्नात्वा ध्यात्वा विलोकयन्
jñātvā bhruśuṇḍinā śaptāvupahāsaruṣāvaśāt |
vṛkṣatāṃ gamitau sarvapakṣikīṭavivarjitau
||37||ज्ञात्वा भ्रुशुण्डिना शप्तावुपहासरुषावशात् ।
वृक्षतां गमितौ सर्वपक्षिकीटविवर्जितौ
mandāratāṃ tu mandāraḥ śamikā śamitāmapi |
śocāte tāvubhau viprau auravaḥ śaunako'pi ca
||38||मन्दारतां तु मन्दारः शमिका शमितामपि ।
शोचाते तावुभौ विप्रौ औरवः शौनकोऽपि च
dhaumyaputraḥ sādhurayamadhye tu samupāgataḥ |
adhītavidyaḥ sa kathaṃ gamito drumatāṃ balāt
||39||धौम्यपुत्रः साधुरयमध्ये तु समुपागतः ।
अधीतविद्यः स कथं गमितो द्रुमतां बलात्
pitā śrutvā tyajetprāṇān pṛṣṭaḥ kiṃ vā vadāmi tam |
auravo'pi śuśocaināṃ śamikāṃ nijakanyakām
||40||पिता श्रुत्वा त्यजेत्प्राणान् पृष्टः किं वा वदामि तम् ।
औरवोऽपि शुशोचैनां शमिकां निजकन्यकाम्
ka uvāca
tāvubhau paricintyaivaṃ na bhedo bhaktadevayoḥ |
gaṇeśaṃ parirādhyaivaṃ mocayāva imāvaghāt
||41||तावुभौ परिचिन्त्यैवं न भेदो भक्तदेवयोः ।
गणेशं परिराध्यैवं मोचयाव इमावघात्
jitendriyāvūrdhvadṛṣṭī nirāhārau dṛḍhavrato |
ekāṅguṣṭhasthitāvurvyāṃ toṣayāmāsaturmudā
||42||जितेन्द्रियावूर्ध्वदृष्टी निराहारौ दृढव्रतो ।
एकाङ्गुष्ठस्थितावुर्व्यां तोषयामासतुर्मुदा
tatastau kṛpayāviṣṭau tepāte paramaṃ tapaḥ |
ṣaḍakṣareṇa mantreṇa devadevaṃ vināyakam
||43||ततस्तौ कृपयाविष्टौ तेपाते परमं तपः ।
षडक्षरेण मन्त्रेण देवदेवं विनायकम्
evaṃ dvādaśavarṣāṇi ceratustapa uttamam |
auravaḥ kanyakārthaṃ ca śiṣyārthaṃ śaunako'pi ca
||44||एवं द्वादशवर्षाणि चेरतुस्तप उत्तमम् ।
औरवः कन्यकार्थं च शिष्यार्थं शौनकोऽपि च
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite bhruśuṇḍiśāpavarṇanaṃ nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34 ||