saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
rājovāca
avaśyaṃ muniśārdūla kariṣye vacanaṃ tava |
karavāṇyanyathā cenme śapatho'sti harasya ha
||1||अवश्यं मुनिशार्दूल करिष्ये वचनं तव ।
करवाण्यन्यथा चेन्मे शपथोऽस्ति हरस्य ह
gṛtsamada uvāca
evaṃ tena sarva janāḥ kāśisthāḥ svavaśīkṛtāḥ |
tyaktvā sarvāṇi karmāṇi tameva parisevire
||2||एवं तेन सर्व जनाः काशिस्थाः स्ववशीकृताः ।
त्यक्त्वा सर्वाणि कर्माणि तमेव परिसेविरे
bhūtaṃ bhavyaṃ viprakṛṣṭaṃ bhaviṣyaṃ ca vivṛṇvatā |
tato viṣṇurbauddharūpī pañcakrośād bahiḥ sthitaḥ
||3||भूतं भव्यं विप्रकृष्टं भविष्यं च विवृण्वता ।
ततो विष्णुर्बौद्धरूपी पञ्चक्रोशाद् बहिः स्थितः
āgatya māyayā mohaṃ janayan sarva dehinām |
śrutismativiruddhaṃ so'pāṭhīd dharmavṛṣaṃ dviṣan
||4||आगत्य मायया मोहं जनयन् सर्व देहिनाम् ।
श्रुतिस्मतिविरुद्धं सोऽपाठीद् धर्मवृषं द्विषन्
so'pi svavacanāt sarvān vaśe cakre mahājanān |
sākārabhajanaṃ sarvaṃ dūṣayāmāsa sādaram
||5||सोऽपि स्ववचनात् सर्वान् वशे चक्रे महाजनान् ।
साकारभजनं सर्वं दूषयामास सादरम्
kimarthaṃ pārthivīṃ mūrtirarcyate taijasīrapi |
sarvo jano mūḍhamanāḥ parātmani hṛdi sthite
||6||किमर्थं पार्थिवीं मूर्तिरर्च्यते तैजसीरपि ।
सर्वो जनो मूढमनाः परात्मनि हृदि स्थिते
vṛkṣāṇāṃ jīvatāṃ chedaḥ paśūnāmapi hiṃsanam |
kurute svasya vittāni parasmai yaḥ prayacchati
||7||वृक्षाणां जीवतां छेदः पशूनामपि हिंसनम् ।
कुरुते स्वस्य वित्तानि परस्मै यः प्रयच्छति
naṣṭe dehetu bhūtāni līyante pañca pañcasu |
svayameva hi bhoktavyaṃ pakvānnaṃ saghṛtaṃ mudā
||8||नष्टे देहेतु भूतानि लीयन्ते पञ्च पञ्चसु ।
स्वयमेव हि भोक्तव्यं पक्वान्नं सघृतं मुदा
dehātmā paripūjyo'sau nānābhogairyathāsukham |
tataḥ sarve janāḥ svaṃ svaṃ mārga muktvā tathā'bhavan
||9||देहात्मा परिपूज्योऽसौ नानाभोगैर्यथासुखम् ।
ततः सर्वे जनाः स्वं स्वं मार्ग मुक्त्वा तथाऽभवन्
brāhmaṇānapi santyajya bubhujurbhogamuttamam |
tatpatnī kamalā nāma pūrayantī manorathān
||10||ब्राह्मणानपि सन्त्यज्य बुभुजुर्भोगमुत्तमम् ।
तत्पत्नी कमला नाम पूरयन्ती मनोरथान्
sthitā vārāṇasīvāsistriyaḥsarvāvyamohayat |
bodhayāmāsa yatnena duṣṭamārgaṃ dinedine
||11||स्थिता वाराणसीवासिस्त्रियःसर्वाव्यमोहयत् ।
बोधयामास यत्नेन दुष्टमार्गं दिनेदिने
bhidyante buddhayasteṣāṃ puragrāmanivāsinām |
svadehe bhartṛdehe yonyasya dehe sa eva tu
||12||भिद्यन्ते बुद्धयस्तेषां पुरग्रामनिवासिनाम् ।
स्वदेहे भर्तृदेहे योन्यस्य देहे स एव तु
na bhidyate pumān yadvan mukhanāsākarādibhiḥ |
tathātmā naiva bhidyeta dehairetaiścaturvidhaiḥ |
evaṃ pralobhitāḥ kāntāḥ puṃso'nyānapi bhejire
||13||न भिद्यते पुमान् यद्वन् मुखनासाकरादिभिः ।
तथात्मा नैव भिद्येत देहैरेतैश्चतुर्विधैः ।
एवं प्रलोभिताः कान्ताः पुंसोऽन्यानपि भेजिरे
brāhmaṇā agnihotreṣu yajñeṣu śithilādarāḥ |
vrate dāne ca home ca deva brāhmaṇapūjane
||14||ब्राह्मणा अग्निहोत्रेषु यज्ञेषु शिथिलादराः ।
व्रते दाने च होमे च देव ब्राह्मणपूजने
paśūnāṃ yajñiyānāṃ ca chedane saṃśayaṃ dadhuḥ |
parasparaṃ gṛhe'rcanto bubhujurbhogamuttamam
||15||पशूनां यज्ञियानां च छेदने संशयं दधुः ।
परस्परं गृहेऽर्चन्तो बुभुजुर्भोगमुत्तमम्
svayameva bubhujire śrāddhāni ca vratāni ca |
evaṃ ca dharmalopo'bhūdenaso vṛddhireva ca
||16||स्वयमेव बुभुजिरे श्राद्धानि च व्रतानि च ।
एवं च धर्मलोपोऽभूदेनसो वृद्धिरेव च
tato bauddho jagāmāśu divodāsasya mandiram |
pūjitaḥ parayā bhaktyā sa tena svāsane śubhe
||17||ततो बौद्धो जगामाशु दिवोदासस्य मन्दिरम् ।
पूजितः परया भक्त्या स तेन स्वासने शुभे
tata ūce divodāsaṃ vākyaṃ vākya viśāradaḥ |
bauddha uvāca |
śaṛṇu rājan hitaṃ vacmi śrutvā tatkuru sādaram
||18||तत ऊचे दिवोदासं वाक्यं वाक्य विशारदः ।
बौद्ध उवाच ।
शृणु राजन् हितं वच्मि श्रुत्वा तत्कुरु सादरम्
iyaṃ vārāṇasī śūlabhṛtā nirmāyi tejasā |
pralaye'pi triśūlāgre dhriyate sarva jantubhiḥ
||19||इयं वाराणसी शूलभृता निर्मायि तेजसा ।
प्रलयेऽपि त्रिशूलाग्रे ध्रियते सर्व जन्तुभिः
puṇyavadbhiriha stheyaṃ mṛtau mokṣamabhīpsubhiḥ |
pāpātmāno bhairaveṇa kriyante bahireva ca
||20||पुण्यवद्भिरिह स्थेयं मृतौ मोक्षमभीप्सुभिः ।
पापात्मानो भैरवेण क्रियन्ते बहिरेव च
rakṣaṇaṃ puṇyakartṝṇāṃ kriyate tena tena ca |
tava puṇyaṃ sthitaṃ yāvat tāvadatra sthito bhavān
||21||रक्षणं पुण्यकर्तॄणां क्रियते तेन तेन च ।
तव पुण्यं स्थितं यावत् तावदत्र स्थितो भवान्
kāśyāṃ rājyaṃ prakurvāṇa idānīṃ na tathā bhavān |
pāpañca sampravṛttaṃ te rājye narakakṛnnṛpaḥ
||22||काश्यां राज्यं प्रकुर्वाण इदानीं न तथा भवान् ।
पापञ्च सम्प्रवृत्तं ते राज्ये नरककृन्नृपः
nṛpa uvāca
samyaguktaṃ tvayā mahyaṃ kariṣye vacanaṃ tava |
jyotirvidā ḍhuṇḍhinā ca proktaṃ tatsatyameva tat
||23||सम्यगुक्तं त्वया मह्यं करिष्ये वचनं तव ।
ज्योतिर्विदा ढुण्ढिना च प्रोक्तं तत्सत्यमेव तत्
vada me tvaṃ ca kaścāsi maddhitārthamihāgataḥ |
yadi vettuṃyā śakyaṃ tattvante puruṣottama
||24||वद मे त्वं च कश्चासि मद्धितार्थमिहागतः ।
यदि वेत्तुंया शक्यं तत्त्वन्ते पुरुषोत्तम
ka uvāca
tataḥ sa karuṇāviṣṭo darśayāmāsa taṃ nṛpam |
nijaṃ caturbhujaṃ rūpaṃ śaṅkhacakragadādharam
||25||ततः स करुणाविष्टो दर्शयामास तं नृपम् ।
निजं चतुर्भुजं रूपं शङ्खचक्रगदाधरम्
samaṣṭivyaṣṭirūpeṇa cidrūpañca pradarśitam ||
dhanyo'hamiti taṃ prāha pitṛbhyāṃ sahito'nagha
||27||समष्टिव्यष्टिरूपेण चिद्रूपञ्च प्रदर्शितम् ॥
धन्योऽहमिति तं प्राह पितृभ्यां सहितोऽनघ
pūrvaṃ rājyaṃ parityajya tapastaptaṃ mayā bahu |
brahmaṇedaṃ balānmahyaṃ dattaṃ rājyamanuttamam
||28||पूर्वं राज्यं परित्यज्य तपस्तप्तं मया बहु ।
ब्रह्मणेदं बलान्मह्यं दत्तं राज्यमनुत्तमम्
tvaddarśanājjanmamṛtī gate me nātra saṃśayaḥ |
idameva paraṃ yāce tvamahaṃ śaraṇaṃ gataḥ
||29||त्वद्दर्शनाज्जन्ममृती गते मे नात्र संशयः ।
इदमेव परं याचे त्वमहं शरणं गतः
muniruvāca
ityuktaḥ paramātmā'sau proktavān nṛpasattamam |
viśveśvara prasādācca tavāpi rājasattama
||30||इत्युक्तः परमात्माऽसौ प्रोक्तवान् नृपसत्तमम् ।
विश्वेश्वर प्रसादाच्च तवापि राजसत्तम
bhavitā paramā muktistyaktvā rājyaṃ sukhī bhava |
bhairavo daṇḍapāṇiśca bahiḥ kuryādato'nyathā
||31||भविता परमा मुक्तिस्त्यक्त्वा राज्यं सुखी भव ।
भैरवो दण्डपाणिश्च बहिः कुर्यादतोऽन्यथा
evamākarṇya tadvākyaṃ cintāṃ paramikāṃ yayau |
dhyātvā vicārya taddhetuṃ bubodha sarvameva saḥ
||32||एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं चिन्तां परमिकां ययौ ।
ध्यात्वा विचार्य तद्धेतुं बुबोध सर्वमेव सः
jyotirvidaṃ gaṇeśaṃ ca bauddhaṃ māyāvinaṃ harim |
praṇamya śirasā bhaktyā ko'sīti nijagāda tam
||33||ज्योतिर्विदं गणेशं च बौद्धं मायाविनं हरिम् ।
प्रणम्य शिरसा भक्त्या कोऽसीति निजगाद तम्
so'pi buddhavā mahāviṣṇurnijaṃ rūpaṃ samāsthitaḥ |
caturbhujaṃ śaṅkhacakragadāpadmadharaṃ vibhum
||34||सोऽपि बुद्धवा महाविष्णुर्निजं रूपं समास्थितः ।
चतुर्भुजं शङ्खचक्रगदापद्मधरं विभुम्
pītāmbarasamāyuktaṃ sarvalokāśrayaṃ param |
uvāca taṃ nṛpaḥ pūjya dhanyo'haṃ mama pūrvajāḥ
||35||पीताम्बरसमायुक्तं सर्वलोकाश्रयं परम् ।
उवाच तं नृपः पूज्य धन्योऽहं मम पूर्वजाः
yanmokṣadaṃ padayugaṃ dṛṣṭaṃ puṇyaprabhāvataḥ |
dehi me paramāṃ muktiṃ mudrāmetāṃ gṛhāṇa ca
||36||यन्मोक्षदं पदयुगं दृष्टं पुण्यप्रभावतः ।
देहि मे परमां मुक्तिं मुद्रामेतां गृहाण च
balāddattaṃ brahmaṇā me śāstu rājyaṃ śivo nijam |
tato jagāda taṃ viṣṇuḥ śivo muktiṃ pradāsyati
||37||बलाद्दत्तं ब्रह्मणा मे शास्तु राज्यं शिवो निजम् ।
ततो जगाद तं विष्णुः शिवो मुक्तिं प्रदास्यति
ka uvāca
evamuktvā divodāsaṃ mahāyogeśvaro hariḥ |
antarhitaḥ punaryāyād bauddharūpī nijāśramam
||38||एवमुक्त्वा दिवोदासं महायोगेश्वरो हरिः ।
अन्तर्हितः पुनर्यायाद् बौद्धरूपी निजाश्रमम्
preṣayāmāsa dūtaṃ sa śivāgamanahetave |
divodāsasya rājye me'dharmavṛddhiḥ kṛtā bahuḥ
||39||प्रेषयामास दूतं स शिवागमनहेतवे ।
दिवोदासस्य राज्ये मेऽधर्मवृद्धिः कृता बहुः
jyotirvidā gaṇeśena tyaktaṃ rājyaṃ nṛpeṇa te |
śīghramāyāhi viśveśa nijāṃ vārāṇasīṃ purīm
||40||ज्योतिर्विदा गणेशेन त्यक्तं राज्यं नृपेण ते ।
शीघ्रमायाहि विश्वेश निजां वाराणसीं पुरीम्
tato rājā rājacinhaṃ tyaktvā tepe parantapaḥ |
prāsāde parame sthāpya śivaliṅgaṃ suviśrutam
||41||ततो राजा राजचिन्हं त्यक्त्वा तेपे परन्तपः ।
प्रासादे परमे स्थाप्य शिवलिङ्गं सुविश्रुतम्
svanāmnā mokṣadaṃ puṃsāṃ sakāmānāṃ tu kāmadam |
pratīkṣan darśanaṃ tasya śaṅkarasyārthadāyinaḥ
||42||स्वनाम्ना मोक्षदं पुंसां सकामानां तु कामदम् ।
प्रतीक्षन् दर्शनं तस्य शङ्करस्यार्थदायिनः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe divodāsarājyatyāgo nāma saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 47 ||