varapradānaṃ nāma catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tyakte garbhe tayā sindhau bālo'jani mahābalaḥ |
tejasvī vikarālāsyo dīrghabhālasrilocanaḥ
||1||त्यक्ते गर्भे तया सिन्धौ बालोऽजनि महाबलः ।
तेजस्वी विकरालास्यो दीर्घभालस्रिलोचनः
raktakeśajaṭābhāraścakrapāṇistriśūlabhṛt |
bālaśabdena tasyātha ca kampe bhuvanatrayam
||2||रक्तकेशजटाभारश्चक्रपाणिस्त्रिशूलभृत् ।
बालशब्देन तस्याथ च कम्पे भुवनत्रयम्
ājānubāhurākāntumiyeṣa viṣṭapatrayam |
cukṣubhe sāgarastena yādobhirmunisattama
||3||आजानुबाहुराकान्तुमियेष विष्टपत्रयम् ।
चुक्षुभे सागरस्तेन यादोभिर्मुनिसत्तम
tatra sthitastu bālo'sau samudramupaśoṣayat |
samudra uvāca |
jīvanāya mama sutaṃ neṣya enaṃ nṛpālayam
||4||तत्र स्थितस्तु बालोऽसौ समुद्रमुपशोषयत् ।
समुद्र उवाच ।
जीवनाय मम सुतं नेष्य एनं नृपालयम्
ka uvāca
ityānināya taṃ bālaṃ samudro nṛpamandiram |
tava patnyā'tyāji garbho duḥsahatvānmamodare
||5||इत्यानिनाय तं बालं समुद्रो नृपमन्दिरम् ।
तव पत्न्याऽत्याजि गर्भो दुःसहत्वान्ममोदरे
dampatyoḥ purataḥ sthāpya proca evaṃ dvijastadā |
ugro bālastato jāto'khilalokabhayaṅkaraḥ
||6||दम्पत्योः पुरतः स्थाप्य प्रोच एवं द्विजस्तदा ।
उग्रो बालस्ततो जातोऽखिललोकभयङ्करः
yasya prathamaśabdena kampitaṃ bhuvanatrayam |
netrābhyāṃ nekṣituṃ śakyo'ta evainamupānayam
||7||यस्य प्रथमशब्देन कम्पितं भुवनत्रयम् ।
नेत्राभ्यां नेक्षितुं शक्योऽत एवैनमुपानयम्
ityuktvā bālakaṃ muktvā'ntardadhe sāgarastadā |
tata enaṃ karābhyāṃ sā kaṭau dadhre nṛpāṅganā
||8||इत्युक्त्वा बालकं मुक्त्वाऽन्तर्दधे सागरस्तदा ।
तत एनं कराभ्यां सा कटौ दध्रे नृपाङ्गना
sthāpayitvā dadau premṇā stanapānaṃ mudānvitā |
ubhāvānandayuktau tau dampatī putradarśanāt
||9||स्थापयित्वा ददौ प्रेम्णा स्तनपानं मुदान्विता ।
उभावानन्दयुक्तौ तौ दम्पती पुत्रदर्शनात्
yathā ciraṃ yoganiṣṭho labdhvā brahmāmṛtaṃ param |
tata ākārayāmāsa brāhmaṇānsuhṛdo'pi ca
||10||यथा चिरं योगनिष्ठो लब्ध्वा ब्रह्मामृतं परम् ।
तत आकारयामास ब्राह्मणान्सुहृदोऽपि च
jyotirvidbhirvicāryāsya sindhurityabhidhāṃ śubhām |
rājñī cakre nṛpaścāsya jātakarma yathāvidhi
||11||ज्योतिर्विद्भिर्विचार्यास्य सिन्धुरित्यभिधां शुभाम् ।
राज्ञी चक्रे नृपश्चास्य जातकर्म यथाविधि
kṛtvā dadau tato dānamanekaṃ harṣanirbharaḥ |
anekebhyo dvijātibhyo vastrāṇi vividhāni ca
||12||कृत्वा ददौ ततो दानमनेकं हर्षनिर्भरः ।
अनेकेभ्यो द्विजातिभ्यो वस्त्राणि विविधानि च
dāpayāmāsa nagare patākābhiralaṅkṛte |
vādyatsu sarvavādyeṣu śakarāṃ ca gṛhe gṛhe
||13||दापयामास नगरे पताकाभिरलङ्कृते ।
वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु शकरां च गृहे गृहे
gateṣu sarvalokeṣu raktāṅga iti nāma ca |
cakraturdampatī snehādathāmātyau samūcatuḥ
||14||गतेषु सर्वलोकेषु रक्ताङ्ग इति नाम च ।
चक्रतुर्दम्पती स्नेहादथामात्यौ समूचतुः
ugrāyāstanayaścāyamugramudrādharo'pi ca |
ayamugrekṣaṇa iti nāmnā khyāto bhaviṣyati
||15||उग्रायास्तनयश्चायमुग्रमुद्राधरोऽपि च ।
अयमुग्रेक्षण इति नाम्ना ख्यातो भविष्यति
vipraprasādana iti paurā nāma pracakrire |
tataḥ sarve paurajanā upadā vividhāstadā
||16||विप्रप्रसादन इति पौरा नाम प्रचक्रिरे ।
ततः सर्वे पौरजना उपदा विविधास्तदा
dadurnṛpāya so'pyetān dāpayāmāsa tatkṣaṇāt |
vavṛdhe bālakaḥ so'tha śuklapakṣe yathā śaśī
||17||ददुर्नृपाय सोऽप्येतान् दापयामास तत्क्षणात् ।
ववृधे बालकः सोऽथ शुक्लपक्षे यथा शशी
yathā'gnirvāyuvegena vardhate kṣaṇamātrataḥ |
tathā svatejasā bālaḥ pravṛddho gaganaṃ spṛśan
||18||यथाऽग्निर्वायुवेगेन वर्धते क्षणमात्रतः ।
तथा स्वतेजसा बालः प्रवृद्धो गगनं स्पृशन्
krīḍanneva sadā bālo vṛkṣān gṛhagatānbahūn |
utpāṭya pātayāmāsa vāmahastatalena ha
||19||क्रीडन्नेव सदा बालो वृक्षान् गृहगतान्बहून् ।
उत्पाट्य पातयामास वामहस्ततलेन ह
araṇye krīḍatā tena parvatāścūrṇitā drumāḥ |
uḍḍīya candrahariṇaṃ kṣaṇaṃ jagrāha kārhicita
||20||अरण्ये क्रीडता तेन पर्वताश्चूर्णिता द्रुमाः ।
उड्डीय चन्द्रहरिणं क्षणं जग्राह कार्हिचित
jalāvatāramārge tu ruddhe kvāpi kareṇunā |
muṣṭighātena bibhide gaṇḍamasyāḥ papāta saḥ
||21||जलावतारमार्गे तु रुद्धे क्वापि करेणुना ।
मुष्टिघातेन बिभिदे गण्डमस्याः पपात सः
evaṃ tasyādbhutaṃ karma dṛṣṭvā lokā visismire |
jaharṣa jananī cāsya pitā jñātvā'timānuṣam
||22||एवं तस्याद्भुतं कर्म दृष्ट्वा लोका विसिस्मिरे ।
जहर्ष जननी चास्य पिता ज्ञात्वाऽतिमानुषम्
evaṃ pravṛddho bālo'sau sindhunāmā mahābalaḥ |
uvāca pitaraṃ yāsye tapastaptumahaṃ nṛpa
||23||एवं प्रवृद्धो बालोऽसौ सिन्धुनामा महाबलः ।
उवाच पितरं यास्ये तपस्तप्तुमहं नृप
anuṣṭhityā svargalokaṃ bhūlokaṃ ca rasātalam |
ākramiṣye vṛthāyurme gacchatīti matirmama
||24||अनुष्ठित्या स्वर्गलोकं भूलोकं च रसातलम् ।
आक्रमिष्ये वृथायुर्मे गच्छतीति मतिर्मम
evamākarṇya tadvākyamūcatuḥ pitarau ca tam |
utkarṣaṃ svasya putrasya nityaṃ prārthayate pitā
||25||एवमाकर्ण्य तद्वाक्यमूचतुः पितरौ च तम् ।
उत्कर्षं स्वस्य पुत्रस्य नित्यं प्रार्थयते पिता
jananī sarvadevebhyo vratadānādināpi ca |
evamājñāmavāpyaiva natvā tau sa yayau vanam
||26||जननी सर्वदेवेभ्यो व्रतदानादिनापि च ।
एवमाज्ञामवाप्यैव नत्वा तौ स ययौ वनम्
tatra bhraman dadarśātha kāsāraṃ jalajairyutam |
tatra sthātuṃ manaścakre viviktamiti harṣitaḥ
||27||तत्र भ्रमन् ददर्शाथ कासारं जलजैर्युतम् ।
तत्र स्थातुं मनश्चक्रे विविक्तमिति हर्षितः
ekāṅguṣṭhena bhūmiṣṭha ūrdhvabāhū raviṃ smaran |
śukropadiṣṭaṃ taṃ mantraṃ japan parvataniścalaḥ
||28||एकाङ्गुष्ठेन भूमिष्ठ ऊर्ध्वबाहू रविं स्मरन् ।
शुक्रोपदिष्टं तं मन्त्रं जपन् पर्वतनिश्चलः
dakṣiṇe jānuni sadā vāmapādaṃ nidhāya ca |
añjaliṃ hṛdi vinyasya dhyāyan dinamaṇiṃ tadā
||29||दक्षिणे जानुनि सदा वामपादं निधाय च ।
अञ्जलिं हृदि विन्यस्य ध्यायन् दिनमणिं तदा
śītavātātapajalavṛṣṭīnāṃ sahano dṛḍhaḥ |
vāyumātrāśanastasthau valmīkākrāntavigrahaḥ
||30||शीतवातातपजलवृष्टीनां सहनो दृढः ।
वायुमात्राशनस्तस्थौ वल्मीकाक्रान्तविग्रहः
asthimātrāvaśiṣṭo'pi japatyeva mahāmanum |
evaṃ tasya vyatītāya śaradāṃ dvisahasrakam
||31||अस्थिमात्रावशिष्टोऽपि जपत्येव महामनुम् ।
एवं तस्य व्यतीताय शरदां द्विसहस्रकम्
tasya sindhoḥ śarīrotthāstepurbhāso raviṃ tadā |
evamugraṃ tato dṛṣṭvā pratyakṣo'bhūd divākaraḥ
||32||तस्य सिन्धोः शरीरोत्थास्तेपुर्भासो रविं तदा ।
एवमुग्रं ततो दृष्ट्वा प्रत्यक्षोऽभूद् दिवाकरः
uvāca paramaprīto'nuṣṭhānena tavādhunā |
varaṃ varaya cittasthaṃ dāsyāmi jīvitāvadhi
||33||उवाच परमप्रीतोऽनुष्ठानेन तवाधुना ।
वरं वरय चित्तस्थं दास्यामि जीवितावधि
sindhustadākarṇya vaco bhāṣitaṃ bhānunā svayam |
dehabhāvaṃ gatau'paśyat purato bhāskaraṃ prabhum
||34||सिन्धुस्तदाकर्ण्य वचो भाषितं भानुना स्वयम् ।
देहभावं गतौऽपश्यत् पुरतो भास्करं प्रभुम्
natvā tatpādakamalaṃ baddhāñjalipuṭo'bravīt |
namaste dīnanāthāya namaste sarvasākṣiṇe
||35||नत्वा तत्पादकमलं बद्धाञ्जलिपुटोऽब्रवीत् ।
नमस्ते दीननाथाय नमस्ते सर्वसाक्षिणे
namaste tridaśeśāya brahmaviṣṇuśivātmane |
namaste viśvavandyāya namaste viśvahetave
||36||नमस्ते त्रिदशेशाय ब्रह्मविष्णुशिवात्मने ।
नमस्ते विश्ववन्द्याय नमस्ते विश्वहेतवे
namaste vṛṣṭibījāya sasyotpādanahetave |
parabrahmasvarūpāya sṛṣṭisthityantahetave
||37||नमस्ते वृष्टिबीजाय सस्योत्पादनहेतवे ।
परब्रह्मस्वरूपाय सृष्टिस्थित्यन्तहेतवे
guṇātītāya gurave guṇakṣobhavidhāyine |
sarvajñāya jñānadātre sarvasya pataye namaḥ
||38||गुणातीताय गुरवे गुणक्षोभविधायिने ।
सर्वज्ञाय ज्ञानदात्रे सर्वस्य पतये नमः
dhanyaṃ me janma deveśa vaṃśo me janako'pi ca |
jananī ca tapaścāpi yajjātaṃ tava darśanam
||39||धन्यं मे जन्म देवेश वंशो मे जनकोऽपि च ।
जननी च तपश्चापि यज्जातं तव दर्शनम्
varadaśceddineśa tvaṃ dedi me sarvato'mṛtim |
tava prasādāt saṅgrāme jayeyaṃ sarvadevatāḥ
||40||वरदश्चेद्दिनेश त्वं देदि मे सर्वतोऽमृतिम् ।
तव प्रसादात् सङ्ग्रामे जयेयं सर्वदेवताः
vartamānād devagaṇānna me mṛtyurbhavediti |
evaṃ tasya varān śrutvā parituṣṭo vibhāvasuḥ |
uvāca nijabhaktaṃ tamanuṣṭhānabhṛśaṃ kṛśam
||41||वर्तमानाद् देवगणान्न मे मृत्युर्भवेदिति ।
एवं तस्य वरान् श्रुत्वा परितुष्टो विभावसुः ।
उवाच निजभक्तं तमनुष्ठानभृशं कृशम्
sūrya uvāca
na bhayaṃ vidyate devayonibhyo nṛbhya eva ca |
na tiryagbhyo na nāgebhyo na divā na niśi kvacit
||42||न भयं विद्यते देवयोनिभ्यो नृभ्य एव च ।
न तिर्यग्भ्यो न नागेभ्यो न दिवा न निशि क्वचित्
noṣaḥkāle na sandhyāyāṃ mama vākyādbhaviṣyati |
maraṇaṃ te nṛpasuta gṛhāṇāmṛtabhājanam
||43||नोषःकाले न सन्ध्यायां मम वाक्याद्भविष्यति ।
मरणं ते नृपसुत गृहाणामृतभाजनम्
idaṃ yāvatkaṇṭhagataṃ tāvanmṛtyurna te bhavet |
niṣkāśayedidaṃ yaste tasmānmṛtyurbhaviṣyati
||44||इदं यावत्कण्ठगतं तावन्मृत्युर्न ते भवेत् ।
निष्काशयेदिदं यस्ते तस्मान्मृत्युर्भविष्यति
devo yo'vataretko'pi dhunvan keśāgrato divam |
yasyāṅguṣṭhanakhāgre syurbrahmāṇḍānāṃ hi koṭayaḥ
||45||देवो योऽवतरेत्कोऽपि धुन्वन् केशाग्रतो दिवम् ।
यस्याङ्गुष्ठनखाग्रे स्युर्ब्रह्माण्डानां हि कोटयः
sa tvāṃ haniṣyati vibhuranyasmādabhayaṃ tava |
madvarasya prasādena sarvaṃ tṛṇamayaṃ tava
||46||स त्वां हनिष्यति विभुरन्यस्मादभयं तव ।
मद्वरस्य प्रसादेन सर्वं तृणमयं तव
trailokyarājyaṃ te dattaṃ nātra kāryā vicāraṇā |
ka uvāca |
evaṃ nānāvarān dattvā'ntardadhe savitā tadā
||47||त्रैलोक्यराज्यं ते दत्तं नात्र कार्या विचारणा ।
क उवाच ।
एवं नानावरान् दत्त्वाऽन्तर्दधे सविता तदा
so'pyānandasamāyukto jagāma nijamandiram |
jananī ca pitā tasya mūrdhnyāghrāyāpaturmudam
||48||सोऽप्यानन्दसमायुक्तो जगाम निजमन्दिरम् ।
जननी च पिता तस्य मूर्ध्न्याघ्रायापतुर्मुदम्
ūcatustaṃ tadā putraṃ virahātte'nnavarjitau |
cintayā kṛśatāṃ yātau paśya putradaśāmimām
||49||ऊचतुस्तं तदा पुत्रं विरहात्तेऽन्नवर्जितौ ।
चिन्तया कृशतां यातौ पश्य पुत्रदशामिमाम्
tayoḥ pādau praṇamyāha sa putro harṣanirbharaḥ |
prasannaḥ savitā mahyaṃ trailokyasvāmitāmadāt
||50||तयोः पादौ प्रणम्याह स पुत्रो हर्षनिर्भरः ।
प्रसन्नः सविता मह्यं त्रैलोक्यस्वामितामदात्
sādhayiṣye tadvarāt tāṃ na cintāṃ kartumarhathaḥ
||51||साधयिष्ये तद्वरात् तां न चिन्तां कर्तुमर्हथः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe varapradānaṃ nāma catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ || 74 ||