nāradopadeśo nāma prathamo'dhyāyaḥ
atha śrīgaṇeśamahāpurāṇottarārdha prārambhaḥ
śrīgaṇeśapurāṇam uttarārdha krīḍākhaṇḍaḥ |
śrīgaṇeśāya namaḥ |
śrīmahāgaṇādhipataye namaḥ ||
śrīmahāsiddhi mahābuddhilakṣalābhanagnabhairavarājacaraṇābhyāṃ namaḥ |
sakalagāṇeśagurūbhyo namaḥ |
athottarakhaṇḍaḥ |
prathamo'dhyāyaḥ |
munaya ūcuḥ |
samyagākhyānamākhyātaṃ tvayā sūta mahāmate |
sādaraṃ śrutamasmābhirnaca tṛptiṃ gatā vayam
||1||श्रीगणेशपुराणम् उत्तरार्ध क्रीडाखण्डः ।
श्रीगणेशाय नमः ।
श्रीमहागणाधिपतये नमः ॥
श्रीमहासिद्धि महाबुद्धिलक्षलाभनग्नभैरवराजचरणाभ्यां नमः ।
सकलगाणेशगुरूभ्यो नमः ।
अथोत्तरखण्डः ।
प्रथमोऽध्यायः ।
मुनय ऊचुः ।
सम्यगाख्यानमाख्यातं त्वया सूत महामते ।
सादरं श्रुतमस्माभिर्नच तृप्तिं गता वयम्
yathā na tṛpyate janturannamaśnandine dine |
anyat kathāntaraṃ brūhi yena tṛpyāmahe vayam
||2||यथा न तृप्यते जन्तुरन्नमश्नन्दिने दिने ।
अन्यत् कथान्तरं ब्रूहि येन तृप्यामहे वयम्
sūta uvāca
uktaṃ copāsanākhaṇḍaṃ krīḍākhaṇḍaṃ vadāmi vaḥ |
yathā kṛtaṃ gaṇeśena nānādaityavihiṃsanam
||3||उक्तं चोपासनाखण्डं क्रीडाखण्डं वदामि वः ।
यथा कृतं गणेशेन नानादैत्यविहिंसनम्
sādhudvijagavāṃ caiva pālanaṃ paramādarāt |
tadahaṃ sampravakṣyāmi śrūyatāṃ sthiracetasā
||4||साधुद्विजगवां चैव पालनं परमादरात् ।
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि श्रूयतां स्थिरचेतसा
munaya ūcuḥ
yāvad yāvat kathyate tat purāṇaṃ tāvat tāvad varddhate śrotumicchā |
tasmāt samyak kathyatāṃ sarvalokaḥ saṃsārābdheryena sadyaḥ pramucyet
||5||यावद् यावत् कथ्यते तत् पुराणं तावत् तावद् वर्द्धते श्रोतुमिच्छा ।
तस्मात् सम्यक् कथ्यतां सर्वलोकः संसाराब्धेर्येन सद्यः प्रमुच्येत्
sūta uvāca
yaduktaṃ brahmaṇā pūrvaṃ vyāsāyāmitatejase |
bhṛguṇā somakāntāya tadetad vo bravīmyaham
||6||यदुक्तं ब्रह्मणा पूर्वं व्यासायामिततेजसे ।
भृगुणा सोमकान्ताय तदेतद् वो ब्रवीम्यहम्
vyāsa uvāca
padmayone vada vibho gaṇeśacaritaṃ śubham |
yad yad rūpaṃ samāsthāya yadyacca kṛtavān vibhuḥ
||7||पद्मयोने वद विभो गणेशचरितं शुभम् ।
यद् यद् रूपं समास्थाय यद्यच्च कृतवान् विभुः
kṛpāvatā tvayā brahman mamavākyādudīryatām |
upāsanākhaṇḍamidaṃ śrutvā tṛptiṃ na yāmi ca
||8||कृपावता त्वया ब्रह्मन् ममवाक्यादुदीर्यताम् ।
उपासनाखण्डमिदं श्रुत्वा तृप्तिं न यामि च
yena yenavatāreṇa yaṃ yaṃ daityaṃ mahābalam |
ahanad vikaṭastattat karmāsya vaktumarhasi
||9||येन येनवतारेण यं यं दैत्यं महाबलम् ।
अहनद् विकटस्तत्तत् कर्मास्य वक्तुमर्हसि
tadīyaṃ bālacaritaṃ līlā nānāvidhā api |
śrutvā tvad vadanāmbhojān mano nirvṛtimeṣyati
||10||तदीयं बालचरितं लीला नानाविधा अपि ।
श्रुत्वा त्वद् वदनाम्भोजान् मनो निर्वृतिमेष्यति
sūta uvāca
śrutvā nānāvidhān praśnānuvāca kamalāsanaḥ |
kathāṃ nānāvidhāṃ divyāṃ vyāsāya paripṛcchate
||11||श्रुत्वा नानाविधान् प्रश्नानुवाच कमलासनः ।
कथां नानाविधां दिव्यां व्यासाय परिपृच्छते
brahmovāca
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā vyāsa hṛdayānandakāriṇā |
vakturvivardhate prītiḥ sādare śrotari prabho
||12||साधु पृष्टं त्वया व्यास हृदयानन्दकारिणा ।
वक्तुर्विवर्धते प्रीतिः सादरे श्रोतरि प्रभो
avācyamapi vaktuṃ me puṇyaśloke bhavet tvayi |
śaktirgarīyasī yadvad vaktuḥ śrotari kathyatām
||13||अवाच्यमपि वक्तुं मे पुण्यश्लोके भवेत् त्वयि ।
शक्तिर्गरीयसी यद्वद् वक्तुः श्रोतरि कथ्यताम्
idānīṃ sarvamākhyāse gaṇeśacaritaṃ tava |
nānāvatārān kṛtvā sa bhūbhāraṃ hṛtavān vibhuḥ
||14||इदानीं सर्वमाख्यासे गणेशचरितं तव ।
नानावतारान् कृत्वा स भूभारं हृतवान् विभुः
hatvā nānāvidhān daityān svasthāne'sthāpayanat surān |
sādhūnāṃ pālanarato duṣṭa nirmūlanakṣamaḥ
||15||हत्वा नानाविधान् दैत्यान् स्वस्थानेऽस्थापयनत् सुरान् ।
साधूनां पालनरतो दुष्ट निर्मूलनक्षमः
itihāsaṃ śaṛṇa mune gaṇeśākhyānasaṃśrayam |
viṣṭaraśravasā proktaṃ śravaṇāt sarva kāmadam
||16||इतिहासं शृण मुने गणेशाख्यानसंश्रयम् ।
विष्टरश्रवसा प्रोक्तं श्रवणात् सर्व कामदम्
viṣṇuruvāca
yuge yuge bhinnanāmā gaṇeśo bhinnavāhanaḥ |
bhinnakarmā bhinnaguṇo bhinnadaityāpahārakaḥ
||17||युगे युगे भिन्ननामा गणेशो भिन्नवाहनः ।
भिन्नकर्मा भिन्नगुणो भिन्नदैत्यापहारकः
siṃhāruḍho daśabhujo kṛte nāmnā vināyakaḥ |
tejorupī mahākāyaḥ sarveṣāṃ varado vaśī
||18||सिंहारुढो दशभुजो कृते नाम्ना विनायकः ।
तेजोरुपी महाकायः सर्वेषां वरदो वशी
tretāyuge barhiruḍhaḥ ṣaḍbhūjo'pyarjunacchaviḥ |
mayūreśvaranāmnā ca vikhyāto bhuvanatraye
||19||त्रेतायुगे बर्हिरुढः षड्भूजोऽप्यर्जुनच्छविः ।
मयूरेश्वरनाम्ना च विख्यातो भुवनत्रये
dvāpare raktavarṇo'sāvākhurūḍhaścaturbhujaḥ |
gajānana itikhyātaḥ pūjitaḥ sūramānavaiḥ
||20||द्वापरे रक्तवर्णोऽसावाखुरूढश्चतुर्भुजः ।
गजानन इतिख्यातः पूजितः सूरमानवैः
kalau tu dhūmravarṇo'sāvaśvārūḍho dvihastavān |
dhūmraketuriti khyāto mlecchānīkavināśakṛt
||21||कलौ तु धूम्रवर्णोऽसावश्वारूढो द्विहस्तवान् ।
धूम्रकेतुरिति ख्यातो म्लेच्छानीकविनाशकृत्
yaṃ yaṃ sa daityaṃ hanti sma tadidānīṃ bruve mune |
aṅgadeśīyanagare raudraketurabhūd dvijaḥ
||22||यं यं स दैत्यं हन्ति स्म तदिदानीं ब्रुवे मुने ।
अङ्गदेशीयनगरे रौद्रकेतुरभूद् द्विजः
sarvaśāstrārthatattvajño vedavedāṅgapāragaḥ |
samo jīveṣvagnihotrī suragodvipūjakaḥ
||23||सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो वेदवेदाङ्गपारगः ।
समो जीवेष्वग्निहोत्री सुरगोद्विपूजकः
īśvaropāsako nityaṃ sarvāgamaviśāradaḥ |
yasya patnī śāradākhyā rūpalāvaṇyaśobhitā
||24||ईश्वरोपासको नित्यं सर्वागमविशारदः ।
यस्य पत्नी शारदाख्या रूपलावण्यशोभिता
īdṛśī nāpsaromadhye nāṣṭāsu nāyikāsvapi |
yadvaktranirjitaścandraścintayā kṣayamīyivān
||25||ईदृशी नाप्सरोमध्ये नाष्टासु नायिकास्वपि ।
यद्वक्त्रनिर्जितश्चन्द्रश्चिन्तया क्षयमीयिवान्
anekadivyābharaṇairbhāsayantī dharātalam |
yathā nakṣatramālābhirbhāsate vyomamaṇḍalam
||26||अनेकदिव्याभरणैर्भासयन्ती धरातलम् ।
यथा नक्षत्रमालाभिर्भासते व्योममण्डलम्
kadācit sā garbhavatī śāradotpalalocanā |
śāradā śārade māsi śaraccandrasuśobhite
||27||कदाचित् सा गर्भवती शारदोत्पललोचना ।
शारदा शारदे मासि शरच्चन्द्रसुशोभिते
śarīratejasā yasyā na prājñāyata kiñcana |
dohadānpūrayatyeṣa yaṃ yaṃ sā'kāmayat satī
||28||शरीरतेजसा यस्या न प्राज्ञायत किञ्चन ।
दोहदान्पूरयत्येष यं यं साऽकामयत् सती
evaṃ sā navame māsi yamalau suṣuve sutau |
atikāntatarau svāntanandanāvubhayorubhau
||29||एवं सा नवमे मासि यमलौ सुषुवे सुतौ ।
अतिकान्ततरौ स्वान्तनन्दनावुभयोरुभौ
ajānubāhū dīrghākṣau dṛṣṭvā provāca tatpitā |
adyāhamanṛṇo jāto dhanyamadya tapo mama
||30||अजानुबाहू दीर्घाक्षौ दृष्ट्वा प्रोवाच तत्पिता ।
अद्याहमनृणो जातो धन्यमद्य तपो मम
vaṃśo dhanyo janurdhanyaṃ yatputrau vikṣitau mayā |
arghyādyairdvijavaryān sa sampūjya ca gaṇādhipam
||31||वंशो धन्यो जनुर्धन्यं यत्पुत्रौ विक्षितौ मया ।
अर्घ्याद्यैर्द्विजवर्यान् स सम्पूज्य च गणाधिपम्
svastivācyaṃ cakarāśu mātṛpūjanapūrvakam |
bhaktyā''bhyudayikaṃ śrāddhaṃ jātakarmā'karod dvijaiḥ
||32||स्वस्तिवाच्यं चकराशु मातृपूजनपूर्वकम् ।
भक्त्याऽऽभ्युदयिकं श्राद्धं जातकर्माऽकरोद् द्विजैः
sampūjya brāhmaṇānbhaktyā dadau dānānyanekaśaḥ |
suhṛdo mānayāmāsa vāsoratnadhanādibhiḥ
||33||सम्पूज्य ब्राह्मणान्भक्त्या ददौ दानान्यनेकशः ।
सुहृदो मानयामास वासोरत्नधनादिभिः
nānāvāditranirghoṣaiḥ śarkarāṃ ca gṛhe gṛhe |
dāpayāmāsa tāmbūlaṃ putrajanmasu nirvṛtaḥ
||34||नानावादित्रनिर्घोषैः शर्करां च गृहे गृहे ।
दापयामास ताम्बूलं पुत्रजन्मसु निर्वृतः
yathā dhānyaparo yogī prāpya sadvastvanuttamam |
tato daśāhe'tīte'sāvākārya dvijapuṅgavān
||35||यथा धान्यपरो योगी प्राप्य सद्वस्त्वनुत्तमम् ।
ततो दशाहेऽतीतेऽसावाकार्य द्विजपुङ्गवान्
samarcya parayā bhaktyā jyotiḥśāstraviśāradān |
papraccha caitayornāma kiṃ kāryaṃ dvijasattamāḥ
||36||समर्च्य परया भक्त्या ज्योतिःशास्त्रविशारदान् ।
पप्रच्छ चैतयोर्नाम किं कार्यं द्विजसत्तमाः
atītānāgatajñānād vicārya kathayantu me |
te cocuḥ praṇidhānena devāntakanarāntakau
||37||अतीतानागतज्ञानाद् विचार्य कथयन्तु मे ।
ते चोचुः प्रणिधानेन देवान्तकनरान्तकौ
nāmanī hyanayobrahmannanvarthe kurū no mate |
iti tadvacanaṃ śrutvā dvijabhaktirato dvijaḥ
||38||नामनी ह्यनयोब्रह्मन्नन्वर्थे कुरू नो मते ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा द्विजभक्तिरतो द्विजः
svaśākhoktena vidhinā nāmanī vidadhe tathā |
brāhmaṇān bhojayāmāsa sarvāśca nāgarāṃstathā
||39||स्वशाखोक्तेन विधिना नामनी विदधे तथा ।
ब्राह्मणान् भोजयामास सर्वाश्च नागरांस्तथा
vavṛdhāte tatastau tu merūmandārasannibhau |
yathā kacchāśritau tālau yathā vaṃśāṅkurau balāt
||40||ववृधाते ततस्तौ तु मेरूमन्दारसन्निभौ ।
यथा कच्छाश्रितौ तालौ यथा वंशाङ्कुरौ बलात्
yatra yatra padanyāsaṃ kurvāte tau yadṛcchayā |
rasātalagatasyātra śeṣasya namate śiraḥ
||41||यत्र यत्र पदन्यासं कुर्वाते तौ यदृच्छया ।
रसातलगतस्यात्र शेषस्य नमते शिरः
dṛśyate maṇḍalaṃ bhānostiṣṭhatoḥ śirasi sthitam |
pitroḥ pradarśayantau tau kautukāni bhṛśaṃ tayoḥ
||42||दृश्यते मण्डलं भानोस्तिष्ठतोः शिरसि स्थितम् ।
पित्रोः प्रदर्शयन्तौ तौ कौतुकानि भृशं तयोः
kadācinnārado'kasmād raudraketugṛhaṃ yayau |
śrutvā kīrtiṃ bālakayoḥ kautukādagrahīttu tau
||43||कदाचिन्नारदोऽकस्माद् रौद्रकेतुगृहं ययौ ।
श्रुत्वा कीर्तिं बालकयोः कौतुकादग्रहीत्तु तौ
mūrdhnyāṅghrāyāṅkamāropya pitarāvavadat tayoḥ |
nārada uvāca |
śrutvā kīrtiṃ samāyātaḥ putrayoradbhutāṃ śubhām
||44||मूर्ध्न्याङ्घ्रायाङ्कमारोप्य पितराववदत् तयोः ।
नारद उवाच ।
श्रुत्वा कीर्तिं समायातः पुत्रयोरद्भुतां शुभाम्
agre'dbhutatarā cāpi bhaviṣyatyanayormune |
mahadbhāgyaṃ tava mune yallabdhāvīdṛśau sutau
||45||अग्रेऽद्भुततरा चापि भविष्यत्यनयोर्मुने ।
महद्भाग्यं तव मुने यल्लब्धावीदृशौ सुतौ
dṛṣṭvā'nyo harṣamāyāti kā vārttā svajanasya ha |
ityākarṇya śubhaṃ vākyaṃ nāradena samīritam
||46||दृष्ट्वाऽन्यो हर्षमायाति का वार्त्ता स्वजनस्य ह ।
इत्याकर्ण्य शुभं वाक्यं नारदेन समीरितम्
tāvāhaturmuniṃ natvā pitarau nāradaṃ tadā |
tava prasādād bahvāyuḥ putrayorastu sāmpratam
||47||तावाहतुर्मुनिं नत्वा पितरौ नारदं तदा ।
तव प्रसादाद् बह्वायुः पुत्रयोरस्तु साम्प्रतम्
anugrahaṃ kuru tathā yathaitau vīryavattarau |
bhavetāṃ lokavikhyātau sarvajñau ripudaṇḍinau
||48||अनुग्रहं कुरु तथा यथैतौ वीर्यवत्तरौ ।
भवेतां लोकविख्यातौ सर्वज्ञौ रिपुदण्डिनौ
ka uvāca
rudraketoḥ śāradāyāḥ putrayorbhaktimīkṣya saḥ |
pañcākṣarīṃ mahāvidyāmubhayorūpadiṣṭavān
||49||रुद्रकेतोः शारदायाः पुत्रयोर्भक्तिमीक्ष्य सः ।
पञ्चाक्षरीं महाविद्यामुभयोरूपदिष्टवान्
uvāca putrau kāmāriranayā samprasādyatām |
mastake'bhaya hastaṃ ca sthāpyānuṣṭhānamādiśat
||50||उवाच पुत्रौ कामारिरनया सम्प्रसाद्यताम् ।
मस्तकेऽभय हस्तं च स्थाप्यानुष्ठानमादिशत्
evamuktvā tamāmantrya raudraketuṃ mahāmuniḥ |
tatastvantardadhe brahman nārado divyadarśanaḥ
||51||एवमुक्त्वा तमामन्त्र्य रौद्रकेतुं महामुनिः ।
ततस्त्वन्तर्दधे ब्रह्मन् नारदो दिव्यदर्शनः
antarhite munau tau cāvadatāṃ pitarau mudā |
anuṣṭhānāya nāvājñāṃ bhavadbhyāṃ sampradīyatām
||52||अन्तर्हिते मुनौ तौ चावदतां पितरौ मुदा ।
अनुष्ठानाय नावाज्ञां भवद्भ्यां सम्प्रदीयताम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe nāradopadeśo nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||
ādita ślokānāṃ samaṣṭyaṅkāḥ = 4096 + 52 = 4148