trayoviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
āgataṃ sindhumākarṇya jahṛṣe sa mayūrarāṭ |
nīlakaṇṭhaṃ samāruhya yayau yuddhāya satvaraḥ
||1||आगतं सिन्धुमाकर्ण्य जहृषे स मयूरराट् ।
नीलकण्ठं समारुह्य ययौ युद्धाय सत्वरः
caturbhirāyudhaiḥ sarvābhāsan vidiśo diśaḥ |
kalpāntameghasadṛśanādena nādayannabhaḥ
||2||चतुर्भिरायुधैः सर्वाभासन् विदिशो दिशः ।
कल्पान्तमेघसदृशनादेन नादयन्नभः
dadarśa purataḥ sindhuṃ yuddhāya kṛtaniścayam |
so'pyenaṃ samare dṛṣṭvā paśyati sma punaḥ punaḥ
||3||ददर्श पुरतः सिन्धुं युद्धाय कृतनिश्चयम् ।
सोऽप्येनं समरे दृष्ट्वा पश्यति स्म पुनः पुनः
yathā sihaṃ nāgarājo garuḍaṃ cātha vāyubhuk |
madhukaiṭabhau yathā viṣṇuṃ tripuro vā śivāpatim
||4||यथा सिहं नागराजो गरुडं चाथ वायुभुक् ।
मधुकैटभौ यथा विष्णुं त्रिपुरो वा शिवापतिम्
śumbho vāpi niśumbho vā jagadambāṃ mahābalām |
tato yuddhaṃ prakurvāte nānāśastraiḥ parasparam
||5||शुम्भो वापि निशुम्भो वा जगदम्बां महाबलाम् ।
ततो युद्धं प्रकुर्वाते नानाशस्त्रैः परस्परम्
japākusumasaṅkāśau dehau jāto tadā tayoḥ |
dadāha pṛthivīṃ sādriṃ śastrasaṅghaṭṭajo'nalaḥ
||6||जपाकुसुमसङ्काशौ देहौ जातो तदा तयोः ।
ददाह पृथिवीं साद्रिं शस्त्रसङ्घट्टजोऽनलः
ca kampe pṛthivī sarvā sābdhidvīpā saparvatā |
bāṇamādāya sindhuḥ sa vahnayastreṇābhimantrya ca
||7||च कम्पे पृथिवी सर्वा साब्धिद्वीपा सपर्वता ।
बाणमादाय सिन्धुः स वह्नयस्त्रेणाभिमन्त्र्य च
sasarja dagdhuṃ taṃ devaṃ mayūreśaṃ raṇāṅgaṇe |
sa dahan devasenāṃ tāṃ daśadikṣu sasarpa ha
||8||ससर्ज दग्धुं तं देवं मयूरेशं रणाङ्गणे ।
स दहन् देवसेनां तां दशदिक्षु ससर्प ह
tataḥ pāśaṃ mayūreśo meghāsreṇa suyojya ca |
nyakṣipad daityasenāyāṃ kampayan bhuvanatrayam
||9||ततः पाशं मयूरेशो मेघास्रेण सुयोज्य च ।
न्यक्षिपद् दैत्यसेनायां कम्पयन् भुवनत्रयम्
aśamacca tato vahnirjaladhārā'bhivṛṣṭibhiḥ |
prabhūtenātha tamasā diśo vyāptā daśāpi ca
||10||अशमच्च ततो वह्निर्जलधाराऽभिवृष्टिभिः ।
प्रभूतेनाथ तमसा दिशो व्याप्ता दशापि च
viśīrṇāḥ parvatāstābhiḥ patitā vṛkṣasañcayāḥ |
ayaṃ kiṃ pralayaḥ prāpta ityaśocat sa daityarāṭ
||11||विशीर्णाः पर्वतास्ताभिः पतिता वृक्षसञ्चयाः ।
अयं किं प्रलयः प्राप्त इत्यशोचत् स दैत्यराट्
pavanāstreṇa tānmeghāṃstadā sindhurnyavārayat |
sa vāyuḥ kampayāmāsa gaganaṃ ca diśo daśa
||12||पवनास्त्रेण तान्मेघांस्तदा सिन्धुर्न्यवारयत् ।
स वायुः कम्पयामास गगनं च दिशो दश
tato devo'mantrayatsa kamalaṃ nijahastake |
parvatāstreṇa sahasā tatyāja daityapuṅgave
||13||ततो देवोऽमन्त्रयत्स कमलं निजहस्तके ।
पर्वतास्त्रेण सहसा तत्याज दैत्यपुङ्गवे
unmūlya tad drumān vyoma dyotayacca diśo daśa |
agacchad daityasenāyāṃ prāsuvat parvatānbahūn
||14||उन्मूल्य तद् द्रुमान् व्योम द्योतयच्च दिशो दश ।
अगच्छद् दैत्यसेनायां प्रासुवत् पर्वतान्बहून्
asaṅkhyātairgirivaraiśchāditaṃ pṛthivītalam |
na sthātumavakāśo'bhūnna ca gantumathāpi ca
||15||असङ्ख्यातैर्गिरिवरैश्छादितं पृथिवीतलम् ।
न स्थातुमवकाशोऽभून्न च गन्तुमथापि च
pavanaṃ kuṇṭhitaṃ dṛṣṭvā parvatānsarvato'pi ca |
vajrāstraṃ prerayāmāsa tato vajrāṇi niryayuḥ
||16||पवनं कुण्ठितं दृष्ट्वा पर्वतान्सर्वतोऽपि च ।
वज्रास्त्रं प्रेरयामास ततो वज्राणि निर्ययुः
asaṅkhyātaiśca vajraiśca parvatāścūrṇitāstadā |
tato'kuśaṃ mayūreśo vajrāstreṇa nyamantrayat
||17||असङ्ख्यातैश्च वज्रैश्च पर्वताश्चूर्णितास्तदा ।
ततोऽकुशं मयूरेशो वज्रास्त्रेण न्यमन्त्रयत्
sasarja teṣu vajreṣu vajrayuddhamabhūt tadā |
tacchabdena ca kampe bhūḥ pātālāni diśo nabhaḥ
||18||ससर्ज तेषु वज्रेषु वज्रयुद्धमभूत् तदा ।
तच्छब्देन च कम्पे भूः पातालानि दिशो नभः
nyapadat vajraghātena vahnirlokāndadāha saḥ |
parasparaṃ nirastāni vajrāṇyantardadhustadā
||19||न्यपदत् वज्रघातेन वह्निर्लोकान्ददाह सः ।
परस्परं निरस्तानि वज्राण्यन्तर्दधुस्तदा
tato'vadanmahādaityo'mātyān prati mahāruṣā |
kimanena prayogeṇa bhasma kuryāṃ kṣaṇādamum
||20||ततोऽवदन्महादैत्योऽमात्यान् प्रति महारुषा ।
किमनेन प्रयोगेण भस्म कुर्यां क्षणादमुम्
śivabālaṃ śivāstanyapānadakṣaṃ śivocitama |
ityuktvā'bhidravaddaityo hantuṃ taṃ sa guṇeśvaram
||21||शिवबालं शिवास्तन्यपानदक्षं शिवोचितम ।
इत्युक्त्वाऽभिद्रवद्दैत्यो हन्तुं तं स गुणेश्वरम्
dadhāra taṃ nirīkṣyaivamāyāntaṃ daityapuṅgavam |
virāḍrūpo mayūreśo bibheda sahasā nabhaḥ
||22||दधार तं निरीक्ष्यैवमायान्तं दैत्यपुङ्गवम् ।
विराड्रूपो मयूरेशो बिभेद सहसा नभः
caraṇākrānta pātālaḥ śrotravyāptadigantaraḥ
||23||चरणाक्रान्त पातालः श्रोत्रव्याप्तदिगन्तरः
sahasrapādaṃ sahasā nirīkṣya sahasranetraṃ ca sahasraśīrṣam |
khaṃ rodasī vyāpya ca tiṣṭhamānaṃ sindhurmumūrchātha patam̐śca bhūmau
||24||सहस्रपादं सहसा निरीक्ष्य सहस्रनेत्रं च सहस्रशीर्षम् ।
खं रोदसी व्याप्य च तिष्ठमानं सिन्धुर्मुमूर्छाथ पतँश्च भूमौ
ācchādayantaṃ hastena vyoma sarvaṃ sureśvaram |
sāvadhānamanāḥ kiñcit sasmāra ravijaṃ varam
||25||आच्छादयन्तं हस्तेन व्योम सर्वं सुरेश्वरम् ।
सावधानमनाः किञ्चित् सस्मार रविजं वरम्
sindhuruvāca
raviṇā pūrvamukto'haṃ varadāne mahaujasā |
ācchādayed yo gaganamekahastenare'sura
||26||रविणा पूर्वमुक्तोऽहं वरदाने महौजसा ।
आच्छादयेद् यो गगनमेकहस्तेनरेऽसुर
sa te muktipadaṃ sadyo neṣyate bahukālataḥ |
ato'nena raṇenā'laṃ yad bhāvyaṃ tadbhaviṣyati
||27||स ते मुक्तिपदं सद्यो नेष्यते बहुकालतः ।
अतोऽनेन रणेनाऽलं यद् भाव्यं तद्भविष्यति
punarnirīkṣyamāṇo'sau hrasvakāyaṃ dadarśa tam |
ṣaḍbhujaṃ tu mayūreśaṃ paraṃ vismayamāyamau
||28||पुनर्निरीक्ष्यमाणोऽसौ ह्रस्वकायं ददर्श तम् ।
षड्भुजं तु मयूरेशं परं विस्मयमायमौ
tato'varuhya deveśo mayūreśaḥ śikhaṇḍinaḥ |
upaspṛśya jalaṃ śuddhaṃ jajāpa paramaṃ manum
||29||ततोऽवरुह्य देवेशो मयूरेशः शिखण्डिनः ।
उपस्पृश्य जलं शुद्धं जजाप परमं मनुम्
paraśuṃ mantrayāmāsa mahovyāptaṃ digantaram |
lakṣīkṛtya ripornābhiṃ sudhāmantreṇa saṃyutam
||30||परशुं मन्त्रयामास महोव्याप्तं दिगन्तरम् ।
लक्षीकृत्य रिपोर्नाभिं सुधामन्त्रेण संयुतम्
sphoṭayanniva brahmāṇḍaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ |
jvālāmālākulaṃ taṃ sa mumoca girijāsutaḥ
||31||स्फोटयन्निव ब्रह्माण्डं क्रोधसंरक्तलोचनः ।
ज्वालामालाकुलं तं स मुमोच गिरिजासुतः
sa mocyamāno gaganaṃ nādayan vidiśo diśaḥ |
bhāsayan mahasā pṛthvīṃ saparvatavanākarām
||32||स मोच्यमानो गगनं नादयन् विदिशो दिशः ।
भासयन् महसा पृथ्वीं सपर्वतवनाकराम्
dṛṣṭvā daityaḥ samāyāntaṃ paraśuṃ kālasannibham |
śīghraṃ cakre dhanurghoraṃ śaraṃ yāvaddhiyojyate
||33||दृष्ट्वा दैत्यः समायान्तं परशुं कालसन्निभम् ।
शीघ्रं चक्रे धनुर्घोरं शरं यावद्धियोज्यते
tāvatsa bibhide nābhimamṛtābhiyutaṃ laghu |
amṛte niḥsṛte daityo vātāhata iva drumaḥ
||34||तावत्स बिभिदे नाभिममृताभियुतं लघु ।
अमृते निःसृते दैत्यो वाताहत इव द्रुमः
papāta sahasā bhūmau vajrāhata ivācalaḥ |
prasārya vaktraṃ rudhiraṃ vamanprāṇānvisṛjya saḥ
||35||पपात सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः ।
प्रसार्य वक्त्रं रुधिरं वमन्प्राणान्विसृज्य सः
mayūreśapratāpena muktiṃ prāpa sudurlabhām |
paśyatāṃ sarvalokānāṃ tadbhutamivābhavat
||36||मयूरेशप्रतापेन मुक्तिं प्राप सुदुर्लभाम् ।
पश्यतां सर्वलोकानां तद्भुतमिवाभवत्
avaterurvimānāni yuddhaṃ draṣṭuṃ sthitāni ha |
papāta puṣpavṛṣṭiśca śanairmeghā jagarjire
||37||अवतेरुर्विमानानि युद्धं द्रष्टुं स्थितानि ह ।
पपात पुष्पवृष्टिश्च शनैर्मेघा जगर्जिरे
aśīśamad rajo bhaumaṃ vavau vātaḥ sukhāvahaḥ |
praseduśca diśaḥ sarvā gandharvā madhuraṃ jaguḥ
||38||अशीशमद् रजो भौमं ववौ वातः सुखावहः ।
प्रसेदुश्च दिशः सर्वा गन्धर्वा मधुरं जगुः
nanṛtuścāpsaraḥ saṅghāstuṣṭavurmunidevatāḥ |
ṣaḍānanādayo vīrā mayūreśaṃ mudā yutāḥ
||39||ननृतुश्चाप्सरः सङ्घास्तुष्टवुर्मुनिदेवताः ।
षडाननादयो वीरा मयूरेशं मुदा युताः
sarve ūcuḥ
parabrahmarūpaṃ cidānandarūpaṃ sadānandarūpaṃ sureśaṃ pareśam |
guṇābdhi guṇeśaṃ guṇātītamīśaṃ mayūreśamādyaṃ natāḥ smo natāḥ smaḥ
||40||परब्रह्मरूपं चिदानन्दरूपं सदानन्दरूपं सुरेशं परेशम् ।
गुणाब्धि गुणेशं गुणातीतमीशं मयूरेशमाद्यं नताः स्मो नताः स्मः
jagadvandyamekaṃ paroṅkāramekaṃ guṇānāṃ paraṃ kāraṇaṃ nirvikalpam |
jagatpālakaṃ hārakaṃ tārakaṃ taṃ mayūreśamādyaṃ natāḥ smo natāḥ smaḥ
||41||जगद्वन्द्यमेकं परोङ्कारमेकं गुणानां परं कारणं निर्विकल्पम् ।
जगत्पालकं हारकं तारकं तं मयूरेशमाद्यं नताः स्मो नताः स्मः
mahādevasūnuṃ mahādaityanāśaṃ mahāpūruṣaṃ sarvadā vighnanāśam |
sadā bhaktapoṣaṃ paraṃ jñānakośaṃ mayūreśamādyaṃ natāḥ smo natāḥ smaḥ
||42||महादेवसूनुं महादैत्यनाशं महापूरुषं सर्वदा विघ्ननाशम् ।
सदा भक्तपोषं परं ज्ञानकोशं मयूरेशमाद्यं नताः स्मो नताः स्मः
anādiṃ guṇādiṃ surādiṃ śivāyā mahātoṣadaṃ sarvadā sarvavandyam |
surāryanntakaṃ bhuktimuktipradaṃ taṃ mayūreśamādyaṃ natāḥ smo natāḥ smaḥ
||43||अनादिं गुणादिं सुरादिं शिवाया महातोषदं सर्वदा सर्ववन्द्यम् ।
सुरार्यन्न्तकं भुक्तिमुक्तिप्रदं तं मयूरेशमाद्यं नताः स्मो नताः स्मः
paraṃ māyinaṃ māyināmapyagamyaṃ munidhyeyamākāśakalpaṃ janeśam |
asaṅkhyāvatāraṃ nijājñānanāśaṃ mayūreśamādyaṃ natāḥ smo natāḥ smaḥ
||44||परं मायिनं मायिनामप्यगम्यं मुनिध्येयमाकाशकल्पं जनेशम् ।
असङ्ख्यावतारं निजाज्ञाननाशं मयूरेशमाद्यं नताः स्मो नताः स्मः
anekakriyākāraṇaṃ śrutyagamyaṃ trayībodhitānekakarmādibījam |
kriyā siddhihetuṃ surendrādisevyaṃ mayūreśamādyaṃ natāḥ smo natāḥ smaḥ
||45||अनेकक्रियाकारणं श्रुत्यगम्यं त्रयीबोधितानेककर्मादिबीजम् ।
क्रिया सिद्धिहेतुं सुरेन्द्रादिसेव्यं मयूरेशमाद्यं नताः स्मो नताः स्मः
mahākālarūpaṃ nimeṣādirūpaṃ kalākalparūpaṃ sadāgamyarūpam |
janajñānahetuṃ nṛṇāṃ siddhidaṃ taṃ mayūreśamādyaṃ natāḥ smo natāḥ smaḥ
||46||महाकालरूपं निमेषादिरूपं कलाकल्परूपं सदागम्यरूपम् ।
जनज्ञानहेतुं नृणां सिद्धिदं तं मयूरेशमाद्यं नताः स्मो नताः स्मः
maheśādidevaiḥ sadā sevyapādaṃ sadā rakṣakaṃ yogināṃ citsvarūpam |
sadākāmarūpaṃ kṛpāmbhonidhiṃ taṃ mayūreśamādyaṃ natāḥ smo natāḥ smaḥ
||47||महेशादिदेवैः सदा सेव्यपादं सदा रक्षकं योगिनां चित्स्वरूपम् ।
सदाकामरूपं कृपाम्भोनिधिं तं मयूरेशमाद्यं नताः स्मो नताः स्मः
sadā bhaktānāṃ tvaṃ prasabhaparamānandasukhado yatastvaṃ lokānāṃ paramakaruṇāmāśu tanuṣe |
ṣaḍūrmīṇāṃ vegaṃ suravara sadā nāśaya vibho tato muktiḥ ślāghyā tava bhajanato'nantasukhadāt
||48||सदा भक्तानां त्वं प्रसभपरमानन्दसुखदो यतस्त्वं लोकानां परमकरुणामाशु तनुषे ।
षडूर्मीणां वेगं सुरवर सदा नाशय विभो ततो मुक्तिः श्लाघ्या तव भजनतोऽनन्तसुखदात्
kimasmābhiḥ stotraṃ gajavadana te śakyamatulaṃ vidhātuṃ vā ramyaṃ guṇanidhirasi prema jagatām |
na cāsmākaṃ śaktistava guṇagaṇaṃ varṇitumaho tvadīyo'yaṃ vārāṃ nidhiriva jagatsarjanavidhiḥ
||49||किमस्माभिः स्तोत्रं गजवदन ते शक्यमतुलं विधातुं वा रम्यं गुणनिधिरसि प्रेम जगताम् ।
न चास्माकं शक्तिस्तव गुणगणं वर्णितुमहो त्वदीयोऽयं वारां निधिरिव जगत्सर्जनविधिः
kaḥ uvāca
evaṃ stutvā punaste'muṃ prārthayāmāsurādarāt |
yaduktaṃ te mayūreśa tatkṛtaṃ paramaṃ vacaḥ
||50||एवं स्तुत्वा पुनस्तेऽमुं प्रार्थयामासुरादरात् ।
यदुक्तं ते मयूरेश तत्कृतं परमं वचः
sarveṣāṃ surasaṅghānāmavadhyo'yaṃ hato'suraḥ |
tato'gāt pārvatī tatra jahṛṣe cāliliṅga tam
||51||सर्वेषां सुरसङ्घानामवध्योऽयं हतोऽसुरः ।
ततोऽगात् पार्वती तत्र जहृषे चालिलिङ्ग तम्
śivo'pi prayayau tatra samāliṅgya ca tamabravīt |
samyak kṛtaṃ tvayā vatsa trailokyaṃ harṣa nirbharam
||52||शिवोऽपि प्रययौ तत्र समालिङ्ग्य च तमब्रवीत् ।
सम्यक् कृतं त्वया वत्स त्रैलोक्यं हर्ष निर्भरम्
sindhorvadhaḥ sarvasurairasādhyo na ca te śramaḥ |
parākramavataḥ sarvalokarakṣāratasya ca
||53||सिन्धोर्वधः सर्वसुरैरसाध्यो न च ते श्रमः ।
पराक्रमवतः सर्वलोकरक्षारतस्य च
caturvedānirupyasya sarvavidyānidherapi |
evamuktvā gatāste tu sarve svasthānamādṛtāḥ
||54||चतुर्वेदानिरुप्यस्य सर्वविद्यानिधेरपि ।
एवमुक्त्वा गतास्ते तु सर्वे स्वस्थानमादृताः
mayūreśaṃ namaskṛtya tato devābruvam̐śca tam |
idaṃ yaḥ paṭhate stotraṃ sa kāmāllabhate'khilān
||55||मयूरेशं नमस्कृत्य ततो देवाब्रुवँश्च तम् ।
इदं यः पठते स्तोत्रं स कामाल्लभतेऽखिलान्
sahasrāvartanāt kārāgṛhasthaṃ mocayejjanam |
ayutāvartanānmartyo'sādhyaṃ yatsādhayet kṣaṇāt
||56||सहस्रावर्तनात् कारागृहस्थं मोचयेज्जनम् ।
अयुतावर्तनान्मर्त्योऽसाध्यं यत्साधयेत् क्षणात्
sarvatra jayamāpnoti śriyaṃ paramadurlabhām |
putravāndhanavāṃścaiva vaśatāmakhilaṃ nayet
||57||सर्वत्र जयमाप्नोति श्रियं परमदुर्लभाम् ।
पुत्रवान्धनवांश्चैव वशतामखिलं नयेत्
ka uvāca
evamuktvā hyanujñātāḥ sādhvityuktvā yayuḥ surāḥ |
mayūreśo gaṇairyuktaḥ svadhāma pratyapadyata
||58||एवमुक्त्वा ह्यनुज्ञाताः साध्वित्युक्त्वा ययुः सुराः ।
मयूरेशो गणैर्युक्तः स्वधाम प्रत्यपद्यत
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe sindhuvado nāma trayoviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 123 ||