yogāvṛtti praśaṃsanāyogonāma pañcamo'dhyāya
5 dvecatvāriṃśādadhikaśatatamo'dhyāyaḥ |
śrī gajānana uvāca |
śrautasmārttāni karmāṇi phalaṃ necchan samācaret |
śastaḥ sa yogī rājendra akriyād yogamāśritāt
||1||५ द्वेचत्वारिंशादधिकशततमोऽध्यायः ।
श्री गजानन उवाच ।
श्रौतस्मार्त्तानि कर्माणि फलं नेच्छन् समाचरेत् ।
शस्तः स योगी राजेन्द्र अक्रियाद् योगमाश्रितात्
yogaprāptyai mahābāho hetuḥ karmaiva me matam |
siddhayogasya saṃsiddhyai hetū śamadamau matau
||2||योगप्राप्त्यै महाबाहो हेतुः कर्मैव मे मतम् ।
सिद्धयोगस्य संसिद्ध्यै हेतू शमदमौ मतौ
indriyārthāṃśca saṅkalpya kurvansvasya ripurbhavet |
etānanicchan yaḥ kurvan siddhiṃ yogī sa siddhyati
||3||इन्द्रियार्थांश्च सङ्कल्प्य कुर्वन्स्वस्य रिपुर्भवेत् ।
एताननिच्छन् यः कुर्वन् सिद्धिं योगी स सिद्ध्यति
suhṛttve ca riputve ca uddhāre caiva bandhane |
ātmanaivātmano hyātmā'nātmā bhavati kaścana
||4||सुहृत्त्वे च रिपुत्वे च उद्धारे चैव बन्धने ।
आत्मनैवात्मनो ह्यात्माऽनात्मा भवति कश्चन
māne'pamāne duḥkhe ca sukhe suhṛdi sādhuṣu |
mitre'mitre'pyudāsīne dveṣye loṣṭhe ca kāñcane
||5||मानेऽपमाने दुःखे च सुखे सुहृदि साधुषु ।
मित्रेऽमित्रेऽप्युदासीने द्वेष्ये लोष्ठे च काञ्चने
samo jitātmā vijñānī jñānīndriyajayāvahaḥ |
abhyasetsatataṃ yogaṃ tadā yuktatamo hi saḥ
||6||समो जितात्मा विज्ञानी ज्ञानीन्द्रियजयावहः ।
अभ्यसेत्सततं योगं तदा युक्ततमो हि सः
taptaḥ śrānto vyākulo vā kṣudhito'vyagracittakaḥ |
kāle'niśīte'tyuṣṇe vā'nilāgnyambusamākule
||7||तप्तः श्रान्तो व्याकुलो वा क्षुधितोऽव्यग्रचित्तकः ।
कालेऽनिशीतेऽत्युष्णे वाऽनिलाग्न्यम्बुसमाकुले
sadhvanāvatijīrṇe gosthāne sāgnau jalāntike |
kūpakūle śmaśāne ca nadyāṃ bhinnau ca marmare
||8||सध्वनावतिजीर्णे गोस्थाने साग्नौ जलान्तिके ।
कूपकूले श्मशाने च नद्यां भिन्नौ च मर्मरे
caitye savalmike deśe piśācādisamāvṛte |
nābhyased yogavidyogaṃ yogīdhyānaparāyaṇaḥ
||9||चैत्ये सवल्मिके देशे पिशाचादिसमावृते ।
नाभ्यसेद् योगविद्योगं योगीध्यानपरायणः
smṛtilopaśca mūkatvaṃ bādhiryamandhatā jvaraḥ |
jaḍatā jāyate sadyo doṣājñānāddhi yoginaḥ
||10||स्मृतिलोपश्च मूकत्वं बाधिर्यमन्धता ज्वरः ।
जडता जायते सद्यो दोषाज्ञानाद्धि योगिनः
ete doṣāḥ parityājyā yogābhyāsenaśālinā |
anādare hi caiteṣāṃ smṛtilopādayo dhruvam
||11||एते दोषाः परित्याज्या योगाभ्यासेनशालिना ।
अनादरे हि चैतेषां स्मृतिलोपादयो ध्रुवम्
nātibhuñjansadā yogī nābhuñjannātinidritaḥ |
nātijāgrata siddhimeti bhūpa yogaṃ sadā'bhyasan
||12||नातिभुञ्जन्सदा योगी नाभुञ्जन्नातिनिद्रितः ।
नातिजाग्रत सिद्धिमेति भूप योगं सदाऽभ्यसन्
saṅkalpajāṃstyajetkāmān niyatāhārajāgaraḥ |
niyamya khagaṇaṃ buddhayā virameta śanaiḥ śanaiḥ
||13||सङ्कल्पजांस्त्यजेत्कामान् नियताहारजागरः ।
नियम्य खगणं बुद्धया विरमेत शनैः शनैः
tatastataḥ kṛṣadetad yatra yatrānugacchati |
dhṛtyātmavaśagaṃ kuryāccittaṃ cañcalamādṛtaḥ
||14||ततस्ततः कृषदेतद् यत्र यत्रानुगच्छति ।
धृत्यात्मवशगं कुर्याच्चित्तं चञ्चलमादृतः
evaṃ kurvan sadā yogī parāṃ nirvṛtimṛcchati |
viśvasmin nijamātmānaṃ viśvaṃ ca svātmanīkṣate
||15||एवं कुर्वन् सदा योगी परां निर्वृतिमृच्छति ।
विश्वस्मिन् निजमात्मानं विश्वं च स्वात्मनीक्षते
yogena yo māmupaiti tamupaimyahamādarāt |
mocayāmi na muñcāmi tamahaṃ māṃ na sa tyajet
||16||योगेन यो मामुपैति तमुपैम्यहमादरात् ।
मोचयामि न मुञ्चामि तमहं मां न स त्यजेत्
sukheduḥkhetaredveṣe kṣudhi toṣe samastṛṣi |
ātmasāmyena bhūtāni sarvagaṃ māṃ ca vetti yaḥ
||17||सुखेदुःखेतरेद्वेषे क्षुधि तोषे समस्तृषि ।
आत्मसाम्येन भूतानि सर्वगं मां च वेत्ति यः
jīvanmuktaḥ sa yogīndraḥ kevalaṃ mayi saṅgataḥ |
brahmādīnāṃ ca devānāṃ sa vandyaḥ syājjagattraye
||18||जीवन्मुक्तः स योगीन्द्रः केवलं मयि सङ्गतः ।
ब्रह्मादीनां च देवानां स वन्द्यः स्याज्जगत्त्रये
vareṇya uvāca
dvividho'pi hi yogo'yamasambhāvyo hi me mataḥ |
yato'ntaḥkaraṇaṃ duṣṭaṃ cañcalaṃ durgrahaṃ vibho
||19||द्विविधोऽपि हि योगोऽयमसम्भाव्यो हि मे मतः ।
यतोऽन्तःकरणं दुष्टं चञ्चलं दुर्ग्रहं विभो
śrī gajānana uvāca
yo nigrahaṃ durgrahasya manasā samprakalpayet |
ghaṭīyantrasamādasmānmuktiḥ saṃsṛticakrakāt
||20||यो निग्रहं दुर्ग्रहस्य मनसा सम्प्रकल्पयेत् ।
घटीयन्त्रसमादस्मान्मुक्तिः संसृतिचक्रकात्
viṣayaiḥ krakacairetatsaṃsṛṣṭaṃ cakrakaṃ dṛḍham |
janaśchettuṃ na śaknoti karmakīlaiḥ susaṃvṛtam
||21||विषयैः क्रकचैरेतत्संसृष्टं चक्रकं दृढम् ।
जनश्छेत्तुं न शक्नोति कर्मकीलैः सुसंवृतम्
atiduḥkhaṃ ca vairāgyaṃ bhogād vaitṛṣṇyameva ca |
guruprasādaḥ satsaṅga upāyāstajjaye amī
||22||अतिदुःखं च वैराग्यं भोगाद् वैतृष्ण्यमेव च ।
गुरुप्रसादः सत्सङ्ग उपायास्तज्जये अमी
abhyāsādvā vaśīkuryānmano yogasya siddhaye |
vareṇya durlabho yogo vinā'sya manaso jayāt
||23||अभ्यासाद्वा वशीकुर्यान्मनो योगस्य सिद्धये ।
वरेण्य दुर्लभो योगो विनाऽस्य मनसो जयात्
vareṇya uvāca
yogabhraṣṭasya ko lokaḥ kā gatiḥ kiṃ phalaṃ bhavet |
vibho sarvajña me chindhi saṃśayaṃ buddhicakrabhṛt
||24||योगभ्रष्टस्य को लोकः का गतिः किं फलं भवेत् ।
विभो सर्वज्ञ मे छिन्धि संशयं बुद्धिचक्रभृत्
śrī gajānana uvāca
divyadehadharo yogāt bhraṣṭaḥ svarbhogamuttamam |
bhuktvā yogikule janma labhed buddhimatāṃ kule
||25||दिव्यदेहधरो योगात् भ्रष्टः स्वर्भोगमुत्तमम् ।
भुक्त्वा योगिकुले जन्म लभेद् बुद्धिमतां कुले
punaryogī bhavatyeṣa saṃskārātpūrvakarmajāt |
na hi puṇyakṛtāṃ kaścinnarakaṃ pratipadyate
||26||पुनर्योगी भवत्येष संस्कारात्पूर्वकर्मजात् ।
न हि पुण्यकृतां कश्चिन्नरकं प्रतिपद्यते
jñānaniṣṭhaḥ taponiṣṭhaḥ karmaniṣṭho narādhipa |
śreṣṭho yogī śreṣṭhatamo bhaktimānmayi teṣu yaḥ
||27||ज्ञाननिष्ठः तपोनिष्ठः कर्मनिष्ठो नराधिप ।
श्रेष्ठो योगी श्रेष्ठतमो भक्तिमान्मयि तेषु यः
oṃ tatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmatārthaśāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde yogāvṛtti praśaṃsanayogonāma pañcamo'dhyāya
||5||ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामतार्थशास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखण्डे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे योगावृत्ति प्रशंसनयोगोनाम पञ्चमोऽध्याय
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe praśaṃsanayogonāma dvecatvāriṃśādadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 142 ||