dvāviṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
siṃhāsanasthe deveśa mayūreśe gaṇairvṛte |
gautamādyā munigaṇāḥ praśaśaṃsurguṇeśvaram
||1||सिंहासनस्थे देवेश मयूरेशे गणैर्वृते ।
गौतमाद्या मुनिगणाः प्रशशंसुर्गुणेश्वरम्
ṛṣaya ūcuḥ
yena śakro jitaḥ saṅkhye nāgaiḥ śeṣo dharātale |
tasya kā gaṇanānyeṣāṃ so'pi yuddhe jitastvayā
||2||येन शक्रो जितः सङ्ख्ये नागैः शेषो धरातले ।
तस्य का गणनान्येषां सोऽपि युद्धे जितस्त्वया
rakṣitā bahavastasmāt sindhorduṣṭātsureśvara |
gaṇānāṃ sarvalokānāmanyathā jīvanaṃ katham
||3||रक्षिता बहवस्तस्मात् सिन्धोर्दुष्टात्सुरेश्वर ।
गणानां सर्वलोकानामन्यथा जीवनं कथम्
ka uvāca
itthaṃ teṣu vadatsveva tatkīrtiṃ girija''yayau |
āliṅgya prāha putraṃ sā śrānto'si yuddhalālasaḥ
||4||इत्थं तेषु वदत्स्वेव तत्कीर्तिं गिरिजऽऽययौ ।
आलिङ्ग्य प्राह पुत्रं सा श्रान्तोऽसि युद्धलालसः
tataḥ śīghraṃ samāyāto bhargo devaṃ sa sasvaje |
uvācendrādibhirdevairasādhyaṃ kṛtavānasi
||5||ततः शीघ्रं समायातो भर्गो देवं स सस्वजे ।
उवाचेन्द्रादिभिर्देवैरसाध्यं कृतवानसि
parabrahmasvarūpasya carācaragurorapi |
sarvajñasya dharābhāroddharaṇe niratasya te
||6||परब्रह्मस्वरूपस्य चराचरगुरोरपि ।
सर्वज्ञस्य धराभारोद्धरणे निरतस्य ते
mahimānaṃ svarūpāṇi brahmādyā na viduḥ surāḥ |
gautamādyāśca munayaḥ śaktiḥ kā tatra no bhavet
||7||महिमानं स्वरूपाणि ब्रह्माद्या न विदुः सुराः ।
गौतमाद्याश्च मुनयः शक्तिः का तत्र नो भवेत्
ka uvāca
itthaṃ vadati deveśe śive'tha pārvatīṃ jagau |
nārado munivaryo'sau mātaḥ śaṛṇu vaco mama
||8||इत्थं वदति देवेशे शिवेऽथ पार्वतीं जगौ ।
नारदो मुनिवर्योऽसौ मातः शृणु वचो मम
bahavo vāsarā jātā atra sthāne kadā śive |
mokṣameṣyati daityo'sau sindhurduṣṭatamo'naghe
||9||बहवो वासरा जाता अत्र स्थाने कदा शिवे ।
मोक्षमेष्यति दैत्योऽसौ सिन्धुर्दुष्टतमोऽनघे
kadā vivāho bhavitā mayūreśasya suvrate |
vāsavādyā jitā yena nāśaṃ sa kathameṣyati
||10||कदा विवाहो भविता मयूरेशस्य सुव्रते ।
वासवाद्या जिता येन नाशं स कथमेष्यति
ājñāṃ dehi gamiṣyāmaḥ punareṣyāma satvaram |
kadā syuḥ sindhudaityātte devāśca muktabandhanāḥ
||11||आज्ञां देहि गमिष्यामः पुनरेष्याम सत्वरम् ।
कदा स्युः सिन्धुदैत्यात्ते देवाश्च मुक्तबन्धनाः
daityasya maraṇaṃ mātarasādhyaṃ dṛśyate mayā |
ka uvāca |
surarṣervākyamākarṇya procustaṃ te gaṇāstadā
||12||दैत्यस्य मरणं मातरसाध्यं दृश्यते मया ।
क उवाच ।
सुरर्षेर्वाक्यमाकर्ण्य प्रोचुस्तं ते गणास्तदा
ṣaḍānanādayo vīrā nāradaṃ devadarśanam |
uddīpayantaṃ taṃ devaṃ mayūreśaṃ sureśvaram
||13||षडाननादयो वीरा नारदं देवदर्शनम् ।
उद्दीपयन्तं तं देवं मयूरेशं सुरेश्वरम्
āścaryaṃ nāradamune sarvajñasyāpi te'nagha |
etadarthaṃ samāyāto nijadhāmno bhuvaṃ vibhuḥ
||14||आश्चर्यं नारदमुने सर्वज्ञस्यापि तेऽनघ ।
एतदर्थं समायातो निजधाम्नो भुवं विभुः
avāptasakalārtho'sau mayūreśo'khilārthakṛt |
aguṇasya guṇeśasya guṇakṣobhavidhāyinaḥ
||15||अवाप्तसकलार्थोऽसौ मयूरेशोऽखिलार्थकृत् ।
अगुणस्य गुणेशस्य गुणक्षोभविधायिनः
svarūpaṃ kiṃ na jānāsi brahmādyairanirūpitam |
mayūreśasya vīryaṃ ca bhūbhārottāraṇaiṣiṇaḥ
||16||स्वरूपं किं न जानासि ब्रह्माद्यैरनिरूपितम् ।
मयूरेशस्य वीर्यं च भूभारोत्तारणैषिणः
indrādyavadhyānasurannighnato balaśālinaḥ |
anantakoṭibrahmāṇḍanāyakasyākhilātmanaḥ
||17||इन्द्राद्यवध्यानसुरन्निघ्नतो बलशालिनः ।
अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायकस्याखिलात्मनः
utpattisthitisaṃhārakāriṇo jagatāmapi |
ka uvāca |
iti tadbhāratī śrutvā punaḥ provāca nāradaḥ
||18||उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणो जगतामपि ।
क उवाच ।
इति तद्भारती श्रुत्वा पुनः प्रोवाच नारदः
yadā drakṣyāmi taṃ daityaṃ nihataṃ muktimāgatam |
tadā sarvaṃ vacaḥ satyaṃ manye'haṃ nānyathā kvacit
||19||यदा द्रक्ष्यामि तं दैत्यं निहतं मुक्तिमागतम् ।
तदा सर्वं वचः सत्यं मन्येऽहं नान्यथा क्वचित्
niśamyatthaṃ vacastasya cukrodha sa mayūrarāṭ |
jagarja krodhadīpto'sau nādayanbhuvanatrayam
||20||निशम्यत्थं वचस्तस्य चुक्रोध स मयूरराट् ।
जगर्ज क्रोधदीप्तोऽसौ नादयन्भुवनत्रयम्
dahanniva trilokīṃ sa śīrṇayan pṛthivīmapi |
meghagambhīrayā vācā babhāṇa taṃ muniṃ tadā
||21||दहन्निव त्रिलोकीं स शीर्णयन् पृथिवीमपि ।
मेघगम्भीरया वाचा बभाण तं मुनिं तदा
mayūreśa uvāca
mānyo'si brahmaputratvāt sarvajñatvānmunīśvara |
atastvāṃ prabravīmyadya maryādāṃ paripālayan
||22||मान्योऽसि ब्रह्मपुत्रत्वात् सर्वज्ञत्वान्मुनीश्वर ।
अतस्त्वां प्रब्रवीम्यद्य मर्यादां परिपालयन्
tava prasādāt brahmāṇḍaṃ prāśayiṣye'ntakaṃ kṣaṇāt |
bhūgolaṃ nyubjatāṃ neṣye śoṣayiṣye'mbudhīnapi
||23||तव प्रसादात् ब्रह्माण्डं प्राशयिष्येऽन्तकं क्षणात् ।
भूगोलं न्युब्जतां नेष्ये शोषयिष्येऽम्बुधीनपि
cālayiṣye tathā meruṃ mune niśvāsavāyunā |
śaṛṇu nārada satyāṃ me pratijñāmadya sarvaga
||24||चालयिष्ये तथा मेरुं मुने निश्वासवायुना ।
शृणु नारद सत्यां मे प्रतिज्ञामद्य सर्वग
haniṣye sindhudaityaṃ taṃ nātra kāryā vicāraṇā |
ka uvāca |
ityuktvā prayayau yoddhuṃ barhyāruḍho vināyakaḥ
||25||हनिष्ये सिन्धुदैत्यं तं नात्र कार्या विचारणा ।
क उवाच ।
इत्युक्त्वा प्रययौ योद्धुं बर्ह्यारुढो विनायकः
āhatustaṃ tadā nandī bhṛṅgī caubhau vināyakam |
āvāṃ yuddhaṃ kariṣyāvo paśya nau raṇakauśalam
||26||आहतुस्तं तदा नन्दी भृङ्गी चौभौ विनायकम् ।
आवां युद्धं करिष्यावो पश्य नौ रणकौशलम्
ityuktvā vāyuvegena gatau tau gaṇḍakīṃ purīm |
vīrabhadro bhūtarājo yayau śrutvā tayorgatim
||27||इत्युक्त्वा वायुवेगेन गतौ तौ गण्डकीं पुरीम् ।
वीरभद्रो भूतराजो ययौ श्रुत्वा तयोर्गतिम्
tadā ca kampe dharaṇī śeṣo vivhalatāṃ yayau |
dadṛśuste ca catvāro durgaṃ durgaṃ sureśvaraiḥ
||28||तदा च कम्पे धरणी शेषो विव्हलतां ययौ ।
ददृशुस्ते च चत्वारो दुर्गं दुर्गं सुरेश्वरैः
paryaṅke sukhamāsīnaṃ sindhuṃ cārā nyavedayan |
catvāraḥ parvatākārā garjayanto diśo nabhaḥ
||29||पर्यङ्के सुखमासीनं सिन्धुं चारा न्यवेदयन् ।
चत्वारः पर्वताकारा गर्जयन्तो दिशो नभः
vīrāstava purīṃ yātāḥ kiṃ sthito'si mahāsura |
śrutvetthaṃ vacanaṃ sindhurmagnaścintārṇave kṣaṇāt |
durgāpi cintayāviṣṭā sā so'pi śyāmatāmiyāt
||30||वीरास्तव पुरीं याताः किं स्थितोऽसि महासुर ।
श्रुत्वेत्थं वचनं सिन्धुर्मग्नश्चिन्तार्णवे क्षणात् ।
दुर्गापि चिन्तयाविष्टा सा सोऽपि श्यामतामियात्
adhomukhatayā cobhau duḥkhaṃ prāpaturañjasā |
durgā proce mahārāja mayoktaṃ na kṛtaṃ tvayā
||31||अधोमुखतया चोभौ दुःखं प्रापतुरञ्जसा ।
दुर्गा प्रोचे महाराज मयोक्तं न कृतं त्वया
tasyedaṃ hi phalaṃ prāptamidānīṃ kiṃ nu cintayā |
evaṃ vadati sā vākyaṃ tāvatte vīrasattamāḥ
||32||तस्येदं हि फलं प्राप्तमिदानीं किं नु चिन्तया ।
एवं वदति सा वाक्यं तावत्ते वीरसत्तमाः
nānāścaryayutaṃ nānāratnakāñcananirmitam |
aneka śikharaṃ tasya sabhāmaṇḍapamāyayuḥ
||33||नानाश्चर्ययुतं नानारत्नकाञ्चननिर्मितम् ।
अनेक शिखरं तस्य सभामण्डपमाययुः
uḍīya sahasā bhṛṅgī tasthau kruddhastu maṇḍape |
babhañja maṇḍapaṃ sadyaḥ sa balena mahābalaḥ
||34||उडीय सहसा भृङ्गी तस्थौ क्रुद्धस्तु मण्डपे ।
बभञ्ज मण्डपं सद्यः स बलेन महाबलः
aṅgaṇe tasya khaṇḍāni patitāni samantataḥ |
tattastrayo'pi te vīrā bhṛṅginaṃ samupāgatāḥ
||35||अङ्गणे तस्य खण्डानि पतितानि समन्ततः ।
तत्तस्त्रयोऽपि ते वीरा भृङ्गिनं समुपागताः
yuddhāveśāruṇamukhāḥ sasainyaṃ taṃ grasiṣṇavaḥ |
dṛṣṭvā tatkarma teṣāṃ tu sindhusenā yayau puraḥ
||36||युद्धावेशारुणमुखाः ससैन्यं तं ग्रसिष्णवः ।
दृष्ट्वा तत्कर्म तेषां तु सिन्धुसेना ययौ पुरः
khaḍgacarmadhanurbāṇakuntamudgaradhāriṇī |
ghnantu ghnantu mahāvegāṃścaturo vīrapuṅgavān
||37||खड्गचर्मधनुर्बाणकुन्तमुद्गरधारिणी ।
घ्नन्तु घ्नन्तु महावेगांश्चतुरो वीरपुङ्गवान्
ityuktvā caturo hantumāgatā daityasainikāḥ |
asaṅkhyātāścaturbhistairyuyudhurjātasambhramāḥ
||38||इत्युक्त्वा चतुरो हन्तुमागता दैत्यसैनिकाः ।
असङ्ख्याताश्चतुर्भिस्तैर्युयुधुर्जातसम्भ्रमाः
hanmi tvāṃ jahi mahyaṃ cetyatra kolāhalo'bhavat |
tato'bhūttumulaṃ yuddhaṃ caturbhidaityasenayā
||39||हन्मि त्वां जहि मह्यं चेत्यत्र कोलाहलोऽभवत् ।
ततोऽभूत्तुमुलं युद्धं चतुर्भिदैत्यसेनया
rajo'ndhakāre śastrāṃṇāṃ prakāśanāvalokayan |
śatakoṭi hatā daityāścaturbhiḥ saṃyuge tadā
||40||रजोऽन्धकारे शस्त्रांणां प्रकाशनावलोकयन् ।
शतकोटि हता दैत्याश्चतुर्भिः संयुगे तदा
asaṅkhyātān mahāvīrān pothayāmāsurojasā |
gṛhītvā pādayoste tān bhrāmayitvā punaḥ punaḥ
||41||असङ्ख्यातान् महावीरान् पोथयामासुरोजसा ।
गृहीत्वा पादयोस्ते तान् भ्रामयित्वा पुनः पुनः
nabho'kṣipanmahāvīrāste bhūmau śatadhā'patan |
śarairastraiśca śastraiśca pādena karaghātataḥ
||42||नभोऽक्षिपन्महावीरास्ते भूमौ शतधाऽपतन् ।
शरैरस्त्रैश्च शस्त्रैश्च पादेन करघाततः
nāśitā sarvasenā sā daiteyī raṇamaṇḍale |
tataste tadgṛhaṃ gatvā sindhuṃ paryaṅkasaṃsthitam
||43||नाशिता सर्वसेना सा दैतेयी रणमण्डले ।
ततस्ते तद्गृहं गत्वा सिन्धुं पर्यङ्कसंस्थितम्
raṇastambhaṃ samāninyurdhṛtvā keśeṣu vegataḥ |
tataḥ sindhurmahāstraiḥ sa cakre yuddhaṃ tu taiḥ saha
||44||रणस्तम्भं समानिन्युर्धृत्वा केशेषु वेगतः ।
ततः सिन्धुर्महास्त्रैः स चक्रे युद्धं तु तैः सह
vyasṛjat pannagāstraṃ sa bhujagairveṣṭitāstrayaḥ |
garuḍāstraṃ ca sahasā bhṛṅgiṇā'moci tatkṣaṇāt
||45||व्यसृजत् पन्नगास्त्रं स भुजगैर्वेष्टितास्त्रयः ।
गरुडास्त्रं च सहसा भृङ्गिणाऽमोचि तत्क्षणात्
agnyastre mocite tena parjanyāstraṃ ca so'sṛjat |
vāyvastre mocite tena parvatāstraṃ ca te'sṛjan
||46||अग्न्यस्त्रे मोचिते तेन पर्जन्यास्त्रं च सोऽसृजत् ।
वाय्वस्त्रे मोचिते तेन पर्वतास्त्रं च तेऽसृजन्
tataste mallayuddhena yodhayāmāsurādarāt |
nandī tu pātayāmāsa mukuṭaṃ daityamastakāt
||47||ततस्ते मल्लयुद्धेन योधयामासुरादरात् ।
नन्दी तु पातयामास मुकुटं दैत्यमस्तकात्
bhṛṅgī tu tāḍayāmāsa pṛṣṭhe daityaṃ mahāruṣā |
vīrabhadro'grahīd bhāryāṃ kace tasyātha paśyataḥ
||48||भृङ्गी तु ताडयामास पृष्ठे दैत्यं महारुषा ।
वीरभद्रोऽग्रहीद् भार्यां कचे तस्याथ पश्यतः
bhūtarājo jaghānainaṃ lattayā vairabhāvataḥ |
durgā netre nimīlyaiva nāpaśyattaṃ tathāvidham
||49||भूतराजो जघानैनं लत्तया वैरभावतः ।
दुर्गा नेत्रे निमील्यैव नापश्यत्तं तथाविधम्
nindantī tasya karmāṇi papāla nijamandiram |
āveśātsindhudaityo'pi vīrabhadraṃ pade'grahīt
||50||निन्दन्ती तस्य कर्माणि पपाल निजमन्दिरम् ।
आवेशात्सिन्धुदैत्योऽपि वीरभद्रं पदेऽग्रहीत्
muṣṭinā nandinaṃ hatvā śikhāmākramya bhṛṅgiṇaḥ |
apātayad bhūmitale bhūtarājo mumūrcha ha
||51||मुष्टिना नन्दिनं हत्वा शिखामाक्रम्य भृङ्गिणः ।
अपातयद् भूमितले भूतराजो मुमूर्छ ह
mukuṭaṃ mastakenyasya muktāhāraṃ gale tathā |
turaṅgavaramāruhya śeṣānāhūya sainikān
||52||मुकुटं मस्तकेन्यस्य मुक्ताहारं गले तथा ।
तुरङ्गवरमारुह्य शेषानाहूय सैनिकान्
haniṣye'dya mayūreśamityuktvā yuyudhe punaḥ |
jagarja sahasā daityo garjayanvidiśo diśaḥ
||53||हनिष्येऽद्य मयूरेशमित्युक्त्वा युयुधे पुनः ।
जगर्ज सहसा दैत्यो गर्जयन्विदिशो दिशः
gateṣu teṣu vīreṣu caturṣu gaṇanāyakam |
vadatsu daityasenāyāṃ sarveṣāṃ nāśanaṃ kṛtam
||54||गतेषु तेषु वीरेषु चतुर्षु गणनायकम् ।
वदत्सु दैत्यसेनायां सर्वेषां नाशनं कृतम्
ānītaḥ sindhudaityo'pi raṇabhūmiṃ gaṇeśvara |
alpasenācarairyuktaṃ mocayainaṃ bhavārṇavāt
||55||आनीतः सिन्धुदैत्योऽपि रणभूमिं गणेश्वर ।
अल्पसेनाचरैर्युक्तं मोचयैनं भवार्णवात्
vayameva haniṣyāmo nājñāsīt tava vighnarāṭ
||56||वयमेव हनिष्यामो नाज्ञासीत् तव विघ्नराट्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe śrīgaṇeśasenāvijayavarṇanaṃ nāma dvāviṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ || 122 ||