bālacarite śuklavara pradānaṃ nāma trayoviṃśatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
sa bālo bālamadhye tu cikrīḍe kautukānvitaḥ |
rājā bhadrāsanagato nṛtyaṃ sarvajanaiḥ saha
||1||स बालो बालमध्ये तु चिक्रीडे कौतुकान्वितः ।
राजा भद्रासनगतो नृत्यं सर्वजनैः सह
yāvatpaśyati veśyānāṃ tāvadevāgatāvubhau |
devalokāt sado ramyaṃ sanakaśca sanandanaḥ
||2||यावत्पश्यति वेश्यानां तावदेवागतावुभौ ।
देवलोकात् सदो रम्यं सनकश्च सनन्दनः
udbhāsitaṃ tayordīptyā sūryāgnyoriva tat sadaḥ |
āsanādudatiṣṭhat sa nṛpatiḥ sahasekṣya tau
||3||उद्भासितं तयोर्दीप्त्या सूर्याग्न्योरिव तत् सदः ।
आसनादुदतिष्ठत् स नृपतिः सहसेक्ष्य तौ
śiraḥ sthāpya pādapadme sāṣṭāṅgaṃ praṇanāma tau |
baddhāñjaliruvācā'tha adya dhanyaṃ kulaṃ mama
||4||शिरः स्थाप्य पादपद्मे साष्टाङ्गं प्रणनाम तौ ।
बद्धाञ्जलिरुवाचाऽथ अद्य धन्यं कुलं मम
rājyaṃ jñānaṃ ca dehaśca patnīputrādikaṃ ca yat |
ityuktvā pāṇinā dhṛtvā svāsane copaveśya tau
||5||राज्यं ज्ञानं च देहश्च पत्नीपुत्रादिकं च यत् ।
इत्युक्त्वा पाणिना धृत्वा स्वासने चोपवेश्य तौ
upacāraiḥ ṣoḍaśabhirapūjayata bhaktitaḥ |
tau ca viśrāmayāmāsa pādasaṃvānādibhiḥ
||6||उपचारैः षोडशभिरपूजयत भक्तितः ।
तौ च विश्रामयामास पादसंवानादिभिः
punaḥ punaḥpraṇamyāsau vaktuṃ samupacakrame |
rājovāca |
munīnāṃ nyastadaṇḍānāṃ nispṛhāṇāṃ ca sarvadā
||7||पुनः पुनःप्रणम्यासौ वक्तुं समुपचक्रमे ।
राजोवाच ।
मुनीनां न्यस्तदण्डानां निस्पृहाणां च सर्वदा
kāryalipsā na kācit syādājñāmīhe tathā'pyaham |
tapo rājyaṃ kulaṃ śīlaṃ sārthakaṃ kartumudyataḥ
||8||कार्यलिप्सा न काचित् स्यादाज्ञामीहे तथाऽप्यहम् ।
तपो राज्यं कुलं शीलं सार्थकं कर्तुमुद्यतः
tāvūcatuḥ
avāptasarvakāmo'sau parabrahmasvarūpavān |
līlāvatārī bhagavān kaśyapasya sutastava
||9||अवाप्तसर्वकामोऽसौ परब्रह्मस्वरूपवान् ।
लीलावतारी भगवान् कश्यपस्य सुतस्तव
gṛhe nānākautukāni kurute'dbhutavikramaḥ |
śrutvā'vadānaṃ tasyātra draṣṭumāvāṃ samāgatau
||10||गृहे नानाकौतुकानि कुरुतेऽद्भुतविक्रमः ।
श्रुत्वाऽवदानं तस्यात्र द्रष्टुमावां समागतौ
anyathā śakrabhavanatyāge kiṃ naḥ prayojanam |
gṛhe yasya kaspataruḥ so'nyaṃ kiṃ yācayiṣyati
||11||अन्यथा शक्रभवनत्यागे किं नः प्रयोजनम् ।
गृहे यस्य कस्पतरुः सोऽन्यं किं याचयिष्यति
tasyāṅghrikamalaṃ natvā gacchāvaḥ svasthalaṃ nṛpa |
evaṃ tayorāgatayoḥ śrutvā vākyaṃ vināyakaḥ
||12||तस्याङ्घ्रिकमलं नत्वा गच्छावः स्वस्थलं नृप ।
एवं तयोरागतयोः श्रुत्वा वाक्यं विनायकः
vadatorāgataḥ krīḍāṃ tyaktvā modakahastakaḥ |
pañcakhādyamayaṃ bhakṣyaṃ modakaṃ līlayā dadhat
||13||वदतोरागतः क्रीडां त्यक्त्वा मोदकहस्तकः ।
पञ्चखाद्यमयं भक्ष्यं मोदकं लीलया दधत्
tayostaṃ darśayāmāsa nṛpo hāsyaparo mṛdu |
so'yaṃ samāgato devo yaddarśanasamutsukau
||14||तयोस्तं दर्शयामास नृपो हास्यपरो मृदु ।
सोऽयं समागतो देवो यद्दर्शनसमुत्सुकौ
āgato yacca kartavyaṃ kurutaṃ tad yatheṣṭataḥ |
taṃ nirīkṣya munī tau tu parasparamathocatuḥ
||15||आगतो यच्च कर्तव्यं कुरुतं तद् यथेष्टतः ।
तं निरीक्ष्य मुनी तौ तु परस्परमथोचतुः
anena dūṣito nūnaṃ kaśyapo munisattamaḥ |
tatputratāṃ samāsādya svācāraṃ tyajatā bhṛśam
||16||अनेन दूषितो नूनं कश्यपो मुनिसत्तमः ।
तत्पुत्रतां समासाद्य स्वाचारं त्यजता भृशम्
spṛṣṭāspṛṣṭavicāro'sya bhakṣyābhakṣyavidhirna ca |
darśane sparśane cāsya mahān doṣo bhavet khalu
||17||स्पृष्टास्पृष्टविचारोऽस्य भक्ष्याभक्ष्यविधिर्न च ।
दर्शने स्पर्शने चास्य महान् दोषो भवेत् खलु
kathaṃ svaniyamām̐styaktvā sthitaḥ kṣatriyaveśmani |
svadharme naḥ sthitānāṃ tu darśanenā'sya kiṃ bhavet
||18||कथं स्वनियमाँस्त्यक्त्वा स्थितः क्षत्रियवेश्मनि ।
स्वधर्मे नः स्थितानां तु दर्शनेनाऽस्य किं भवेत्
śuśrāva tāṃ giraṃ devo nṛpasannihitastadā |
uvāca vākyaṃ vākyajño vācaspatirivāparaḥ
||19||शुश्राव तां गिरं देवो नृपसन्निहितस्तदा ।
उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो वाचस्पतिरिवापरः
kva gataṃ bhavato jñānaṃ vṛthā śramavatormunī |
svargaṃ tyaktvā kathamiha samprāptau prākṛtāviva
||20||क्व गतं भवतो ज्ञानं वृथा श्रमवतोर्मुनी ।
स्वर्गं त्यक्त्वा कथमिह सम्प्राप्तौ प्राकृताविव
śrutvetthaṃ vacanaṃ tasya nṛpatiṃ tāvathocatuḥ |
māyāmayasya devasya māyayā mohito bhṛśam
||21||श्रुत्वेत्थं वचनं तस्य नृपतिं तावथोचतुः ।
मायामयस्य देवस्य मायया मोहितो भृशम्
dehyanujñāṃ gamiṣyāvo nijamāśrama maṇḍalam |
tato nṛpatiśārdūlo dṛḍhabhakti praṇoditaḥ
||22||देह्यनुज्ञां गमिष्यावो निजमाश्रम मण्डलम् ।
ततो नृपतिशार्दूलो दृढभक्ति प्रणोदितः
sthīyatāṃ śrūyatāṃ vākyaṃ madīyamityuvāca tau |
bhaktyā ca prārthayāmāsa snātvā bhuktvā'nugamyatām
||23||स्थीयतां श्रूयतां वाक्यं मदीयमित्युवाच तौ ।
भक्त्या च प्रार्थयामास स्नात्वा भुक्त्वाऽनुगम्यताम्
niśamya prārthanāṃ tasya mocaturmunipuṅgavau |
na bhujyete rājakīyamannaṃ tasmād vrajāvahe
||24||निशम्य प्रार्थनां तस्य मोचतुर्मुनिपुङ्गवौ ।
न भुज्येते राजकीयमन्नं तस्माद् व्रजावहे
tadanujñāṃ samāsādya maṇikarṇī tato gatau |
vināyakaḥ sarvabālairanuyāto mudā raman
||25||तदनुज्ञां समासाद्य मणिकर्णी ततो गतौ ।
विनायकः सर्वबालैरनुयातो मुदा रमन्
snātvā gataḥ śuklagṛhaṃ jñātvā tadbhaktimādṛtaḥ |
yathā dhāvati gaurvatsaṃ yathā mātā rudacchiśum
||26||स्नात्वा गतः शुक्लगृहं ज्ञात्वा तद्भक्तिमादृतः ।
यथा धावति गौर्वत्सं यथा माता रुदच्छिशुम्
yathā kṛṣṇaḥ sabhānītāṃ draupadīṃ śaraṇāgatām |
dṛṣṭvā tau dampatī devaṃ pādayorvinipetatuḥ
||27||यथा कृष्णः सभानीतां द्रौपदीं शरणागताम् ।
दृष्ट्वा तौ दम्पती देवं पादयोर्विनिपेततुः
ānandāśrūṇi muñcantau vācā gadgadayā girā |
liliṅgaturmudā devaṃ nanṛturharṣanirbharau
||28||आनन्दाश्रूणि मुञ्चन्तौ वाचा गद्गदया गिरा ।
लिलिङ्गतुर्मुदा देवं ननृतुर्हर्षनिर्भरौ
na vindatuḥ prakartavyaṃ dehātītāvivāsatuḥ |
romāñcāñcitagātrau tau bāṣpadhārāmamuñcatām
||29||न विन्दतुः प्रकर्तव्यं देहातीताविवासतुः ।
रोमाञ्चाञ्चितगात्रौ तौ बाष्पधाराममुञ्चताम्
muhūrtāllabdhasaṃjñau tau nematurjagadīśvaram |
tata ūce munirdevaṃ dīnanātheti yat tava
||30||मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञौ तौ नेमतुर्जगदीश्वरम् ।
तत ऊचे मुनिर्देवं दीननाथेति यत् तव
vikhyātaṃ triṣu lokeṣu nāma pāpaharaṃ śubham |
sārthakaṃ kṛtamadyaiva janma naḥ pādadarśanāt
||31||विख्यातं त्रिषु लोकेषु नाम पापहरं शुभम् ।
सार्थकं कृतमद्यैव जन्म नः पाददर्शनात्
prāsādanicayām̐styaktvā''gataḥ parṇakuṭīmimām |
dhanyo vaṃśo madīyo'dya janma jñānaṃ tapo vayaḥ
||32||प्रासादनिचयाँस्त्यक्त्वाऽऽगतः पर्णकुटीमिमाम् ।
धन्यो वंशो मदीयोऽद्य जन्म ज्ञानं तपो वयः
apūjayat tatastaṃ sa kuśāsanagataṃ muniḥ |
prakṣālya caraṇadvandvaṃ jalaṃ tacchirasā'dadhat
||33||अपूजयत् ततस्तं स कुशासनगतं मुनिः ।
प्रक्षाल्य चरणद्वन्द्वं जलं तच्छिरसाऽदधत्
gandhākṣataṃ puṣpamālāṃ dhūpaṃ dīpaṃ dadāvatha |
dūrvāṅkurān śamīpatraṃ sutailaṃ ketakaṃ śubham
||34||गन्धाक्षतं पुष्पमालां धूपं दीपं ददावथ ।
दूर्वाङ्कुरान् शमीपत्रं सुतैलं केतकं शुभम्
khādyaṃ svalpaṃ puraḥ sthāpya phalamāraṇyakaṃ tathā |
puṣpāñjaliṃ mantrapūtāṃ dattvā nattvā sa lajjitaḥ
||35||खाद्यं स्वल्पं पुरः स्थाप्य फलमारण्यकं तथा ।
पुष्पाञ्जलिं मन्त्रपूतां दत्त्वा नत्त्वा स लज्जितः
kadannaṃ kathamasmai taddeyamityeva cintayan |
abhiprāyaṃ viditvā taṃ devadevo vināyakaḥ
||36||कदन्नं कथमस्मै तद्देयमित्येव चिन्तयन् ।
अभिप्रायं विदित्वा तं देवदेवो विनायकः
yāce mātaḥ kimannaṃ te gṛhe taddīyatāṃ mama |
bhaktyā dattaṃ kadannaṃ me'dhikaṃ syādamṛtādapi
||37||याचे मातः किमन्नं ते गृहे तद्दीयतां मम ।
भक्त्या दत्तं कदन्नं मेऽधिकं स्यादमृतादपि
viṣaṃ bhavati yaddattaṃ dambhenā'śraddhayānvitam |
vistīrṇamodanaṃ śuṣkaṃ bhāskarīṃ bahudhānyajām
||38||विषं भवति यद्दत्तं दम्भेनाऽश्रद्धयान्वितम् ।
विस्तीर्णमोदनं शुष्कं भास्करीं बहुधान्यजाम्
āsthāpayat purastasya munipatnī hriyānvitā |
tailaṃ ca sakalaṃ dṛṣṭvā prāhasaṃstaṃ ca bālakāḥ
||39||आस्थापयत् पुरस्तस्य मुनिपत्नी ह्रियान्विता ।
तैलं च सकलं दृष्ट्वा प्राहसंस्तं च बालकाः
abhakṣayat sa pakvānnasadṛśaṃ paramādarāt |
pratigrāsaṃ jalaṃ pītvā jaghāsa balavattaram
||40||अभक्षयत् स पक्वान्नसदृशं परमादरात् ।
प्रतिग्रासं जलं पीत्वा जघास बलवत्तरम्
tatastenodanaḥ pātraṃ nikṣipto muninā'khilaḥ |
tajjalaṃ calitaṃ dikṣu bālo roddhuṃ na cāśakat
||41||ततस्तेनोदनः पात्रं निक्षिप्तो मुनिनाऽखिलः ।
तज्जलं चलितं दिक्षु बालो रोद्धुं न चाशकत्
tato'bhavad daśabhujo bubhuje caudanaṃ ca taiḥ |
āścaryaṃ dadṛśurlokā hasanto hastatālataḥ
||42||ततोऽभवद् दशभुजो बुभुजे चौदनं च तैः ।
आश्चर्यं ददृशुर्लोका हसन्तो हस्ततालतः
apūrvaḥ pācito'yaṃ nu jānudaghnajalena yaḥ |
ityūcurbubhujurbālā rucyā pāyasakalpayā
||43||अपूर्वः पाचितोऽयं नु जानुदघ्नजलेन यः ।
इत्यूचुर्बुभुजुर्बाला रुच्या पायसकल्पया
sākaṃ tena ca yairbhuktaṃ gatāste devatulyatām |
aśocannitare paścād ye'hasan vivṛtai radaiḥ
||44||साकं तेन च यैर्भुक्तं गतास्ते देवतुल्यताम् ।
अशोचन्नितरे पश्चाद् येऽहसन् विवृतै रदैः
kolāhalo mahānāsīnnagare kva vināyakaḥ |
kecidūcuḥ śuklagṛhe bhunakti śīrṇamodanam
||45||कोलाहलो महानासीन्नगरे क्व विनायकः ।
केचिदूचुः शुक्लगृहे भुनक्ति शीर्णमोदनम्
roddhuṃ kṛtā daśabhujo odanaṃ ca bhunakti taiḥ |
bhukte tasminviśuddhe sa śuṣkamāmalakaṃ dadau
||46||रोद्धुं कृता दशभुजो ओदनं च भुनक्ति तैः ।
भुक्ते तस्मिन्विशुद्धे स शुष्कमामलकं ददौ
mukhaśuddhiṃ tena cakre jagadātmā vināyakaḥ |
prasannaḥ śuklamavadat prīto bhāvena te'nagha
||47||मुखशुद्धिं तेन चक्रे जगदात्मा विनायकः ।
प्रसन्नः शुक्लमवदत् प्रीतो भावेन तेऽनघ
varānvṛṇu mahābhāga matto yānabhikāṅkṣase |
śukla uvāca |
sarvān nāgarikāṃstyaktvā bhoktuṃ rukṣānnamāgataḥ
||48||वरान्वृणु महाभाग मत्तो यानभिकाङ्क्षसे ।
शुक्ल उवाच ।
सर्वान् नागरिकांस्त्यक्त्वा भोक्तुं रुक्षान्नमागतः
ayameva varo mahyaṃ yajjātaṃ tava darśanam |
prabhuvākyānurodhena yāce bhaktiṃ tvayi sthirām
||49||अयमेव वरो मह्यं यज्जातं तव दर्शनम् ।
प्रभुवाक्यानुरोधेन याचे भक्तिं त्वयि स्थिराम्
ante mokṣaṃ ca me dehi yena nāvartate punaḥ |
na saṃsārasukhe cittaṃ ramate te me vināyaka
||50||अन्ते मोक्षं च मे देहि येन नावर्तते पुनः ।
न संसारसुखे चित्तं रमते ते मे विनायक
ka uvāca
evamastviti taṃ procya pūrvavaddvibhujaḥ śiśuḥ |
gṛhaṃ tasmai śakragṛhād varaṃ sadratnakāñcanam
||51||एवमस्त्विति तं प्रोच्य पूर्ववद्द्विभुजः शिशुः ।
गृहं तस्मै शक्रगृहाद् वरं सद्रत्नकाञ्चनम्
atyuttamaṃ svarūpaṃ ca jñānaṃ sampadamarpayat |
anujñāto yayau tābhyāmanyatra bālakairvṛtaḥ
||52||अत्युत्तमं स्वरूपं च ज्ञानं सम्पदमर्पयत् ।
अनुज्ञातो ययौ ताभ्यामन्यत्र बालकैर्वृतः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite śuklavarapradānaṃ nāma trayoviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 23 ||