ekonasaptatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tato devāntako'tīva vismito'tarkayat tadā |
yathā yathā mayā māyā kriyate'sya nivṛttaye
||1||ततो देवान्तकोऽतीव विस्मितोऽतर्कयत् तदा ।
यथा यथा मया माया क्रियतेऽस्य निवृत्तये
tathā tathā'pyayaṃ bālo darśayatyeva pauruṣam |
kadāyaṃ nidhanaṃ yāyāt kadā svapsye gataśramaḥ
||2||तथा तथाऽप्ययं बालो दर्शयत्येव पौरुषम् ।
कदायं निधनं यायात् कदा स्वप्स्ये गतश्रमः
ityevaṃ cintayāviṣṭo dhanuḥ sajyamathākarot |
abhimantrya śaraṃ ghoraṃ visasarja vināyake
||3||इत्येवं चिन्तयाविष्टो धनुः सज्यमथाकरोत् ।
अभिमन्त्र्य शरं घोरं विससर्ज विनायके
sa sāyako bāṇavarṣamanantaṃ kṛtavān vibhau |
śaktiṃ ca nirmame ghorāṃ trailokyagrāsasāhasām
||4||स सायको बाणवर्षमनन्तं कृतवान् विभौ ।
शक्तिं च निर्ममे घोरां त्रैलोक्यग्राससाहसाम्
dadarśa vighnarājastaṃ tadaṅke daityapuṅgavam |
varṣantaṃ śarajālāni tīkṣṇāni subahūnyapi
||5||ददर्श विघ्नराजस्तं तदङ्के दैत्यपुङ्गवम् ।
वर्षन्तं शरजालानि तीक्ष्णानि सुबहून्यपि
tato'ṣṭasiddhayaḥ śīghramuḍḍīya balavattaram |
dadhrustāṃ sahasā śaktimāninyustāṃ vināyakam
||6||ततोऽष्टसिद्धयः शीघ्रमुड्डीय बलवत्तरम् ।
दध्रुस्तां सहसा शक्तिमानिन्युस्तां विनायकम्
ānīyamānā sā hastānniḥsṛtyā'tha palāyitā |
roṣāt tābhirdaityapatirānāyi sa kacagrahāt
||7||आनीयमाना सा हस्तान्निःसृत्याऽथ पलायिता ।
रोषात् ताभिर्दैत्यपतिरानायि स कचग्रहात्
aṇimānaṃ tato daityo jaghāna muṣṭinā dṛḍham |
muṣṭighātaṃ samāsādya mūrchitā nipapāta ha
||8||अणिमानं ततो दैत्यो जघान मुष्टिना दृढम् ।
मुष्टिघातं समासाद्य मूर्छिता निपपात ह
laghimā garimā cātha vaśimā taṃ mahāsuram |
yāvallattāprahāraistu nijaghnustāvadeva hi
||9||लघिमा गरिमा चाथ वशिमा तं महासुरम् ।
यावल्लत्ताप्रहारैस्तु निजघ्नुस्तावदेव हि
daityena vidhṛtāḥ vegāccaraṇeṣu pṛthakpṛthak |
yāvadāsphālayat pṛthvyāṃ niḥsṛtāstāvadevatāḥ
||10||दैत्येन विधृताः वेगाच्चरणेषु पृथक्पृथक् ।
यावदास्फालयत् पृथ्व्यां निःसृतास्तावदेवताः
prākāmyaṃ caiva bhūtiśca jaghnatustaṃ tato balāt |
papāta bhūtale daityo vamannagniṃ mukhāttataḥ
||11||प्राकाम्यं चैव भूतिश्च जघ्नतुस्तं ततो बलात् ।
पपात भूतले दैत्यो वमन्नग्निं मुखात्ततः
kṣaṇāllabhya tataḥ saṃjñāmāruroha hayaṃ dṛḍham |
śastrapāṇirvāyuvego nijaghāna vināyakam
||12||क्षणाल्लभ्य ततः संज्ञामारुरोह हयं दृढम् ।
शस्त्रपाणिर्वायुवेगो निजघान विनायकम्
dṛḍhāsighātād devo'tha kiñcin mūrcchāmavāptavān |
nimeṣātsāvadhāno'bhūdadhāvad daityanāyakam
||13||दृढासिघाताद् देवोऽथ किञ्चिन् मूर्च्छामवाप्तवान् ।
निमेषात्सावधानोऽभूदधावद् दैत्यनायकम्
hiraṇyakaśipuṃ viṣṇuryathā vṛtraṃ śacīpatiḥ |
śaraṃ ca kamalaṃ pāśamaṅkuśaṃ ca catuḥkaraiḥ
||14||हिरण्यकशिपुं विष्णुर्यथा वृत्रं शचीपतिः ।
शरं च कमलं पाशमङ्कुशं च चतुःकरैः
bibhrāṇaḥ śuśubhe vīraśriyā paramayā jvalan |
garjitvā ghanavad devo jaghāna daityapuṅgavam
||15||बिभ्राणः शुशुभे वीरश्रिया परमया ज्वलन् ।
गर्जित्वा घनवद् देवो जघान दैत्यपुङ्गवम्
caturbhirāyudhairvegānna cacāla tathāpi saḥ |
āścaryaṃ paramaṃ prāpa dṛṣṭvā śastraṃ vṛthāgatam
||16||चतुर्भिरायुधैर्वेगान्न चचाल तथापि सः ।
आश्चर्यं परमं प्राप दृष्ट्वा शस्त्रं वृथागतम्
vajrāt sārataraṃ mene daityadaihaṃ vināyakaḥ |
tato devo rākṣasasya dhūmrākṣyasya mahāyudham
||17||वज्रात् सारतरं मेने दैत्यदैहं विनायकः ।
ततो देवो राक्षसस्य धूम्राक्ष्यस्य महायुधम्
vajraṃ sañcūrṇayan sūryamaṇḍalādāgataṃ tu yat |
tadādāyā'hanattena daityaṃ tacchatadhā'bhavat
||18||वज्रं सञ्चूर्णयन् सूर्यमण्डलादागतं तु यत् ।
तदादायाऽहनत्तेन दैत्यं तच्छतधाऽभवत्
na romāpi cacālā'sya tadapyāścaryamuttamam |
tato nānāśastraghātairjaghnatustau parasparam
||19||न रोमापि चचालाऽस्य तदप्याश्चर्यमुत्तमम् ।
ततो नानाशस्त्रघातैर्जघ्नतुस्तौ परस्परम्
mastake pṛṣṭhabhāge ca hṛdaye bāhumaṇḍale |
tayoḥ śastravighātena jāto vahnirvasundharām
||20||मस्तके पृष्ठभागे च हृदये बाहुमण्डले ।
तयोः शस्त्रविघातेन जातो वह्निर्वसुन्धराम्
dadāha na ca tau bhītau yuddhamevānvapadyata |
niśīthe tamasā vyāpte virāmaṃ na samīyatuḥ
||21||ददाह न च तौ भीतौ युद्धमेवान्वपद्यत ।
निशीथे तमसा व्याप्ते विरामं न समीयतुः
tataḥ kṛtrimadīptyā tau parasparamayudhyatām |
tato māyāṃ raudraketuścakre suravimohinīm
||22||ततः कृत्रिमदीप्त्या तौ परस्परमयुध्यताम् ।
ततो मायां रौद्रकेतुश्चक्रे सुरविमोहिनीम्
aditiṃ sundarāṃ kṛtvā daityahaste nyaveśayat |
padmanetrāṃ pīnakucāṃ kuṅkumāraktabhālikām
||23||अदितिं सुन्दरां कृत्वा दैत्यहस्ते न्यवेशयत् ।
पद्मनेत्रां पीनकुचां कुङ्कुमारक्तभालिकाम्
muktahārāṃ suvalayāṃ divyāṃśukavirājitām |
lāvaṇyalaharīṃ rukmavilasaddivyakañcukām
||24||मुक्तहारां सुवलयां दिव्यांशुकविराजिताम् ।
लावण्यलहरीं रुक्मविलसद्दिव्यकञ्चुकाम्
vināyakaṃ nirīkṣyaiva ruroda daityahastagā |
dhāva dhāveti taṃ prāha trāsitā'haṃ kimīkṣyase
||25||विनायकं निरीक्ष्यैव रुरोद दैत्यहस्तगा ।
धाव धावेति तं प्राह त्रासिताऽहं किमीक्ष्यसे
evaṃ bruvatyā daityo'syāściccheda kañcukīṃ balāt |
aṃśukaṃ ca cakarṣāṃsyā madenāviṣṭacetasā
||26||एवं ब्रुवत्या दैत्योऽस्याश्चिच्छेद कञ्चुकीं बलात् ।
अंशुकं च चकर्षांस्या मदेनाविष्टचेतसा
uccairuvāca devaṃ sā kva gatā puruṣārthatā |
lokalajjābhayānmāṃ tvaṃ niḥsnehāśu vimocaya
||27||उच्चैरुवाच देवं सा क्व गता पुरुषार्थता ।
लोकलज्जाभयान्मां त्वं निःस्नेहाशु विमोचय
vināyako nirīkṣyaitāṃ bāṣpakaṇṭho ruṣānvitaḥ |
na sasmāra vicāraṃ sa śastrāṇi jagaluḥ karāt
||28||विनायको निरीक्ष्यैतां बाष्पकण्ठो रुषान्वितः ।
न सस्मार विचारं स शस्त्राणि जगलुः करात्
śuśoca mama māteyaṃ kathamasya kare gatā |
dhigjanma yasya janani gatā'vasthāṃ duratyayām
||29||शुशोच मम मातेयं कथमस्य करे गता ।
धिग्जन्म यस्य जननि गताऽवस्थां दुरत्ययाम्
devānāṃ jananī caiva samprāptā dṛṣṭasaṅgatim |
kāśirājo'pi taṃ dṛṣṭvā śocantaṃ gaṇanāyakam
||30||देवानां जननी चैव सम्प्राप्ता दृष्टसङ्गतिम् ।
काशिराजोऽपि तं दृष्ट्वा शोचन्तं गणनायकम्
svayaṃ śuśoca bahudhā loko'pi nagare sthitaḥ |
tato devāntako devaṃ jagarhe bahudhā tadā
||31||स्वयं शुशोच बहुधा लोकोऽपि नगरे स्थितः ।
ततो देवान्तको देवं जगर्हे बहुधा तदा
dhigjanma pauruṣaṃ te'dya na prāṇaṃ tyajase katham |
nirlajjo'si mukhaṃ loke darśayasyeva yo'dhunā
||32||धिग्जन्म पौरुषं तेऽद्य न प्राणं त्यजसे कथम् ।
निर्लज्जोऽसि मुखं लोके दर्शयस्येव योऽधुना
tvatsamīpaṃ haniṣye'syāḥ śiraḥ kāyātkhalādhunā |
ka uvāca |
iti taṃ niṣṭhuraṃ vākyaṃ śrutvā devo vināyakaḥ
||33||त्वत्समीपं हनिष्येऽस्याः शिरः कायात्खलाधुना ।
क उवाच ।
इति तं निष्ठुरं वाक्यं श्रुत्वा देवो विनायकः
tarkayāmāsa manasi satyameva vadatyayam |
prāṇatyāgāya kiṃ kāryaṃ viṣaṃ vā pāśabandhanam
||34||तर्कयामास मनसि सत्यमेव वदत्ययम् ।
प्राणत्यागाय किं कार्यं विषं वा पाशबन्धनम्
udare śastrasaṅghātaḥ kāryo vā mṛtyuhetave |
itthaṃ yāvaccintayate duḥkhaśokasamanvitaḥ
||35||उदरे शस्त्रसङ्घातः कार्यो वा मृत्युहेतवे ।
इत्थं यावच्चिन्तयते दुःखशोकसमन्वितः
tāvadākāśavāṇīṃ sa śuśrāva ca vināyakaḥ |
sovāca |
māyeyaṃ racitā deva daityena duṣṭabuddhinā
||36||तावदाकाशवाणीं स शुश्राव च विनायकः ।
सोवाच ।
मायेयं रचिता देव दैत्येन दुष्टबुद्धिना
avadhehi raṇaṃyatto bhūtvā jahi nijaṃ ripum |
tataḥ sa sāvadhāno'bhūjjñātvā māyāmayīṃ tu tām
||37||अवधेहि रणंयत्तो भूत्वा जहि निजं रिपुम् ।
ततः स सावधानोऽभूज्ज्ञात्वा मायामयीं तु ताम्
jaharṣa ca mahābuddhirdaityaṃ hantuṃ pracakrame |
smṛtvā ca tadvaraṃ śambhudattaṃ tasmai durātmane
||38||जहर्ष च महाबुद्धिर्दैत्यं हन्तुं प्रचक्रमे ।
स्मृत्वा च तद्वरं शम्भुदत्तं तस्मै दुरात्मने
uṣaḥkālaṃ vinā sarvaśastrāstrāṇi vṛthā tvayi |
evaṃ tasya varaṃ jñātvā prātaryuddhāya niryayau
||39||उषःकालं विना सर्वशस्त्रास्त्राणि वृथा त्वयि ।
एवं तस्य वरं ज्ञात्वा प्रातर्युद्धाय निर्ययौ
daityo'pi purato'paśyad yuddhānte taṃ vināyakam |
āraktanayanaṃ bhrājanmukuṭaṃ kuṇḍalojvalam
||40||दैत्योऽपि पुरतोऽपश्यद् युद्धान्ते तं विनायकम् ।
आरक्तनयनं भ्राजन्मुकुटं कुण्डलोज्वलम्
dantaprakāśaruciraṃ muktādāmavibhūṣitam |
divyāmbaraṃ sudhāmānaṃ vyomaspṛkpuṣkaraṃ vibhum
||41||दन्तप्रकाशरुचिरं मुक्तादामविभूषितम् ।
दिव्याम्बरं सुधामानं व्योमस्पृक्पुष्करं विभुम्
dṛṣṭvā devāntako rūpaṃ bibhāya ca visasmare |
arddhaṃ naraśarīraṃ kimarddhaṃ gajasamaṃ param
||42||दृष्ट्वा देवान्तको रूपं बिभाय च विसस्मरे ।
अर्द्धं नरशरीरं किमर्द्धं गजसमं परम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe māyāpradarśanaṃ nāmaikonasaptatitamo'dhyāyaḥ || 69 ||