viśvarūpadarśanaṃ nāma dvinavatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tataḥ kadācid girijā prātaḥ snātvā tvarānvitā |
supte bāle caturvarṣe liṅgapūjāṃ cakāra sā
||1||ततः कदाचिद् गिरिजा प्रातः स्नात्वा त्वरान्विता ।
सुप्ते बाले चतुर्वर्षे लिङ्गपूजां चकार सा
vāmahaste nidhāyaiva pārthivīṃ mūrtimuttamām |
sa utthāya rudan stanyaṃ yayāce haṭhatatparaḥ
||2||वामहस्ते निधायैव पार्थिवीं मूर्तिमुत्तमाम् ।
स उत्थाय रुदन् स्तन्यं ययाचे हठतत्परः
kṣaṇaṃ tiṣṭha kṣaṇaṃ tiṣṭhetyevaṃ mātā nyaṣedhayat |
sa ruṣā'pātayanmūrtiṃ taddhastāddhastaghātataḥ
||3||क्षणं तिष्ठ क्षणं तिष्ठेत्येवं माता न्यषेधयत् ।
स रुषाऽपातयन्मूर्तिं तद्धस्ताद्धस्तघाततः
taṃ ca sā hastaghātena jaghāna dṛḍha roṣataḥ |
sa ruṣā punarāgatya dadaṃśāṅgulimulbaṇam
||4||तं च सा हस्तघातेन जघान दृढ रोषतः ।
स रुषा पुनरागत्य ददंशाङ्गुलिमुल्बणम्
mañca muñca mama prāṇā gamiṣyantīti sā'bravīt |
daṣṭāmaṅgulimṛtsṛjya papāla dūrato'rbhakaḥ
||5||मञ्च मुञ्च मम प्राणा गमिष्यन्तीति साऽब्रवीत् ।
दष्टामङ्गुलिमृत्सृज्य पपाल दूरतोऽर्भकः
asravadrudhiraṃ tasyā aṅgulerbahulaṃ bhuvi |
yathā kṣīrakarmavṛkṣād dṛḍhāghātena pīḍitāt
||6||अस्रवद्रुधिरं तस्या अङ्गुलेर्बहुलं भुवि ।
यथा क्षीरकर्मवृक्षाद् दृढाघातेन पीडितात्
tato yaṣṭiṃ samādāya tāḍituṃ sā sutaṃ yayau |
dhāvayitvā dadhārainaṃ dadarśa śivarūpiṇam
||7||ततो यष्टिं समादाय ताडितुं सा सुतं ययौ ।
धावयित्वा दधारैनं ददर्श शिवरूपिणम्
pañcavaktraṃ daśabhujaṃ trinetraṃ śeṣaśobhitam |
triśūlaṃ ḍamarūṃ bhasma ruṇḍamālāṃ ca bibhratam
||8||पञ्चवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं शेषशोभितम् ।
त्रिशूलं डमरूं भस्म रुण्डमालां च बिभ्रतम्
vasānaṃ carmaṇī hastivyāghrayoḥ śaśiśekharam |
dṛṣṭvetthaṃ lajjitā yaṣṭiṃ tatyājādhomukhī śivā
||9||वसानं चर्मणी हस्तिव्याघ्रयोः शशिशेखरम् ।
दृष्ट्वेत्थं लज्जिता यष्टिं तत्याजाधोमुखी शिवा
puro vā mandiraṃ vāpi gantuṃ sā nāśakat tadā |
taccintāṃ sa parijñāya babhūvārbhakarūpavān
||10||पुरो वा मन्दिरं वापि गन्तुं सा नाशकत् तदा ।
तच्चिन्तां स परिज्ञाय बभूवार्भकरूपवान्
krīḍate muniputreṣu munibālasvarūpavān |
anvayād girijā bālaṃ nāpaśyat teṣu taṃ sutam
||11||क्रीडते मुनिपुत्रेषु मुनिबालस्वरूपवान् ।
अन्वयाद् गिरिजा बालं नापश्यत् तेषु तं सुतम्
papraccha tān munisutān mama bālaḥ kuto gataḥ |
daṣṭvāṅgulīṃ madiyāṃ tu papāla capalo'rbhakaḥ
||12||पप्रच्छ तान् मुनिसुतान् मम बालः कुतो गतः ।
दष्ट्वाङ्गुलीं मदियां तु पपाल चपलोऽर्भकः
ta ūcurmuniputrāstābhito yāto'rbhakastava |
tato jagāma girijā purataḥ purato'pi ca
||13||त ऊचुर्मुनिपुत्रास्ताभितो यातोऽर्भकस्तव ।
ततो जगाम गिरिजा पुरतः पुरतोऽपि च
viśīrṇakabarībhārā śramadharmasamanvitā |
itastato dhāvamānā srastavastrāñcalā śivā |
tasyāḥ śramaṃ sa vijñāya yayau pūrvasvarūpavān
||14||विशीर्णकबरीभारा श्रमधर्मसमन्विता ।
इतस्ततो धावमाना स्रस्तवस्त्राञ्चला शिवा ।
तस्याः श्रमं स विज्ञाय ययौ पूर्वस्वरूपवान्
tadantikaṃ dadhārainaṃ hastābhyāṃ girijā dṛḍham |
svīyāñcalena taṃ baddhvā yayau hṛṣṭā svamandiram
||15||तदन्तिकं दधारैनं हस्ताभ्यां गिरिजा दृढम् ।
स्वीयाञ्चलेन तं बद्ध्वा ययौ हृष्टा स्वमन्दिरम्
uvāca roṣāt samyaktvaṃ mama haste samāgataḥ |
apasmārāticapala mārayiṣye'dhunā bhṛśam
||16||उवाच रोषात् सम्यक्त्वं मम हस्ते समागतः ।
अपस्मारातिचपल मारयिष्येऽधुना भृशम्
śambhave vā nivediṣye sa tvāṃvā tāḍayiṣyati |
śrutvetthaṃ vacanaṃ māturluluṇṭha dharaṇītale
||17||शम्भवे वा निवेदिष्ये स त्वांवा ताडयिष्यति ।
श्रुत्वेत्थं वचनं मातुर्लुलुण्ठ धरणीतले
niḥsṛtaṃ bandhanaṃ jñātvā papāla tvarayā punaḥ |
punardhāvati sā pṛṣṭhe dukhiḥtā bhṛśavivhalā
||18||निःसृतं बन्धनं ज्ञात्वा पपाल त्वरया पुनः ।
पुनर्धावति सा पृष्ठे दुखिःता भृशविव्हला
etasminnantare duṣṭo dānavaḥ kardamāsuraḥ |
dvijarūpadharo mālāṃ dadhāno dakṣiṇe kare
||19||एतस्मिन्नन्तरे दुष्टो दानवः कर्दमासुरः ।
द्विजरूपधरो मालां दधानो दक्षिणे करे
kamaṇḍaluṃ vāripūrṇaṃ bhasmoddhūlitavigrahaḥ |
aruṇārkanibhe vastre vasāno māyiko bhṛśam
||20||कमण्डलुं वारिपूर्णं भस्मोद्धूलितविग्रहः ।
अरुणार्कनिभे वस्त्रे वसानो मायिको भृशम्
sa ūce vacanaṃ bālaṃ kimarthaṃ tvaṃ palāyase |
tvadbhītevārraṇaṃ sadyaḥ kariṣye'haṃ na saṃśayaḥ
||21||स ऊचे वचनं बालं किमर्थं त्वं पलायसे ।
त्वद्भीतेवार्रणं सद्यः करिष्येऽहं न संशयः
neṣye tvāṃ yatra te mātā na jānīyāt kathañcana |
na ca kālabhayaṃ tatra na cānyadbhayamaṇvapi
||22||नेष्ये त्वां यत्र ते माता न जानीयात् कथञ्चन ।
न च कालभयं तत्र न चान्यद्भयमण्वपि
ka uvāca
tamuvācārbhako bhītastathā kuru yathā mama |
na paśyejjananī tāta śaraṇaṃ tvāmupāgataḥ
||23||तमुवाचार्भको भीतस्तथा कुरु यथा मम ।
न पश्येज्जननी तात शरणं त्वामुपागतः
evaṃ vadati yāvattu yayau bālasvabhāvataḥ |
gigīla tāvadevāsau taṃ duṣṭaḥ kardamāsuraḥ
||24||एवं वदति यावत्तु ययौ बालस्वभावतः ।
गिगील तावदेवासौ तं दुष्टः कर्दमासुरः
rambhāphalasya pakvasya khaṇḍa komalamarthakam |
tatpādapadmacinhāni bhūmau dṛṣṭvā yayau śivā
||25||रम्भाफलस्य पक्वस्य खण्ड कोमलमर्थकम् ।
तत्पादपद्मचिन्हानि भूमौ दृष्ट्वा ययौ शिवा
dvijaṃ dadarśa purato'pṛcchat taṃ ca tato'rbhakam |
svāmin tvayā mama suta ito gacchannirīkṣitaḥ
||26||द्विजं ददर्श पुरतोऽपृच्छत् तं च ततोऽर्भकम् ।
स्वामिन् त्वया मम सुत इतो गच्छन्निरीक्षितः
imāni padapadmāni cinhayuktāni paśya bhoḥ |
idānīṃ dhāvamānaḥ sa kutra gupto'bhavad dvija
||27||इमानि पदपद्मानि चिन्हयुक्तानि पश्य भोः ।
इदानीं धावमानः स कुत्र गुप्तोऽभवद् द्विज
tatastāmabravīd vipro duḥkhitāṃ taddhiyogataḥ |
dvija uvāca |
kiṃ naḥ prayojanaṃ mātastanayena tavānaghe
||28||ततस्तामब्रवीद् विप्रो दुःखितां तद्धियोगतः ।
द्विज उवाच ।
किं नः प्रयोजनं मातस्तनयेन तवानघे
udāsīnatayā mātastiṣṭhatāmīśacetasām |
tathāpi naiva dṛṣṭaste tanayaḥ kvāpi śailaje
||29||उदासीनतया मातस्तिष्ठतामीशचेतसाम् ।
तथापि नैव दृष्टस्ते तनयः क्वापि शैलजे
tanayaḥ kiṃ tvayā devi madadhīnaḥ kṛto'bhavat |
ka uvāca |
evaṃ vadati tasmiṃstu duḥkhitāṃ vīkṣya śailajām
||30||तनयः किं त्वया देवि मदधीनः कृतोऽभवत् ।
क उवाच ।
एवं वदति तस्मिंस्तु दुःखितां वीक्ष्य शैलजाम्
āvirāsīnnirvikārastanmukhāt sa guṇeśvaraḥ |
sā prāha tanayaṃ dṛṣṭvā kathaṃ mithyā bravīṣi re
||31||आविरासीन्निर्विकारस्तन्मुखात् स गुणेश्वरः ।
सा प्राह तनयं दृष्ट्वा कथं मिथ्या ब्रवीषि रे
tavaiva nikaṭe putro dṛṣṭo'yaṃ gopitastvayā |
santaḥ prāṇātyaye prāpte na bhāṣante'nṛtaṃ kvacit
||32||तवैव निकटे पुत्रो दृष्टोऽयं गोपितस्त्वया ।
सन्तः प्राणात्यये प्राप्ते न भाषन्तेऽनृतं क्वचित्
ka uvāca
iti tasyā vacaḥ śrutvā sa daityo dīrghadehavān |
vyomaspṛṅamastako bālamādāya niryayau tataḥ
||33||इति तस्या वचः श्रुत्वा स दैत्यो दीर्घदेहवान् ।
व्योमस्पृङमस्तको बालमादाय निर्ययौ ततः
tataḥ sā pṛṣṭhato lagnā krandantī tanayaṃ śivā |
gaṇeśo'pi tato dadhre tasmāddīrghataraṃ vapuḥ
||34||ततः सा पृष्ठतो लग्ना क्रन्दन्ती तनयं शिवा ।
गणेशोऽपि ततो दध्रे तस्माद्दीर्घतरं वपुः
dṛṣṭvā duḥkhaṃ jananyāstu praśocantyā muhurmuhuḥ |
taddehaṃ śatadhā kṛtvā cucūrṇāṅghrivighātataḥ
||35||दृष्ट्वा दुःखं जनन्यास्तु प्रशोचन्त्या मुहुर्मुहुः ।
तद्देहं शतधा कृत्वा चुचूर्णाङ्घ्रिविघाततः
patamāno'pi taddehaścūrṇayāmāsa śākhinaḥ |
jananyā agratastasthau saṃhṛtyevaṃ tu dānavam
||36||पतमानोऽपि तद्देहश्चूर्णयामास शाखिनः ।
जनन्या अग्रतस्तस्थौ संहृत्येवं तु दानवम्
guṇeśo munayo devāstatpatnyo'tha samāgatāḥ |
ūcustāṃ pārvatīṃ vighnāḥ kiyanto'sya bhavanti hi
||37||गुणेशो मुनयो देवास्तत्पत्न्योऽथ समागताः ।
ऊचुस्तां पार्वतीं विघ्नाः कियन्तोऽस्य भवन्ति हि
ta eva nāśamāyānti tava puṇyāt sureśvari |
sarvestaiḥ pūjitaṃ bālaṃ gṛhītvā svakaṭau śivā
||38||त एव नाशमायान्ति तव पुण्यात् सुरेश्वरि ।
सर्वेस्तैः पूजितं बालं गृहीत्वा स्वकटौ शिवा
gṛhaṃ jagāma taistābhirharṣanirbharamānasā |
purāmaragaṇān jitvā garutmānamṛtaṃ yathā
||39||गृहं जगाम तैस्ताभिर्हर्षनिर्भरमानसा ।
पुरामरगणान् जित्वा गरुत्मानमृतं यथा
uttatāra śivā bālaṃ svāṅgaṇe kaṭideśataḥ |
sa tu mūrcchāṅgato luṇṭhandharaṇyāṃ ca punaḥ punaḥ
||40||उत्ततार शिवा बालं स्वाङ्गणे कटिदेशतः ।
स तु मूर्च्छाङ्गतो लुण्ठन्धरण्यां च पुनः पुनः
vāraṃ vāraṃ dadau jṛmbhāṃ prāsārya mukhapaṅkajam |
kiṃ jātamadhunaivāsya dhāvayitvā yayau śivā
||41||वारं वारं ददौ जृम्भां प्रासार्य मुखपङ्कजम् ।
किं जातमधुनैवास्य धावयित्वा ययौ शिवा
mukhamadhye dadarśāsya viśvaṃ viśvasvarūpiṇaḥ |
saptadvīpāṃ vasumatīṃ puragrāmavanākarān
||42||मुखमध्ये ददर्शास्य विश्वं विश्वस्वरूपिणः ।
सप्तद्वीपां वसुमतीं पुरग्रामवनाकरान्
brahmāṇaṃ bhāskaraṃ śeṣaṃ viṣṇuṃ parvatasāgarān |
gandharvānyakṣarakṣāṃsi munin pakṣigaṇānapi |
nadīvāpītaḍāgāni manūnaṣṭau vasūnapi
||43||ब्रह्माणं भास्करं शेषं विष्णुं पर्वतसागरान् ।
गन्धर्वान्यक्षरक्षांसि मुनिन् पक्षिगणानपि ।
नदीवापीतडागानि मनूनष्टौ वसूनपि
śaśisūryānaloḍūni sacetanamacetanam |
pātālānyapi saptāni svargānapyekaviṃśatīm
||44||शशिसूर्यानलोडूनि सचेतनमचेतनम् ।
पातालान्यपि सप्तानि स्वर्गानप्येकविंशतीम्
evaṃ tribhuvanaṃ dṛṣṭvā mumūrccha girijā tadā |
nimīlya nayane bhrāntā muhūrtadvayamāsthitā
||45||एवं त्रिभुवनं दृष्ट्वा मुमूर्च्छ गिरिजा तदा ।
निमील्य नयने भ्रान्ता मुहूर्तद्वयमास्थिता
śivaṃ saṃsmāra manasā sāvadhānā tato'bhavat |
yathā pūrvasthitaṃ bālaṃ paśyati sma puraḥsthitam
||46||शिवं संस्मार मनसा सावधाना ततोऽभवत् ।
यथा पूर्वस्थितं बालं पश्यति स्म पुरःस्थितम्
tatastaṃ parituṣṭāva tatprasādaprasannadhīḥ |
pārvatyuvāca |
paramātmā tvamevāsi carācaragururbhavān
||47||ततस्तं परितुष्टाव तत्प्रसादप्रसन्नधीः ।
पार्वत्युवाच ।
परमात्मा त्वमेवासि चराचरगुरुर्भवान्
cidānandaghano nityo nityānityasvarūpavān |
tvatkukṣau paridṛṣṭāni bhuvanāni caturdaśa
||48||चिदानन्दघनो नित्यो नित्यानित्यस्वरूपवान् ।
त्वत्कुक्षौ परिदृष्टानि भुवनानि चतुर्दश
devā yakṣāśca rakṣāṃsi sarito vṛkṣasañcayāḥ |
sarvaṃ carācaraṃ dṛṣṭaṃ mayā vaktuṃ na śakyate
||49||देवा यक्षाश्च रक्षांसि सरितो वृक्षसञ्चयाः ।
सर्वं चराचरं दृष्टं मया वक्तुं न शक्यते
bhrāntā'haṃ patitā bhūmau sāvadhānā śivasmṛteḥ |
jātā'haṃ bālarūpeṇāpaśyaṃ tvāṃ prākṛtaṃ śiśum
||50||भ्रान्ताऽहं पतिता भूमौ सावधाना शिवस्मृतेः ।
जाताऽहं बालरूपेणापश्यं त्वां प्राकृतं शिशुम्
ka uvāca
evaṃ stuvatyāṃ tasyāṃ tu māyāmāviśvakāra saḥ |
lālayitvā kaṭau gṛhya stanapānaṃ dadau śivā
||51||एवं स्तुवत्यां तस्यां तु मायामाविश्वकार सः ।
लालयित्वा कटौ गृह्य स्तनपानं ददौ शिवा
gṛhaṃ praviṣṭā girijā gṛhakāryaratā'bhavat |
munayo munipatnyaśca yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanan
||52||गृहं प्रविष्टा गिरिजा गृहकार्यरताऽभवत् ।
मुनयो मुनिपत्न्यश्च ययुः स्वं स्वं निवेशनन्
idamākhyānakaṃ śrutvā sarvapāpaiḥ prapucyate
||53||इदमाख्यानकं श्रुत्वा सर्वपापैः प्रपुच्यते
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe viśvarūpadarśanaṃ nāma dvinavatitamo'dhyāyaḥ || 92 ||