karmayogonāma dvitīyo'dhyāyaḥ 2 navatriśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
vareṇya uvāca
jñānaniṣṭhā karmaniṣṭhā dvayaṃ proktaṃ tvayā vibho |
avadhārya vadaikaṃ me niśreyasakaraṃ nu kim
||1||ज्ञाननिष्ठा कर्मनिष्ठा द्वयं प्रोक्तं त्वया विभो ।
अवधार्य वदैकं मे निश्रेयसकरं नु किम्
gajānana uvāca
asmiṃścarācare sthityau purokte dve mayā priya |
sāṅkhyānāṃ buddhiyogena vaidhayogena karmaṇām
||2||अस्मिंश्चराचरे स्थित्यौ पुरोक्ते द्वे मया प्रिय ।
साङ्ख्यानां बुद्धियोगेन वैधयोगेन कर्मणाम्
anārambheṇa vaidhānāṃ niṣkriyaḥ puruṣo bhavet |
na siddhiṃ yāti santyāgāt kevalāt karmajānnṛpa
||3||अनारम्भेण वैधानां निष्क्रियः पुरुषो भवेत् ।
न सिद्धिं याति सन्त्यागात् केवलात् कर्मजान्नृप
kadācidakriyaḥ ko'pi kṣaṇaṃ naivāvatiṣṭhate |
asvatantraḥ prakṛtijairguṇaiḥ karma ca kāryate
||4||कदाचिदक्रियः कोऽपि क्षणं नैवावतिष्ठते ।
अस्वतन्त्रः प्रकृतिजैर्गुणैः कर्म च कार्यते
karmakārīndriyagrāmaṃ niyamyāste smaran pumān |
tadgocarānmandacitto dhigācāraḥ sa bhaṇyate
||5||कर्मकारीन्द्रियग्रामं नियम्यास्ते स्मरन् पुमान् ।
तद्गोचरान्मन्दचित्तो धिगाचारः स भण्यते
tadgrāmaṃ sanniyamyādau manasā karma cārabhet |
indriyaiḥ karmayogaṃ yo vitṛṣṇaḥ sa paro nṛpa
||6||तद्ग्रामं सन्नियम्यादौ मनसा कर्म चारभेत् ।
इन्द्रियैः कर्मयोगं यो वितृष्णः स परो नृप
akarmaṇaḥ śreṣṭhatamaṃ karmānīcchākṛtaṃ tu yat |
varṣmaṇaḥ sthitirapyasyākarmaṇo naiva setsyati
||7||अकर्मणः श्रेष्ठतमं कर्मानीच्छाकृतं तु यत् ।
वर्ष्मणः स्थितिरप्यस्याकर्मणो नैव सेत्स्यति
asamarpya nibadhyante karma tena janā mayi |
kurvīta satataṃ karmā'nāṣaṅgo hi madarpaṇam
||8||असमर्प्य निबध्यन्ते कर्म तेन जना मयि ।
कुर्वीत सततं कर्माऽनाषङ्गो हि मदर्पणम्
madarthaṃ yāni karmāṇi tāni badhnanti na kvacit |
savāsanamidaṃ karma badhnāti dehinaṃ balāt
||9||मदर्थं यानि कर्माणि तानि बध्नन्ति न क्वचित् ।
सवासनमिदं कर्म बध्नाति देहिनं बलात्
varṇānsṛṣṭvā'vadaṃ cāhaṃ sayajñāṃstānpurā priya |
yajñena ṛdhyatāmeṣa kāmadaḥ kalpavṛkṣavat
||10||वर्णान्सृष्ट्वाऽवदं चाहं सयज्ञांस्तान्पुरा प्रिय ।
यज्ञेन ऋध्यतामेष कामदः कल्पवृक्षवत्
surāṃścānena prīṇadhvaṃ surāste prīṇayantu vaḥ |
labhadhvaṃ paramaṃ sthānamanyonyaprīṇanāt sthiram
||11||सुरांश्चानेन प्रीणध्वं सुरास्ते प्रीणयन्तु वः ।
लभध्वं परमं स्थानमन्योन्यप्रीणनात् स्थिरम्
iṣṭā devāḥ pradāsyanti bhogāniṣṭān sutarpitāḥ |
tairdattāṃstānnarastebhyo'datvā bhuṅkte sa taskaraḥ
||12||इष्टा देवाः प्रदास्यन्ति भोगानिष्टान् सुतर्पिताः ।
तैर्दत्तांस्तान्नरस्तेभ्योऽदत्वा भुङ्क्ते स तस्करः
hutāvaśiṣṭabhoktāro muktāḥsyuḥ sarvapātakaiḥ |
adantyeno mahāpāpā ātmahetoḥ pacanti ye
||13||हुतावशिष्टभोक्तारो मुक्ताःस्युः सर्वपातकैः ।
अदन्त्येनो महापापा आत्महेतोः पचन्ति ये
urjo bhavanti bhūtāni devādannasya sambhavaḥ |
yajñācca devasambhūtistadutpattiśca vaidhataḥ
||14||उर्जो भवन्ति भूतानि देवादन्नस्य सम्भवः ।
यज्ञाच्च देवसम्भूतिस्तदुत्पत्तिश्च वैधतः
brahmaṇo vaidhamutpannaṃ matto brahmasamudbhavaḥ |
ato yajñe ca viśvasminsthitaṃ māṃ viddhi bhūmipa
||15||ब्रह्मणो वैधमुत्पन्नं मत्तो ब्रह्मसमुद्भवः ।
अतो यज्ञे च विश्वस्मिन्स्थितं मां विद्धि भूमिप
saṃsṛtīnāṃ mahācakraṃ krāmitavyaṃ vicakṣaṇaiḥ |
sa mudā prāṇiti bhūpendriyakrīḍo'dhamo janaḥ
||16||संसृतीनां महाचक्रं क्रामितव्यं विचक्षणैः ।
स मुदा प्राणिति भूपेन्द्रियक्रीडोऽधमो जनः
(mudā prīṇa te) antarātmani yaḥ prīta ātmārāmo'khilapriyaḥ |
ātmatṛpto naro yaḥ syāttasyārtho naiva vidyate
||17||(मुदा प्रीण ते) अन्तरात्मनि यः प्रीत आत्मारामोऽखिलप्रियः ।
आत्मतृप्तो नरो यः स्यात्तस्यार्थो नैव विद्यते
kāryākāryakṛtīnāṃ sa naivāpnoti śabhāśubhe |
kiñcidasya na sādhyaṃ syātsarvajantuṣu sarvadā
||18||कार्याकार्यकृतीनां स नैवाप्नोति शभाशुभे ।
किञ्चिदस्य न साध्यं स्यात्सर्वजन्तुषु सर्वदा
ato'saktatayā bhūpa kartavyaṃ karma jantubhiḥ |
sakto'gatimavāpnoti māmavāpnoti tādṛśaḥ
||19||अतोऽसक्ततया भूप कर्तव्यं कर्म जन्तुभिः ।
सक्तोऽगतिमवाप्नोति मामवाप्नोति तादृशः
paramāṃ siddhimāpannāḥ purā rājarṣayo dvijāḥ |
saṅgrahāya hi lokānāṃ tādṛśaṃ karma cārabhet
||20||परमां सिद्धिमापन्नाः पुरा राजर्षयो द्विजाः ।
सङ्ग्रहाय हि लोकानां तादृशं कर्म चारभेत्
śreyānyatkurute karma tatkarotyakhilo janaḥ |
manute yatpramāṇaṃ sa tadevānusaratyasau
||21||श्रेयान्यत्कुरुते कर्म तत्करोत्यखिलो जनः ।
मनुते यत्प्रमाणं स तदेवानुसरत्यसौ
viṣṭape me na sādhyo'sti kaścidartho narādhipa |
anālabdhaśca labdhavyaḥ kurve karma tathāpyaham
||22||विष्टपे मे न साध्योऽस्ति कश्चिदर्थो नराधिप ।
अनालब्धश्च लब्धव्यः कुर्वे कर्म तथाप्यहम्
na kurve'haṃ yadā karma svatantro'lasabhāvitaḥ |
kariṣyanti mama dhyānaṃ sarve varṇā mahāmate
||23||न कुर्वेऽहं यदा कर्म स्वतन्त्रोऽलसभावितः ।
करिष्यन्ति मम ध्यानं सर्वे वर्णा महामते
bhaviṣyanti tato lokā ucchinnāḥ sampradāyinaḥ |
hantā syāmasya lokasya vidhātā saṅkarasya ca
||24||भविष्यन्ति ततो लोका उच्छिन्नाः सम्प्रदायिनः ।
हन्ता स्यामस्य लोकस्य विधाता सङ्करस्य च
kāmino hi sadā kāmairajñānāt karmakāriṇaḥ |
lokānāṃ saṅgrahāyaitadvidvānkuryādasaktadhīḥ
||25||कामिनो हि सदा कामैरज्ञानात् कर्मकारिणः ।
लोकानां सङ्ग्रहायैतद्विद्वान्कुर्यादसक्तधीः
vibhinnatvamatiṃ jahyādajñānāṃ karmacāriṇām |
yogayuktaḥ sarvakarmāṇyarpayenmayi karmakṛt
||26||विभिन्नत्वमतिं जह्यादज्ञानां कर्मचारिणाम् ।
योगयुक्तः सर्वकर्माण्यर्पयेन्मयि कर्मकृत्
avidyāguṇasācivyāt kurvankarmāṇyatandritaḥ |
ahaṅkārānmandabuddhirahaṃ karteti yo'bravīt
||27||अविद्यागुणसाचिव्यात् कुर्वन्कर्माण्यतन्द्रितः ।
अहङ्कारान्मन्दबुद्धिरहं कर्तेति योऽब्रवीत्
yastu vettyātmanastattvaṃ vibhāgād guṇakarmaṇoḥ |
karaṇaṃ viṣaye vṛttamiti matvā na sajjate
||28||यस्तु वेत्त्यात्मनस्तत्त्वं विभागाद् गुणकर्मणोः ।
करणं विषये वृत्तमिति मत्वा न सज्जते
kurvanti saphalaṃ karma guṇaistribhirvimohitāḥ |
aviśvajñāḥ svātmadruho viśvavinnaiva laṅghayet
||29||कुर्वन्ति सफलं कर्म गुणैस्त्रिभिर्विमोहिताः ।
अविश्वज्ञाः स्वात्मद्रुहो विश्वविन्नैव लङ्घयेत्
nityaṃ naimittikaṃ tasmānmayi karmārpayed dbudhaḥ |
tyaktvā'haṃ mamatābuddhiṃ parāṃ gatimavāpnuyāt
||30||नित्यं नैमित्तिकं तस्मान्मयि कर्मार्पयेद् द्बुधः ।
त्यक्त्वाऽहं ममताबुद्धिं परां गतिमवाप्नुयात्
anīrṣyanto bhaktimanto ye mayoktamidaṃ śubham |
anutiṣṭhanti ye sarve muktāste'khilakarmabhiḥ
||31||अनीर्ष्यन्तो भक्तिमन्तो ये मयोक्तमिदं शुभम् ।
अनुतिष्ठन्ति ये सर्वे मुक्तास्तेऽखिलकर्मभिः
ye caiva nānutiṣṭhanti aśubhā hatacetasaḥ |
īrṣyamāṇān mahāmūḍhānnaṣṭāṃstānviddhi me ripūn
||32||ये चैव नानुतिष्ठन्ति अशुभा हतचेतसः ।
ईर्ष्यमाणान् महामूढान्नष्टांस्तान्विद्धि मे रिपून्
tulyaṃ prakṛtyā kurute karma yajjñānavānapi |
anuyāti ca tāmevagrahastatra mudhā mataḥ
||33||तुल्यं प्रकृत्या कुरुते कर्म यज्ज्ञानवानपि ।
अनुयाति च तामेवग्रहस्तत्र मुधा मतः
kāmaścaiva tathā krodhaḥ khānāmartheṣu jāyate |
naitayorvaśyatāṃ yāyādasya vidhvaṃsakau yataḥ
||34||कामश्चैव तथा क्रोधः खानामर्थेषु जायते ।
नैतयोर्वश्यतां यायादस्य विध्वंसकौ यतः
śasto'guṇo nijo dharmaḥ sāṅgādanyasya dharmataḥ |
nije tasminmṛtiḥ śreyo paratra bhayadaḥ paraḥ
||35||शस्तोऽगुणो निजो धर्मः साङ्गादन्यस्य धर्मतः ।
निजे तस्मिन्मृतिः श्रेयो परत्र भयदः परः
vareṇya uvāca
pumān yat kurute pāpaṃ sahi kena niyujyate |
akāṅkṣannapi heramba preritaḥ prabalādiva
||36||पुमान् यत् कुरुते पापं सहि केन नियुज्यते ।
अकाङ्क्षन्नपि हेरम्ब प्रेरितः प्रबलादिव
śrīgajānana uvāca
kāmakrodhau mahāpāpau guṇadvayasamudbhavau |
nayantau vaśyatāṃ lokān viddhyetau dveṣiṇau varau
||37||कामक्रोधौ महापापौ गुणद्वयसमुद्भवौ ।
नयन्तौ वश्यतां लोकान् विद्ध्येतौ द्वेषिणौ वरौ
āvṛṇoti yathā māyā jagadbāṣpo jalaṃ yathā |
varṣāmegho yathā bhānuṃ tadvat kāmo'khilāṃśca ruṭ
||38||आवृणोति यथा माया जगद्बाष्पो जलं यथा ।
वर्षामेघो यथा भानुं तद्वत् कामोऽखिलांश्च रुट्
pratipattimato jñānaṃ chāditaṃ satataṃ dviṣā |
icchātmakena tarasā duṣpoṣyeṇa ca śuṣmiṇā
||39||प्रतिपत्तिमतो ज्ञानं छादितं सततं द्विषा ।
इच्छात्मकेन तरसा दुष्पोष्येण च शुष्मिणा
āśritya buddhimanasī indriyāṇi sa tiṣṭhati |
tairevācchāditaprajño jñāninaṃ mohayatyasau
||40||आश्रित्य बुद्धिमनसी इन्द्रियाणि स तिष्ठति ।
तैरेवाच्छादितप्रज्ञो ज्ञानिनं मोहयत्यसौ
tasmāniyamya tānyādau sa manāṃsi naro jayet |
jñānavijñānayoḥ śāntikaraṃ pāpaṃ manobhavam
||41||तस्मानियम्य तान्यादौ स मनांसि नरो जयेत् ।
ज्ञानविज्ञानयोः शान्तिकरं पापं मनोभवम्
yatastāni parāṇyāhustebhyaśca paramaṃ manaḥ |
tato'pi hi parā buddhirātmā buddheḥ paro mataḥ
||42||यतस्तानि पराण्याहुस्तेभ्यश्च परमं मनः ।
ततोऽपि हि परा बुद्धिरात्मा बुद्धेः परो मतः
buddhvaivamātmanātmānaṃ saṃstabhyātmānamātmanā |
hatvā śatruṃ kāmarūpaṃ paraṃ padamavāpnuyāt
||43||बुद्ध्वैवमात्मनात्मानं संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
हत्वा शत्रुं कामरूपं परं पदमवाप्नुयात्
oṃ tatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārthaśāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde ``karmayogo'' nāma dvitīyo'dhyāyaḥ
||2||ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थशास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखण्डे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे ``कर्मयोगो'' नाम द्वितीयोऽध्यायः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe karmayogonāma navatriśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 139 ||