gaṇeśalokavarṇanaṃ nāma pañcāśattamo'dhyāyaḥ
muniruvāca
kathaṃ ca kāśīrājena prāptaṃ tat sthānamuttamam |
mudgalasyopadeśena tanme śaṃsitumarhasi
||1||कथं च काशीराजेन प्राप्तं तत् स्थानमुत्तमम् ।
मुद्गलस्योपदेशेन तन्मे शंसितुमर्हसि
ka uvāca
tīrthayātrāprasaṅgena mudgalastaṃ nṛpaṃ yayau |
sa pūjayitvā papraccha sarvajñaṃ taṃ muniṃ nṛpaḥ
||2||तीर्थयात्राप्रसङ्गेन मुद्गलस्तं नृपं ययौ ।
स पूजयित्वा पप्रच्छ सर्वज्ञं तं मुनिं नृपः
nṛpa uvāca
vināyakasya lokaḥ kaḥ prāpyate sa kathaṃ mayā |
muniruvāca |
svānandabhuvanetyevaṃ nijaloketi ca dvayam
||3||विनायकस्य लोकः कः प्राप्यते स कथं मया ।
मुनिरुवाच ।
स्वानन्दभुवनेत्येवं निजलोकेति च द्वयम्
vaināyakasya lokasya vikhyātaṃ nāma vartate |
utpatsyete yadā daityau devāntakanarāntakau
||4||वैनायकस्य लोकस्य विख्यातं नाम वर्तते ।
उत्पत्स्येते यदा दैत्यौ देवान्तकनरान्तकौ
vināyako'pi tau hantuṃ mānuṣe'vatariṣyati |
sa tu bālakarūpeṇa līlā adbhutavikramāḥ
||5||विनायकोऽपि तौ हन्तुं मानुषेऽवतरिष्यति ।
स तु बालकरूपेण लीला अद्भुतविक्रमाः
kariṣyati nṛloke'sminsvecchācārī mahābalaḥ |
śuklasya bhaktiyuktasya daridrasya gṛhe yadā
||6||करिष्यति नृलोकेऽस्मिन्स्वेच्छाचारी महाबलः ।
शुक्लस्य भक्तियुक्तस्य दरिद्रस्य गृहे यदा
bhuktvā dattvāmoghalakṣmīṃ śuklāyendrasya durlabhām |
vivāhārthaṃ samānīto darśayiṣyati pauruṣam
||7||भुक्त्वा दत्त्वामोघलक्ष्मीं शुक्लायेन्द्रस्य दुर्लभाम् ।
विवाहार्थं समानीतो दर्शयिष्यति पौरुषम्
yadā te gṛhamāgacchet tadā tadbhaktito nṛpa |
kāśīrāja mahābāho nijalokamavāpsyasi
||8||यदा ते गृहमागच्छेत् तदा तद्भक्तितो नृप ।
काशीराज महाबाहो निजलोकमवाप्स्यसि
ka uvāca
evamuktvā gate tasminkāśīrājo mahāmatiḥ |
gaṇeśabhaktiṃ kurvāṇaḥ kālākāṅkṣī babhūva ha
||9||एवमुक्त्वा गते तस्मिन्काशीराजो महामतिः ।
गणेशभक्तिं कुर्वाणः कालाकाङ्क्षी बभूव ह
tato bahutithe kāle'vatīrṇo'sau vināyakaḥ |
kaśyapasya gṛhe yo vai līlāvigrahavānvibhuḥ
||10||ततो बहुतिथे कालेऽवतीर्णोऽसौ विनायकः ।
कश्यपस्य गृहे यो वै लीलाविग्रहवान्विभुः
hatā nānāvidhā daityāḥ krīḍā nānāvidhāḥ kṛtāḥ |
dāridryaṃ hṛtavānsadyaḥ śuklasyādat gṛhe tadā
||11||हता नानाविधा दैत्याः क्रीडा नानाविधाः कृताः ।
दारिद्र्यं हृतवान्सद्यः शुक्लस्यादत् गृहे तदा
kāśirājasya bhavanaṃ punarāgānmahābalaḥ |
hatau mahābalau daityau devāntakanarāntakau
||12||काशिराजस्य भवनं पुनरागान्महाबलः ।
हतौ महाबलौ दैत्यौ देवान्तकनरान्तकौ
svānandabhuvanaṃ yātaḥ kṣīrasāgaramadhyagam |
kāśīrājastu virahāccintayan sarvadā tu tam
||13||स्वानन्दभुवनं यातः क्षीरसागरमध्यगम् ।
काशीराजस्तु विरहाच्चिन्तयन् सर्वदा तु तम्
āliṅgati naraṃ kañcidayameva vināyakaḥ |
iti matvā sabhāmadhye sarvaṃ tādātmakaṃ jagat
||14||आलिङ्गति नरं कञ्चिदयमेव विनायकः ।
इति मत्वा सभामध्ये सर्वं तादात्मकं जगत्
paśyati sma divā rātau sau'pi tanmayatāmiyāt |
nirāhāraḥ kadācit sa tiṣṭhati sma nṛpastadā
||15||पश्यति स्म दिवा रातौ सौऽपि तन्मयतामियात् ।
निराहारः कदाचित् स तिष्ठति स्म नृपस्तदा
grāsamātraṃ kadācit sa bhunakti ca yathāmati |
kadāciddhasate kvāpi nṛtyati sma nṛpastadā
||16||ग्रासमात्रं कदाचित् स भुनक्ति च यथामति ।
कदाचिद्धसते क्वापि नृत्यति स्म नृपस्तदा
nidrāti bahukālaṃ taṃ paśyan svapne vināyakam |
evaṃ nṛpe sthite'mātyāścintāmāpuḥ sudāruṇām
||17||निद्राति बहुकालं तं पश्यन् स्वप्ने विनायकम् ।
एवं नृपे स्थितेऽमात्याश्चिन्तामापुः सुदारुणाम्
yadilokā vijānīyuḥ paracakraṃ patet tadā |
evaṃ cintayatāṃ teṣāmamātyānāṃ nṛpālaye
||18||यदिलोका विजानीयुः परचक्रं पतेत् तदा ।
एवं चिन्तयतां तेषाममात्यानां नृपालये
tadaiva mudgalo dhyānaṃ visṛjya nṛpatiṃ yayau |
taddarśanaprāptabodhaḥ praṇanāma nṛpo munim
||19||तदैव मुद्गलो ध्यानं विसृज्य नृपतिं ययौ ।
तद्दर्शनप्राप्तबोधः प्रणनाम नृपो मुनिम्
upaveśyāsanaṃ paścāt sampūjya ca yathāvidhi |
baddhāñjaliruvācātha dhanyo vaṃśo janurmama
||20||उपवेश्यासनं पश्चात् सम्पूज्य च यथाविधि ।
बद्धाञ्जलिरुवाचाथ धन्यो वंशो जनुर्मम
pitarau mandiraṃ netre dhanyaṃ tvaddarśanānmune |
yatprasādātparaṃ sthānaṃ saṃsāratāraṇaṃ nṛṇām
||21||पितरौ मन्दिरं नेत्रे धन्यं त्वद्दर्शनान्मुने ।
यत्प्रसादात्परं स्थानं संसारतारणं नृणाम्
avamānānmahad duḥkhaṃ taṃ tvā puṇyena dṛṣṭavān |
tamuvāca tato vipro vācā tasya sutoṣitaḥ
||23||अवमानान्महद् दुःखं तं त्वा पुण्येन दृष्टवान् ।
तमुवाच ततो विप्रो वाचा तस्य सुतोषितः
muniruvāca
tvādṛśastu vinītātmā naiva dṛṣṭo na ca śrutaḥ |
pūjanāt parituṣṭo'haṃ vāñchitaṃ te dadāmyaham
||23||त्वादृशस्तु विनीतात्मा नैव दृष्टो न च श्रुतः ।
पूजनात् परितुष्टोऽहं वाञ्छितं ते ददाम्यहम्
ka uvāca
tadvākyaparituṣṭo'sau kāśīrājo jagāda tam |
anenaiva ca dehena svānandabhuvanaṃ mune
||24||तद्वाक्यपरितुष्टोऽसौ काशीराजो जगाद तम् ।
अनेनैव च देहेन स्वानन्दभुवनं मुने
iccheyaṃ ca ciraṃ tatra sthātuṃ naiva ca sampadaḥ |
tata ūce mudgalo'sau parituṣṭastayā girā
||25||इच्छेयं च चिरं तत्र स्थातुं नैव च सम्पदः ।
तत ऊचे मुद्गलोऽसौ परितुष्टस्तया गिरा
anena jaḍadehena svānandabhuvanaṃ nṛpa |
prāpsyase tvaṃ gaṇeśasya punarāvṛttivarjitaḥ
||26||अनेन जडदेहेन स्वानन्दभुवनं नृप ।
प्राप्स्यसे त्वं गणेशस्य पुनरावृत्तिवर्जितः
bhuktvā'trannasampadaḥ pañcasahasraparivatsarān |
brahmakalpamayaṃ kālaṃ tataḥ svānandamāpsyasi
||27||भुक्त्वाऽत्रन्नसम्पदः पञ्चसहस्रपरिवत्सरान् ।
ब्रह्मकल्पमयं कालं ततः स्वानन्दमाप्स्यसि
nṛpa uvāca
kīdṛk sa lokaḥ kinnāmā vada satyaṃ mune mama |
kena puṇyena gamyo'sau śrutā lokā mayā'khilāḥ
||28||कीदृक् स लोकः किन्नामा वद सत्यं मुने मम ।
केन पुण्येन गम्योऽसौ श्रुता लोका मयाऽखिलाः
mudgala uvāca
śaṛṇu rājan mayā'śrāvi mahimā kapilānmuneḥ |
sāmānyataḥ sarvalokāḥ prasiddhā ye śrutāstvayā
||29||शृणु राजन् मयाऽश्रावि महिमा कपिलान्मुनेः ।
सामान्यतः सर्वलोकाः प्रसिद्धा ये श्रुतास्त्वया
gahanā gatiratyantamasya lokasya bhūpate |
divyaloketi nāmāsya nijaloketi cāparam
||30||गहना गतिरत्यन्तमस्य लोकस्य भूपते ।
दिव्यलोकेति नामास्य निजलोकेति चापरम्
sa kāmadāyinīpīṭhe santiṣṭhati vināyakaḥ |
vistīrṇaṃ pañcasāhasrayojanāni mahāmate
||31||स कामदायिनीपीठे सन्तिष्ठति विनायकः ।
विस्तीर्णं पञ्चसाहस्रयोजनानि महामते
ratnakāñcanabhūmau sa rājate bhāsayandiśaḥ |
svānandanāmā divyo'yamikṣusāgaramadhyagaḥ
||32||रत्नकाञ्चनभूमौ स राजते भासयन्दिशः ।
स्वानन्दनामा दिव्योऽयमिक्षुसागरमध्यगः
na vedairna ca dānaiśca vratairyajñairjaperapi |
tapobhirvividhaiścāyaṃ prāpyate naiva karhicit
||33||न वेदैर्न च दानैश्च व्रतैर्यज्ञैर्जपेरपि ।
तपोभिर्विविधैश्चायं प्राप्यते नैव कर्हिचित्
vināyakasya kṛpayā prāpyate nityabhaktitaḥ |
samaṣṭivyaṣṭirūpo'tra sadā tiṣṭhati vighnarāṭ
||34||विनायकस्य कृपया प्राप्यते नित्यभक्तितः ।
समष्टिव्यष्टिरूपोऽत्र सदा तिष्ठति विघ्नराट्
pādaiḥ sa saptapātālaṃ vyāpya śeṣaśirāṃsi ca |
kūrmaṃ ca kamaṭhaṃ caiva śrotrābhyāṃ ca diśo'khilāḥ
||35||पादैः स सप्तपातालं व्याप्य शेषशिरांसि च ।
कूर्मं च कमठं चैव श्रोत्राभ्यां च दिशोऽखिलाः
keśairvyomāpi saṃrodhya sthita ādhārapaṅkaje |
bhūmadhye'pyagnicakre taṃ dvipatre dhyāti puṇyakṛt
||36||केशैर्व्योमापि संरोध्य स्थित आधारपङ्कजे ।
भूमध्येऽप्यग्निचक्रे तं द्विपत्रे ध्याति पुण्यकृत्
khecarīmudrayā yukto nānyo dhyātuṃ na ca kṣamaḥ |
sahasrapatraṃ brahmāṇḍasarojaṃ vilasatprabham
||37||खेचरीमुद्रया युक्तो नान्यो ध्यातुं न च क्षमः ।
सहस्रपत्रं ब्रह्माण्डसरोजं विलसत्प्रभम्
tatra tejaḥsvarūpo'sti hṛdi dvādaśapatrakam |
daśapatraṃ nābhicakraṃ liṅge ṣaṭapatrakaṃ śubham
||38||तत्र तेजःस्वरूपोऽस्ति हृदि द्वादशपत्रकम् ।
दशपत्रं नाभिचक्रं लिङ्गे षटपत्रकं शुभम्
ṣoḍaśāraṃ kaṇṭhadeśe tatra sarvatra vighnarāṭ |
tejorūpī dīpyamānaḥ satyaloke yathā vidhiḥ
||39||षोडशारं कण्ठदेशे तत्र सर्वत्र विघ्नराट् ।
तेजोरूपी दीप्यमानः सत्यलोके यथा विधिः
dvādaśāraṃ tu vaikuṇṭhaṃ tatra viṣṇuḥ sadā sthitaḥ |
kaṇṭhābje pañcavaktro'sau kailāse sagaṇo yathā
||40||द्वादशारं तु वैकुण्ठं तत्र विष्णुः सदा स्थितः ।
कण्ठाब्जे पञ्चवक्त्रोऽसौ कैलासे सगणो यथा
somasūryāgninetro'sau bhūmaṇḍalamahodaraḥ |
ekaviṃśatisvargān sa vyāpya cauṣadhiromavān
||41||सोमसूर्याग्निनेत्रोऽसौ भूमण्डलमहोदरः ।
एकविंशतिस्वर्गान् स व्याप्य चौषधिरोमवान्
saritaḥ sāgarā yasya dharmabindurvibhātyasau |
brahmāṇḍe bhānti yasyaiva brahmāṇḍāni tu reṇuvat
||42||सरितः सागरा यस्य धर्मबिन्दुर्विभात्यसौ ।
ब्रह्माण्डे भान्ति यस्यैव ब्रह्माण्डानि तु रेणुवत्
trayastriṃśatkoṭidevā jīvā ye ca sahasraśaḥ |
audumbaragatā bhānti maśakā iva tadgatāḥ
||43||त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवा जीवा ये च सहस्रशः ।
औदुम्बरगता भान्ति मशका इव तद्गताः
racanāṃ tasya lokasyasaṅkṣepeṇa bruve nṛpa |
tuṅgaṃ yanmeruśikharaṃ tatkailāsaśiraspṛham
||44||रचनां तस्य लोकस्यसङ्क्षेपेण ब्रुवे नृप ।
तुङ्गं यन्मेरुशिखरं तत्कैलासशिरस्पृहम्
sahasrayojanaṃ śūnyamagamyaṃ munipuṅgavaiḥ |
tatra ekā śaktiruccairbhrāmikā nāma nāmataḥ
||45||सहस्रयोजनं शून्यमगम्यं मुनिपुङ्गवैः ।
तत्र एका शक्तिरुच्चैर्भ्रामिका नाम नामतः
yatsammatād bhramantyeva bhramarāḥ śubhra eva ca |
padmāsanagatādhāraśaktistanmastake sthitā
||46||यत्सम्मताद् भ्रमन्त्येव भ्रमराः शुभ्र एव च ।
पद्मासनगताधारशक्तिस्तन्मस्तके स्थिता
cāmīkaranibhā yā tanmastake kāmadāyinī |
koṭisūryanibhā tasyā mūrdhni pīṭhaṃ mahattaram
||47||चामीकरनिभा या तन्मस्तके कामदायिनी ।
कोटिसूर्यनिभा तस्या मूर्ध्नि पीठं महत्तरम्
vikarālaṃ jaṭābhāraṃ bibhratī vadanaṃ tathā |
sahasrasūryasaṅakāśā bhāsayantī diśo daśa
||48||विकरालं जटाभारं बिभ्रती वदनं तथा ।
सहस्रसूर्यसङकाशा भासयन्ती दिशो दश
vistīrṇaṃ daśasāhasrayojanaṃ tāvadāyatam |
asaṅkhyasūryasaṃṅakāśaṃ tanmadhye yojanāyatam
||49||विस्तीर्णं दशसाहस्रयोजनं तावदायतम् ।
असङ्ख्यसूर्यसंङकाशं तन्मध्ये योजनायतम्
svānandabhuvanaṃ bhāti yatra kāñccanaratnajāḥ |
asaṅkhyātā gṛhā bhānti bhāsvarā gajamauktikāḥ
||50||स्वानन्दभुवनं भाति यत्र काञ्च्चनरत्नजाः ।
असङ्ख्याता गृहा भान्ति भास्वरा गजमौक्तिकाः
tasyaiva kṛpayā prāpyo tuḥkhamohavivarjitaḥ |
taduttare bhāti paraṃ ikṣusāgara eva tu
||51||तस्यैव कृपया प्राप्यो तुःखमोहविवर्जितः ।
तदुत्तरे भाति परं इक्षुसागर एव तु
sahasrapatrasaṃyuktā tanmadhye padminī śubhā |
sahasrapatraṃ kamalaṃ tasyāṃ bhāti yathā śaśī
||52||सहस्रपत्रसंयुक्ता तन्मध्ये पद्मिनी शुभा ।
सहस्रपत्रं कमलं तस्यां भाति यथा शशी
tatkarṇikāgatastalpo ratnakāñcananirmitaḥ |
divyāmbarayutaḥ śete nṛpa tatra vināyakaḥ
||53||तत्कर्णिकागतस्तल्पो रत्नकाञ्चननिर्मितः ।
दिव्याम्बरयुतः शेते नृप तत्र विनायकः
siddhibuddhī sadā tasya pādasaṃvāhanaṃ mudā |
kurvāte parayā bhaktyā sāmavedastrimūrtimān
||54||सिद्धिबुद्धी सदा तस्य पादसंवाहनं मुदा ।
कुर्वाते परया भक्त्या सामवेदस्त्रिमूर्तिमान्
gānaṃ karoti śāstrāṇi mūrtimanti stuvanti tam |
purāṇāni ca sarvāṇi varṇayantyasya sadguṇān
||55||गानं करोति शास्त्राणि मूर्तिमन्ति स्तुवन्ति तम् ।
पुराणानि च सर्वाणि वर्णयन्त्यस्य सद्गुणान्
bālarūpadharastatra śuṇḍādaṇḍavirājitaḥ |
komalāṅgo'ruṇanibho viśālākṣo viṣāṇavān
||56||बालरूपधरस्तत्र शुण्डादण्डविराजितः ।
कोमलाङ्गोऽरुणनिभो विशालाक्षो विषाणवान्
mukuṭī kuṇḍalī rājatkastūrītilakaḥ svarāṭ |
divyamālyāmbaradharo divyagandhānulepanaḥ
||57||मुकुटी कुण्डली राजत्कस्तूरीतिलकः स्वराट् ।
दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धानुलेपनः
muktāmaṇigaṇopetaṃ saratnaṃ dāma sandadhat
||58||मुक्तामणिगणोपेतं सरत्नं दाम सन्दधत्
anantakoṭisūryaujāścandrārdhakṛtaśekharaḥ |
smaraṇāt pāpahā sadyaḥ smṛtā gaṅgā yathā nṛṇām
||59||अनन्तकोटिसूर्यौजाश्चन्द्रार्धकृतशेखरः ।
स्मरणात् पापहा सद्यः स्मृता गङ्गा यथा नृणाम्
tejovatī jvālinī ca śaktī paryaṅakapārśvayoḥ |
sahasrādityasaṅkāśe tiṣṭhato nṛpa sarvadā
||60||तेजोवती ज्वालिनी च शक्ती पर्यङकपार्श्वयोः ।
सहस्रादित्यसङ्काशे तिष्ठतो नृप सर्वदा
na śītaṃ na jarā tatra klamaḥ svedo'tha tandryapi |
kṣudhā tṛṣā vā dukhaṃ vā na kadācana jāyate
||61||न शीतं न जरा तत्र क्लमः स्वेदोऽथ तन्द्र्यपि ।
क्षुधा तृषा वा दुखं वा न कदाचन जायते
ānandahṛdamagnāste tatrāsan ye supuṇyataḥ |
viśvavyāpī bālarūpī yatra tiṣṭhati viśvavit
||62||आनन्दहृदमग्नास्ते तत्रासन् ये सुपुण्यतः ।
विश्वव्यापी बालरूपी यत्र तिष्ठति विश्ववित्
mudgala uvāca
evaṃ te kathito loko gaṇeśasya yathāmati |
tasmādananyabhaktyā tvaṃ tamevārādhaya prabho
||63||एवं ते कथितो लोको गणेशस्य यथामति ।
तस्मादनन्यभक्त्या त्वं तमेवाराधय प्रभो
ka uvāca
evamuktvā gataḥ sthānaṃ svakīyaṃ mudgalo muniḥ |
kāśīrājo gaṇeśasya bhajane tatparo'bhavat
||64||एवमुक्त्वा गतः स्थानं स्वकीयं मुद्गलो मुनिः ।
काशीराजो गणेशस्य भजने तत्परोऽभवत्
sahasrapañcavarṣāṇi kṛtvā rājyamanena ha |
dehena yānamāruhya gataḥ svānandadhāma tat
||65||सहस्रपञ्चवर्षाणि कृत्वा राज्यमनेन ह ।
देहेन यानमारुह्य गतः स्वानन्दधाम तत्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe gaṇeśalokavarṇanaṃ nāma pañcāśattamo'dhyāyaḥ || 50 ||