ṣaḍadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tatasrayodaśe varṣe namaskṛtya maheśvaram |
bhasmāṅgarāgaruciraṃ pañcāsyaṃ digbhujaṃ śubham
||1||ततस्रयोदशे वर्षे नमस्कृत्य महेश्वरम् ।
भस्माङ्गरागरुचिरं पञ्चास्यं दिग्भुजं शुभम्
ruṇḍamālādharaṃ suptaṃ candraśekharamacyutam |
mayūreśo'tha jagrāha śaśinaṃ tacchirogatam
||2||रुण्डमालाधरं सुप्तं चन्द्रशेखरमच्युतम् ।
मयूरेशोऽथ जग्राह शशिनं तच्छिरोगतम्
krīḍan bahiḥ samāyāto bālakaiḥ parivāritaḥ |
suhṛdbhiḥ parinṛtyadbhirvadbhiśca parasparam
||3||क्रीडन् बहिः समायातो बालकैः परिवारितः ।
सुहृद्भिः परिनृत्यद्भिर्वद्भिश्च परस्परम्
etasminnantare tatra daityo maṅgalasaṃjñakaḥ |
karālavadanaḥ kroḍī vijetā maramādbhutaḥ
||4||एतस्मिन्नन्तरे तत्र दैत्यो मङ्गलसंज्ञकः ।
करालवदनः क्रोडी विजेता मरमाद्भुतः
varāharūpo balavāndantacchinnamahīruhaḥ |
vajrasārasaṭābhiḥ sa bhindanvyomapadairdharām
||5||वराहरूपो बलवान्दन्तच्छिन्नमहीरुहः ।
वज्रसारसटाभिः स भिन्दन्व्योमपदैर्धराम्
añjanādririva śyāmo vahnikuṇḍanibhekṣaṇaḥ |
dṛṣṭvā taṃ vidrutā bālā varṣāghananibhasvanaḥ
||6||अञ्जनाद्रिरिव श्यामो वह्निकुण्डनिभेक्षणः ।
दृष्ट्वा तं विद्रुता बाला वर्षाघननिभस्वनः
na dṛṣṭaḥ sūkaraḥ kvāpīdṛśa ityabruvaṃśca te |
yāvan mārayate bālāṃstāvad devo mayūrarāṭ
||7||न दृष्टः सूकरः क्वापीदृश इत्यब्रुवंश्च ते ।
यावन् मारयते बालांस्तावद् देवो मयूरराट्
dadhāra dantayorduṣṭaṃ tadā sūkaradānavam |
athāpareṇa hastena dadhārādharapotrakam
||8||दधार दन्तयोर्दुष्टं तदा सूकरदानवम् ।
अथापरेण हस्तेन दधाराधरपोत्रकम्
pāṭayāmāsa sahasā vaṃśakhaṇḍamivārbhakaḥ |
pūrvadehaṃ samāsthāya daśayojanavistṛtam
||9||पाटयामास सहसा वंशखण्डमिवार्भकः ।
पूर्वदेहं समास्थाय दशयोजनविस्तृतम्
patitaścūrṇayanvṛkṣāndārayandharaṇītalam |
tatastamabruvan bālā dhanyo'yaṃ pārvatīsutaḥ
||10||पतितश्चूर्णयन्वृक्षान्दारयन्धरणीतलम् ।
ततस्तमब्रुवन् बाला धन्योऽयं पार्वतीसुतः
kṣaṇena nāśito daityo līlayā'sau mahābalaḥ |
asya darśanatastrastā vayaṃ yātā diśo daśa
||11||क्षणेन नाशितो दैत्यो लीलयाऽसौ महाबलः ।
अस्य दर्शनतस्त्रस्ता वयं याता दिशो दश
patamānena yeneha cūrṇitāni gṛhāṇi ca |
ka uvāca |
tataḥ śivo lalāṭe sve nāpaśyacchaśinaṃ yadā
||12||पतमानेन येनेह चूर्णितानि गृहाणि च ।
क उवाच ।
ततः शिवो ललाटे स्वे नापश्यच्छशिनं यदा
krodhāsaṃraktanayano viṣṭapaṃ pradahanniva |
gaṇānūce ruṣāviṣṭo rakṣaṇaṃ kriyate katham
||13||क्रोधासंरक्तनयनो विष्टपं प्रदहन्निव ।
गणानूचे रुषाविष्टो रक्षणं क्रियते कथम्
kena daityena nīto me lalāṭastho'malaḥ śaśī |
ka uvāca |
tato līnā gaṇāḥ sarve kampamānā bhayāturāḥ
||14||केन दैत्येन नीतो मे ललाटस्थोऽमलः शशी ।
क उवाच ।
ततो लीना गणाः सर्वे कम्पमाना भयातुराः
apare dhairyamālambya vadanti sma śivaṃ prati |
umākānta bhavatputro mayūreśvarasaṃjñakaḥ
||15||अपरे धैर्यमालम्ब्य वदन्ति स्म शिवं प्रति ।
उमाकान्त भवत्पुत्रो मयूरेश्वरसंज्ञकः
krīḍituṃ bahirāyātastasya haste vilokitaḥ |
candrastena kadā nīto na jānīmo vayaṃ vibho
||16||क्रीडितुं बहिरायातस्तस्य हस्ते विलोकितः ।
चन्द्रस्तेन कदा नीतो न जानीमो वयं विभो
iti tadvacanaṃ śrutvā proce ruṣṭo maheśvaraḥ |
kathaṃ nu kriyate rakṣā bhavadbhirbhakṣyatatparaiḥ
||17||इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रोचे रुष्टो महेश्वरः ।
कथं नु क्रियते रक्षा भवद्भिर्भक्ष्यतत्परैः
candro vā candrahartā vā yadyānītastadā śubham |
no cedbhasmīkariṣyāmi sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ
||18||चन्द्रो वा चन्द्रहर्ता वा यद्यानीतस्तदा शुभम् ।
नो चेद्भस्मीकरिष्यामि सर्वेषां नात्र संशयः
tataste kṣubdhamanaso dhāvamānāstvarānvitāḥ |
mayūreśaṃ samabhetya prābhaṇan ruṣṭacetasaḥ
||19||ततस्ते क्षुब्धमनसो धावमानास्त्वरान्विताः ।
मयूरेशं समभेत्य प्राभणन् रुष्टचेतसः
yāhi duṣṭaṃ śivaṃ devaṃ candraṃ vā yaccha taskara |
gaṇavākyaṃ pariśrutya cukopa gaṇanāyakaḥ
||20||याहि दुष्टं शिवं देवं चन्द्रं वा यच्छ तस्कर ।
गणवाक्यं परिश्रुत्य चुकोप गणनायकः
na me'sti gaṇanā kāpi bhavatāṃ tasya vā gaṇāḥ |
jagat traya jananyā me tanayasya prabhāvinaḥ
||21||न मेऽस्ति गणना कापि भवतां तस्य वा गणाः ।
जगत् त्रय जनन्या मे तनयस्य प्रभाविनः
ka uvāca
tasya śvāsena sarve te vātyā patramivoddhṛtāḥ |
petuḥ śivasya purato gaṇā dīnāstadā'khilāḥ
||22||तस्य श्वासेन सर्वे ते वात्या पत्रमिवोद्धृताः ।
पेतुः शिवस्य पुरतो गणा दीनास्तदाऽखिलाः
atiroṣānmahādevaḥ pramathādīnathābravīt |
ānīyatā sa duṣṭātmābaddhvomātanayo laghuḥ
||23||अतिरोषान्महादेवः प्रमथादीनथाब्रवीत् ।
आनीयता स दुष्टात्माबद्ध्वोमातनयो लघुः
te tu śīghrataraṃ yātā yatra krīḍārataḥ śiśuḥ |
dadṛśustaṃ śiśugataṃ krīḍantamakuto bhayam
||24||ते तु शीघ्रतरं याता यत्र क्रीडारतः शिशुः ।
ददृशुस्तं शिशुगतं क्रीडन्तमकुतो भयम्
veṣṭituṃ tānsamāyātān mohayitvā vināyakaḥ |
antarhitaścaturdikṣu gaṇāste taṃ vyalokayan
||25||वेष्टितुं तान्समायातान् मोहयित्वा विनायकः ।
अन्तर्हितश्चतुर्दिक्षु गणास्ते तं व्यलोकयन्
gṛhe gṛhe kānaneṣu nāpaśyaṃste vināyakam |
kvacidṛṣṭvā tu taṃ prāhurasmadagre kathaṃ bhavān
||26||गृहे गृहे काननेषु नापश्यंस्ते विनायकम् ।
क्वचिदृष्ट्वा तु तं प्राहुरस्मदग्रे कथं भवान्
gantuṃ śakto brahmaloke sthitaṃ neṣyāma taṃ śivam |
evamantarhito dṛśyo vāraṃvāraṃ babhūva saḥ
||27||गन्तुं शक्तो ब्रह्मलोके स्थितं नेष्याम तं शिवम् ।
एवमन्तर्हितो दृश्यो वारंवारं बभूव सः
tataḥ khinnāngaṇān dṛṣṭvā paramātmā kṛpānvitaḥ |
tasthau tatpurataḥ samyagdṛṣṭvā taṃ harṣanirbharāḥ
||28||ततः खिन्नान्गणान् दृष्ट्वा परमात्मा कृपान्वितः ।
तस्थौ तत्पुरतः सम्यग्दृष्ट्वा तं हर्षनिर्भराः
babandhurgirijāsūnuṃ ninyuste śaṅkaraṃ prati |
pṛthivībhārasadṛśamupaviṣṭaṃ tu te gaṇāḥ
||29||बबन्धुर्गिरिजासूनुं निन्युस्ते शङ्करं प्रति ।
पृथिवीभारसदृशमुपविष्टं तु ते गणाः
na śekurutthāpayituṃ tato vismitamānasāḥ |
hatodyamā gaṇāḥ sarve śivametya samūcire
||30||न शेकुरुत्थापयितुं ततो विस्मितमानसाः ।
हतोद्यमा गणाः सर्वे शिवमेत्य समूचिरे
sarve vayaṃ samānetumekaṃ śaktā na śaṅkara |
ājñāpayāmāsa śivo nandinaṃ purataḥ sthitam
||31||सर्वे वयं समानेतुमेकं शक्ता न शङ्कर ।
आज्ञापयामास शिवो नन्दिनं पुरतः स्थितम्
jhaṭityānaya gaccha tvaṃ mayūreśaṃ tu taskaram |
nandyuvāca |
śeṣaṃ sūryaṃ śaśāṅkaṃ ca haniṣye'haṃ tavājñayā
||32||झटित्यानय गच्छ त्वं मयूरेशं तु तस्करम् ।
नन्द्युवाच ।
शेषं सूर्यं शशाङ्कं च हनिष्येऽहं तवाज्ञया
kanīyaso na me kācid gaṇanā'sti maheśvara |
ka uvāca |
ityuktvā'gādvāyuvego bhañjanvṛkṣāṃśca parvatān
||33||कनीयसो न मे काचिद् गणनाऽस्ति महेश्वर ।
क उवाच ।
इत्युक्त्वाऽगाद्वायुवेगो भञ्जन्वृक्षांश्च पर्वतान्
krodhasaṃraktanayanastīkṣṇaśaṛṅgograsan divam |
uvāca taṃ mayūreśaṃ yāhi re tvaṃ śivaṃ prati
||34||क्रोधसंरक्तनयनस्तीक्ष्णशृङ्गोग्रसन् दिवम् ।
उवाच तं मयूरेशं याहि रे त्वं शिवं प्रति
no cedadya nayiṣyāmi na samo hi gaṇairaham |
(no cedadyaiva neṣyāmi) evaṃ vadati tasmiṃstu mayūreśo ruṣānvitaḥ
||35||नो चेदद्य नयिष्यामि न समो हि गणैरहम् ।
(नो चेदद्यैव नेष्यामि) एवं वदति तस्मिंस्तु मयूरेशो रुषान्वितः
śvāsacakre'kṣipattaṃ tu gamanāgamasaṅkule |
tatyāja taṃ dṛḍhaṃ śvāsādatikhinna śivāntike
||36||श्वासचक्रेऽक्षिपत्तं तु गमनागमसङ्कुले ।
तत्याज तं दृढं श्वासादतिखिन्न शिवान्तिके
vamantaṃ rudhiraṃ vaktrāt pṛthivyāṃ patitaṃ tu tam |
bruvantaṃ pauruṣaṃ nānā mūrcchitaṃ dvimuhūrtataḥ
||37||वमन्तं रुधिरं वक्त्रात् पृथिव्यां पतितं तु तम् ।
ब्रुवन्तं पौरुषं नाना मूर्च्छितं द्विमुहूर्ततः
apaśyacca mayūreśaṃ jānubhāge sthitaṃ śivaḥ |
dedīpyamānaṃ vapuṣādivyabhūṣāsamanvitam
||38||अपश्यच्च मयूरेशं जानुभागे स्थितं शिवः ।
देदीप्यमानं वपुषादिव्यभूषासमन्वितम्
gaṇā ūcuḥ śivaṃ dṛṣṭvā bhālacandraṃ yathā purā |
lalāṭe te śaśīdeva vṛthājñaptā vayaṃ śiva
||39||गणा ऊचुः शिवं दृष्ट्वा भालचन्द्रं यथा पुरा ।
ललाटे ते शशीदेव वृथाज्ञप्ता वयं शिव
mayūreśaṃ gaṇāṃścāha śaśinaṃ vīkṣyamastake |
śiva uvāca ||
śrāntāsteca gaṇāstvañca nandīcāpi mamājñayā
||40||मयूरेशं गणांश्चाह शशिनं वीक्ष्यमस्तके ।
शिव उवाच ॥
श्रान्तास्तेच गणास्त्वञ्च नन्दीचापि ममाज्ञया
candre sthite lalāṭe me vṛthā yuddhamabhūddhi yat |
pramathā ūcuḥ |
adyaprabhṛti deveśa svāmī no'stu mayūrarāṭ
||41||चन्द्रे स्थिते ललाटे मे वृथा युद्धमभूद्धि यत् ।
प्रमथा ऊचुः ।
अद्यप्रभृति देवेश स्वामी नोऽस्तु मयूरराट्
ka uvāca
tatheti śiva ūce tāngaṇarājo'bhavattu saḥ |
natvā śivaṃ gaṇeśaṃ ca gaṇeśajananīmapi
||42||तथेति शिव ऊचे तान्गणराजोऽभवत्तु सः ।
नत्वा शिवं गणेशं च गणेशजननीमपि
praśaṃsayitvā deveśaṃ mayūreśaṃ tathāvidham |
garjanto'tha gaṇā jagmurmudā svaṃ svaṃ niveśanam
||43||प्रशंसयित्वा देवेशं मयूरेशं तथाविधम् ।
गर्जन्तोऽथ गणा जग्मुर्मुदा स्वं स्वं निवेशनम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe śivalalāṭagatacandraharaṇaṃ nāma ṣaḍadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 106 ||