niśācaravadho nāma dvādaśo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tatastu saptame varṣe pravṛtte'sau vināyakaḥ |
snātvā nityavidhiṃ kṛtvā mukuṭabhrāji mastakaḥ
||1||ततस्तु सप्तमे वर्षे प्रवृत्तेऽसौ विनायकः ।
स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा मुकुटभ्राजि मस्तकः
āyudhāni ca catvāri siṃhārūḍho dadhāra saḥ |
aṅkuśaṃ paraśuṃ padmaṃ pāśaṃ sarvabhayāpaham
||2||आयुधानि च चत्वारि सिंहारूढो दधार सः ।
अङ्कुशं परशुं पद्मं पाशं सर्वभयापहम्
daṇḍājine kuṇḍale ca kāñcane ratnasaṃyute |
bibhrat kamaṇḍaluṃ darbhān kauśeyaṃ pītamuttamam
||3||दण्डाजिने कुण्डले च काञ्चने रत्नसंयुते ।
बिभ्रत् कमण्डलुं दर्भान् कौशेयं पीतमुत्तमम्
kastūrītilakaṃ candraṃ lalāṭe kṣīṇatejasam |
muktāphalamayīṃ mālāṃ kaṇṭhe nābhau phaṇīśvaram
||4||कस्तूरीतिलकं चन्द्रं ललाटे क्षीणतेजसम् ।
मुक्ताफलमयीं मालां कण्ठे नाभौ फणीश्वरम्
rodasī kampayannuccairjagarjā'sau svalīlayā |
meghasvana iti bhrāntyā cātakā vyādadurmukham
||5||रोदसी कम्पयन्नुच्चैर्जगर्जाऽसौ स्वलीलया ।
मेघस्वन इति भ्रान्त्या चातका व्याददुर्मुखम्
utchalantyo mahānadyaḥ siṣicurvyomamaṇḍalam |
tadānanandaturubhāvaditiḥ kaśyapo'pi ca
||6||उत्छलन्त्यो महानद्यः सिषिचुर्व्योममण्डलम् ।
तदाननन्दतुरुभावदितिः कश्यपोऽपि च
dhanyā vayaṃ pūrvajā na ityātmānaṃ praśaṃsatuḥ |
etasminsamaye kāśīrājo'pyāśramamabhyagāt
||7||धन्या वयं पूर्वजा न इत्यात्मानं प्रशंसतुः ।
एतस्मिन्समये काशीराजोऽप्याश्रममभ्यगात्
parasparāliṅganena mumuduste'khilāstadā |
nyaviśantā''sane sarve namaskṛtya parasparam
||8||परस्परालिङ्गनेन मुमुदुस्तेऽखिलास्तदा ।
न्यविशन्ताऽऽसने सर्वे नमस्कृत्य परस्परम्
svādvannaṃ bhojayāmāsa munistaṃ ṣaḍrasairnṛpam |
viśrāntaṃ paripapraccha kimāgamanakāraṇam
||9||स्वाद्वन्नं भोजयामास मुनिस्तं षड्रसैर्नृपम् ।
विश्रान्तं परिपप्रच्छ किमागमनकारणम्
śrīmatāṃ darśanaṃ no'dya jātaṃ puṇyavaśānnṛpa |
purohitasya me na tvaṃ vṛttāntaṃ kiṃ gṛhītavān
||10||श्रीमतां दर्शनं नोऽद्य जातं पुण्यवशान्नृप ।
पुरोहितस्य मे न त्वं वृत्तान्तं किं गृहीतवान्
ka uvāca
evaṃ munivacaḥ śrutvā jagāda nṛpasattamaḥ |
kṣamāparādhaṃ me brahman rājyākulita cetasaḥ
||11||एवं मुनिवचः श्रुत्वा जगाद नृपसत्तमः ।
क्षमापराधं मे ब्रह्मन् राज्याकुलित चेतसः
putrasya me vivāho'sti tvāmākārayituṃ prabho |
āgato'haṃ mune jātaḥ kṛtārthastava darśanāt
||12||पुत्रस्य मे विवाहोऽस्ति त्वामाकारयितुं प्रभो ।
आगतोऽहं मुने जातः कृतार्थस्तव दर्शनात्
cala śīghra vivāhaṃ tvaṃ sampādya punareva hi |
na ślāghyo lokavaryeṣu vinā caivāgamaṃ tava
||13||चल शीघ्र विवाहं त्वं सम्पाद्य पुनरेव हि ।
न श्लाघ्यो लोकवर्येषु विना चैवागमं तव
ahameva samāyāto'tastvāṃ netuṃ mahāmune |
muniruvāca |
nāhameṣye nṛpaśreṣṭha cāturmāsyarato'dhunā
||14||अहमेव समायातोऽतस्त्वां नेतुं महामुने ।
मुनिरुवाच ।
नाहमेष्ये नृपश्रेष्ठ चातुर्मास्यरतोऽधुना
putraṃ naya samarthaṃ me yadīcchasi janādhipa |
rājovāca |
putrāmājñāpaya mune gamiṣyāvo javānvitau
||15||पुत्रं नय समर्थं मे यदीच्छसि जनाधिप ।
राजोवाच ।
पुत्रामाज्ञापय मुने गमिष्यावो जवान्वितौ
evaṃ nṛpavacaḥ śrutvā muniḥ putramathābravīt |
vaco'nurodhādrājño'sya preṣaye tvāṃ vināyaka
||16||एवं नृपवचः श्रुत्वा मुनिः पुत्रमथाब्रवीत् ।
वचोऽनुरोधाद्राज्ञोऽस्य प्रेषये त्वां विनायक
vidyamānetu mahati duḥkhe virahaje tava |
dhṛtvājñāṃ śirasā vandya caraṇāvubhayorapi
||17||विद्यमानेतु महति दुःखे विरहजे तव ।
धृत्वाज्ञां शिरसा वन्द्य चरणावुभयोरपि
mātāpitrorbahiragād rājñā cāro'pito rathe |
so'pi natvā tayoḥ pādau svayamāruruhe ratham
||18||मातापित्रोर्बहिरगाद् राज्ञा चारोऽपितो रथे ।
सोऽपि नत्वा तयोः पादौ स्वयमारुरुहे रथम्
ājagāmāditistaṃ ca prāvadan nṛpasattamam |
ayaṃ me bālako rājan rakṣaṇīyo nirantaram
||19||आजगामादितिस्तं च प्रावदन् नृपसत्तमम् ।
अयं मे बालको राजन् रक्षणीयो निरन्तरम्
utpāto jāyate tatra yatra me bālako bhavet |
ato'yaṃ yatnato rakṣyaḥ pakṣmaṇīva kanīnikām
||20||उत्पातो जायते तत्र यत्र मे बालको भवेत् ।
अतोऽयं यत्नतो रक्ष्यः पक्ष्मणीव कनीनिकाम्
yathā nayasi putraṃ me tathā'tra tvaṃ samānaya |
omityuktvā'ditiṃ rājā praṇipatya visṛjya tām
||21||यथा नयसि पुत्रं मे तथाऽत्र त्वं समानय ।
ओमित्युक्त्वाऽदितिं राजा प्रणिपत्य विसृज्य ताम्
saha tena yayau śīghraṃ rathenā'nilaraṃ hasā |
gacchatā rathamārgeṇa rājñā prāptā mahāṭavī
||22||सह तेन ययौ शीघ्रं रथेनाऽनिलरं हसा ।
गच्छता रथमार्गेण राज्ञा प्राप्ता महाटवी
narāntaka pitṛvyasya sthānaṃ taccātisundaram |
raudraketorbalī bhrātā dhūmrākṣo nāma nāmataḥ
||23||नरान्तक पितृव्यस्य स्थानं तच्चातिसुन्दरम् ।
रौद्रकेतोर्बली भ्राता धूम्राक्षो नाम नामतः
daśavarṣasahasraṃ sa tarastepe sudāruṇam |
sahasrakiraṇaṃ nityaṃ nityamārādhayanmudā
||24||दशवर्षसहस्रं स तरस्तेपे सुदारुणम् ।
सहस्रकिरणं नित्यं नित्यमाराधयन्मुदा
prārthayan sarvasaṃhārakaramāyudhamuttamam |
trayāṇāṃ bhuvanānāṃ sa icchan vaśyatvamātmanaḥ
||25||प्रार्थयन् सर्वसंहारकरमायुधमुत्तमम् ।
त्रयाणां भुवनानां स इच्छन् वश्यत्वमात्मनः
vṛkṣaskandhālambipādo'dhomukho dhūmamāpiban |
evaṃ bahugate kāle'moghaṃ śastramupasthitam
||26||वृक्षस्कन्धालम्बिपादोऽधोमुखो धूममापिबन् ।
एवं बहुगते कालेऽमोघं शस्त्रमुपस्थितम्
preṣitaṃ bhānunā tasmai rākṣasāya tapasyate |
vyomavyāpī yasya tejo dadarśa sa vināyakaḥ
||27||प्रेषितं भानुना तस्मै राक्षसाय तपस्यते ।
व्योमव्यापी यस्य तेजो ददर्श स विनायकः
śīghramuḍḍīya jagrāha garutmāniva pannagam |
tadā vismayamāpede kāśirājo mahāmanāḥ
||28||शीघ्रमुड्डीय जग्राह गरुत्मानिव पन्नगम् ।
तदा विस्मयमापेदे काशिराजो महामनाः
tarkayāmāsa manasi lābhe hānau ca jīvane |
nāsti daivātirekeṇa nimittaṃ bhuvanatraye
||29||तर्कयामास मनसि लाभे हानौ च जीवने ।
नास्ति दैवातिरेकेण निमित्तं भुवनत्रये
mama naivā'bhavatprāptiḥ sahasā tasya tasya yā |
jñātuṃ tadastrasāmarthyaṃ tolayitvā'kṣipacca saḥ
||30||मम नैवाऽभवत्प्राप्तिः सहसा तस्य तस्य या ।
ज्ञातुं तदस्त्रसामर्थ्यं तोलयित्वाऽक्षिपच्च सः
ūrdhvaṃ gataṃ tadaivāśu ravaṃ kṛtvā bhayānakam |
dhūmrākṣe patitaṃ tattu sa tadaiva dvidhā'bhavat
||31||ऊर्ध्वं गतं तदैवाशु रवं कृत्वा भयानकम् ।
धूम्राक्षे पतितं तत्तु स तदैव द्विधाऽभवत्
gaṇḍaśailā drumāstābhyāṃ khaṇḍābhyāṃ cūrṇitā bhṛśam |
dhanuḥ pañcaśataṃ pṛthvī patadbhyāṃ vyāpitā tadā
||32||गण्डशैला द्रुमास्ताभ्यां खण्डाभ्यां चूर्णिता भृशम् ।
धनुः पञ्चशतं पृथ्वी पतद्भ्यां व्यापिता तदा
tatastasya sutau khyātau jaghano manureva ca |
śuśrūṣāyāṃ ratau tasya pitaraṃ vīkṣya tādṛśam
||33||ततस्तस्य सुतौ ख्यातौ जघनो मनुरेव च ।
शुश्रूषायां रतौ तस्य पितरं वीक्ष्य तादृशम्
krodhāviṣṭau dadṛśatustaṃ vināyakamantike |
dudruvatuḥ prasāryaivaṃ vaktraṃ kālāntakopamam
||34||क्रोधाविष्टौ ददृशतुस्तं विनायकमन्तिके ।
दुद्रुवतुः प्रसार्यैवं वक्त्रं कालान्तकोपमम्
baṭumānīya pitaraṃ kathaṃ ghātitavānasi |
ityūcatuḥ kāśirājaṃ roṣāviṣṭau niśācarau
||35||बटुमानीय पितरं कथं घातितवानसि ।
इत्यूचतुः काशिराजं रोषाविष्टौ निशाचरौ
rakṣito'si purā pitrā mama pūrvaṃ narāntakāt |
taṃ mārayitvā yatnena kathaṃ jīvasi re nṛpa
||36||रक्षितोऽसि पुरा पित्रा मम पूर्वं नरान्तकात् ।
तं मारयित्वा यत्नेन कथं जीवसि रे नृप
ka uvāca
ityākarṇya nṛpo vākyaṃ ca kampe bhṛśavivhalaḥ |
tarkayāmāsa manasi kathamānītavānaham
||37||इत्याकर्ण्य नृपो वाक्यं च कम्पे भृशविव्हलः ।
तर्कयामास मनसि कथमानीतवानहम्
nandana kaśyapasyainamapasmāramiva sthitam |
kruddho narāntakaścenme balād rājyaṃ grahīṣyati
||38||नन्दन कश्यपस्यैनमपस्मारमिव स्थितम् ।
क्रुद्धो नरान्तकश्चेन्मे बलाद् राज्यं ग्रहीष्यति
tadā me rakṣitā kaḥ syāt tataḥ śapathamārabhat |
nṛpa uvāca |
etadarthaṃ mayā'nīto naivāyamarbhakaḥ kvacit
||39||तदा मे रक्षिता कः स्यात् ततः शपथमारभत् ।
नृप उवाच ।
एतदर्थं मयाऽनीतो नैवायमर्भकः क्वचित्
brāhmaṇeśvarayoratra śapatho me niśācarau |
purohitasya putro'yaṃ vivāhārthaṃ samāhṛtaḥ
||40||ब्राह्मणेश्वरयोरत्र शपथो मे निशाचरौ ।
पुरोहितस्य पुत्रोऽयं विवाहार्थं समाहृतः
na vighnaṃ kurutaṃ tatra nīyatāṃ bālakohyayam |
ityasya vacantāte sa muniputro jagāda tam
||41||न विघ्नं कुरुतं तत्र नीयतां बालकोह्ययम् ।
इत्यस्य वचन्ताते स मुनिपुत्रो जगाद तम्
kathaṃ baddhvā śatruhaste śiśuṃ māṃ tvaṃ prayacchasi |
aditiṃ kaśyapaṃ vāpi vadiṣyasi kimuttaram
||42||कथं बद्ध्वा शत्रुहस्ते शिशुं मां त्वं प्रयच्छसि ।
अदितिं कश्यपं वापि वदिष्यसि किमुत्तरम्
kruddhaścet kaśyapastvāṃ hi kuryādbhasma na saṃśayaḥ |
evaṃ vadati tasminstu bālake muninandane
||43||क्रुद्धश्चेत् कश्यपस्त्वां हि कुर्याद्भस्म न संशयः ।
एवं वदति तस्मिन्स्तु बालके मुनिनन्दने
bhakṣituṃ taṃ samāyātau biḍālau mūṣakaṃ yathā |
prasārya vadanaṃ bālo ghoraṃ śabdamathākarot
||44||भक्षितुं तं समायातौ बिडालौ मूषकं यथा ।
प्रसार्य वदनं बालो घोरं शब्दमथाकरोत्
ca kampe ca tribhuvanaṃ tau ca niśvāsayogataḥ |
samprāptau meghapaṭalaṃ vātyayaiva yathā tṛṇam
||45||च कम्पे च त्रिभुवनं तौ च निश्वासयोगतः ।
सम्प्राप्तौ मेघपटलं वात्ययैव यथा तृणम्
mūhūrttadvitaye jāte vyastau dvau tau nipetatu |
narāntakasya nagare jaghano manureva ca
||46||मूहूर्त्तद्वितये जाते व्यस्तौ द्वौ तौ निपेततु ।
नरान्तकस्य नगरे जघनो मनुरेव च
giriśīrṣe gaṇḍaśailau mahāvāteritau yathā |
patadbhyāṃ taccharīrābhyāṃ cūrṇitāni gṛhāṇi ca
||47||गिरिशीर्षे गण्डशैलौ महावातेरितौ यथा ।
पतद्भ्यां तच्छरीराभ्यां चूर्णितानि गृहाणि च
mukhahastaravā āsan hāhākāro mahānabhūt |
kimidaṃ kimidaṃ dūtā dhāvamānā yayustadā
||48||मुखहस्तरवा आसन् हाहाकारो महानभूत् ।
किमिदं किमिदं दूता धावमाना ययुस्तदा
mṛtau dhūmrākṣatanayau śrutvā samyag vyalokayan |
sacetanau ca tau dṛṣṭvā sāvadhānāvakurvata
||49||मृतौ धूम्राक्षतनयौ श्रुत्वा सम्यग् व्यलोकयन् ।
सचेतनौ च तौ दृष्ट्वा सावधानावकुर्वत
dūtām̐stāṃ vūcatuḥ sarvaṃ vṛttāntamanupūrvaśaḥ |
vadhaṃ pituḥ kāśyapeyāt tasya śvāsānnipātanam
||50||दूताँस्तां वूचतुः सर्वं वृत्तान्तमनुपूर्वशः ।
वधं पितुः काश्यपेयात् तस्य श्वासान्निपातनम्
sa gacchati syandanena kāśīrājena saṃyutaḥ |
evaṃ dūtā niśamyainaṃ narāntakamathābruvan
||51||स गच्छति स्यन्दनेन काशीराजेन संयुतः ।
एवं दूता निशम्यैनं नरान्तकमथाब्रुवन्
pitṛvyaṃ nihataṃ śrutvā sāparādhaṃ narāntakaḥ |
ṛṣiputraṃ tathā yāntaṃ kāśīrājena saṃyutam
||52||पितृव्यं निहतं श्रुत्वा सापराधं नरान्तकः ।
ऋषिपुत्रं तथा यान्तं काशीराजेन संयुतम्
krodhenāraktanayanaḥ puraḥ paśyanniśācarān |
ajñāpayāt tamānetuṃ sahasrapramitāṃstadā
||53||क्रोधेनारक्तनयनः पुरः पश्यन्निशाचरान् ।
अज्ञापयात् तमानेतुं सहस्रप्रमितांस्तदा
dhṛtvā'neyo muneḥ putro yuddhakṛccet sa hanyatām |
kāśīrājaratho vāpi śīghraṃ gacchantu rākṣasāḥ
||54||धृत्वाऽनेयो मुनेः पुत्रो युद्धकृच्चेत् स हन्यताम् ।
काशीराजरथो वापि शीघ्रं गच्छन्तु राक्षसाः
ājñāmātreṇa te jagmustvarayā vātaraṃhasaḥ |
kāśyapeyaṃ ca nṛpatiṃ dadṛśaste ca tau ca tān
||55||आज्ञामात्रेण ते जग्मुस्त्वरया वातरंहसः ।
काश्यपेयं च नृपतिं ददृशस्ते च तौ च तान्
tato vināyakaścakre bhīmaśabdaṃ bhayāvaham |
tato niśācarāḥ petustyaktvā prāṇāṃstu kecana
||56||ततो विनायकश्चक्रे भीमशब्दं भयावहम् ।
ततो निशाचराः पेतुस्त्यक्त्वा प्राणांस्तु केचन
kecit palāyitāḥ kecid bhagnapādāḥ prapedire |
keṣāccin mastakā bhinnāḥ kecicchīrṇodarāḥ śaraiḥ
||57||केचित् पलायिताः केचिद् भग्नपादाः प्रपेदिरे ।
केषाच्चिन् मस्तका भिन्नाः केचिच्छीर्णोदराः शरैः
bhagnāsyā bhagnanetrāśca bhagnorubāhavaḥ pare |
prapalāyya gatā ye tu hyāgatāste narāntakam
||58||भग्नास्या भग्ननेत्राश्च भग्नोरुबाहवः परे ।
प्रपलाय्य गता ये तु ह्यागतास्ते नरान्तकम्
udanta sarvamācakhyurvināyakakṛtaṃ tadā
||59||उदन्त सर्वमाचख्युर्विनायककृतं तदा
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite niśācaravadho nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||