cañcalavadhonāma trinavatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tatastu pañcame varṣe pravṛtte munibālakāḥ |
uṣaḥkāle guṇeśasya samāgamya gṛhaṃ prati
||1||ततस्तु पञ्चमे वर्षे प्रवृत्ते मुनिबालकाः ।
उषःकाले गुणेशस्य समागम्य गृहं प्रति
prātaḥkāle kathaṃ śeṣe prottiṣṭhottiṣṭha he sakhe |
utthāpaya nijaṃ bālamityūcuste śivāmapi
||2||प्रातःकाले कथं शेषे प्रोत्तिष्ठोत्तिष्ठ हे सखे ।
उत्थापय निजं बालमित्यूचुस्ते शिवामपि
tānuvāca śivā vākyaṃ nidrā vo na samāgatā |
krīḍāyāmeva saktānāṃ capalānāṃ divāniśam
||3||तानुवाच शिवा वाक्यं निद्रा वो न समागता ।
क्रीडायामेव सक्तानां चपलानां दिवानिशम्
kathaṃ yāhītyanudite nirlajjā mūḍhabhāvataḥ |
ta ūcuḥ |
mātarna tava vākyena kopo no jāyate kvacit
||4||कथं याहीत्यनुदिते निर्लज्जा मूढभावतः ।
त ऊचुः ।
मातर्न तव वाक्येन कोपो नो जायते क्वचित्
vayaṃ te bālakāḥ kiṃ na tvaṃ vā no jananī na kim |
asmiṃstava śiśau saktaṃ sarveṣāṃ mānasaṃ sadā
||5||वयं ते बालकाः किं न त्वं वा नो जननी न किम् ।
अस्मिंस्तव शिशौ सक्तं सर्वेषां मानसं सदा
enaṃ paśmāma purato divānaktaṃ nirantaram |
vinainaṃ ca samādhānaṃ na naścetasi jāyate
||6||एनं पश्माम पुरतो दिवानक्तं निरन्तरम् ।
विनैनं च समाधानं न नश्चेतसि जायते
śrutvā vākyāni teṣāṃ tu prodatiṣṭhat tadā śiśuḥ |
liliṅga bahirāgatya guṇeśastaiḥ parasparam
||7||श्रुत्वा वाक्यानि तेषां तु प्रोदतिष्ठत् तदा शिशुः ।
लिलिङ्ग बहिरागत्य गुणेशस्तैः परस्परम्
yayurbahirmudā yuktā dhṛtvā hastān parasparam |
dvibhāgībhūya cikrīḍurnānāyuddhaviceṣṭitaiḥ
||8||ययुर्बहिर्मुदा युक्ता धृत्वा हस्तान् परस्परम् ।
द्विभागीभूय चिक्रीडुर्नानायुद्धविचेष्टितैः
mastakaṃ mastakenaiva vakṣasā vakṣa eva ca |
bāhubhyāṃ caiva bāhū ca nijaghnuste parasparam
||9||मस्तकं मस्तकेनैव वक्षसा वक्ष एव च ।
बाहुभ्यां चैव बाहू च निजघ्नुस्ते परस्परम्
jalena rajasā caiva kandukairmuṣṭibhistathā |
kardamairgomayaiḥ kecidāndolanavikarṣaṇaiḥ
||10||जलेन रजसा चैव कन्दुकैर्मुष्टिभिस्तथा ।
कर्दमैर्गोमयैः केचिदान्दोलनविकर्षणैः
kolāhalaṃ prakurvantaḥ śaṛṅgavaṃśaravānapi |
daityabhūtā jayaṃ prāpurdevabhūtāḥ parājayam
||11||कोलाहलं प्रकुर्वन्तः शृङ्गवंशरवानपि ।
दैत्यभूता जयं प्रापुर्देवभूताः पराजयम्
evaṃ yudhyatsu teṣyevaṃ khaḍganāmā mahāsuraḥ |
āyayau vṛṣarūpeṇa viśālena nabhaspṛśā
||12||एवं युध्यत्सु तेष्येवं खड्गनामा महासुरः ।
आययौ वृषरूपेण विशालेन नभस्पृशा
pucchavātena mahatā patitā vṛkṣasañcayāḥ |
śūladanto lalajjivhaḥ pādenāmardayandiśaḥ
||13||पुच्छवातेन महता पतिता वृक्षसञ्चयाः ।
शूलदन्तो ललज्जिव्हः पादेनामर्दयन्दिशः
sa mahāntaṃ ravaṃ kṛtvā tamadhāvadguṇeśvaram |
pratiśabdena sahasā nādayanvidiśo diśaḥ
||14||स महान्तं रवं कृत्वा तमधावद्गुणेश्वरम् ।
प्रतिशब्देन सहसा नादयन्विदिशो दिशः
taṃ dṛṣṭvā vidrutāḥ sarve muniputrā bhayāturāḥ |
dhāva dhāveti taṃ bālaṃ cukruśaḥ kecidarbhakāḥ
||15||तं दृष्ट्वा विद्रुताः सर्वे मुनिपुत्रा भयातुराः ।
धाव धावेति तं बालं चुक्रुशः केचिदर्भकाः
teṣāmākranditaṃ śrutvā sahasā sa guṇeśvaraḥ |
kṛtvā mahattaraṃ rūpamuḍḍīya taṃ jaghāna ha
||16||तेषामाक्रन्दितं श्रुत्वा सहसा स गुणेश्वरः ।
कृत्वा महत्तरं रूपमुड्डीय तं जघान ह
muṣṭighātena śirasi vajraṇeva mahācalam |
sa bhinnahṛdayo duṣṭo vamanraktaṃ mukhādbahu
||17||मुष्टिघातेन शिरसि वज्रणेव महाचलम् ।
स भिन्नहृदयो दुष्टो वमन्रक्तं मुखाद्बहु
kṛtvā ghoraṃ mahāśabdaṃ patito dharaṇītale |
vicālya caraṇān grīvāmākrandya ca punaḥ punaḥ
||18||कृत्वा घोरं महाशब्दं पतितो धरणीतले ।
विचाल्य चरणान् ग्रीवामाक्रन्द्य च पुनः पुनः
svīyaṃ dehaṃ samāsthāya tatyāja jīvitaṃ kṣaṇāt |
daśāṣṭayojanāyāmaḥ pātayan vṛkṣasañcayān
||19||स्वीयं देहं समास्थाय तत्याज जीवितं क्षणात् ।
दशाष्टयोजनायामः पातयन् वृक्षसञ्चयान्
udddhūla rajo bhaumaṃ gaganaṃ prāvṛtaṃ kṣaṇāt |
taddehapātātpatitā jantavo'tha patatriṇaḥ
||20||उद्द्धूल रजो भौमं गगनं प्रावृतं क्षणात् ।
तद्देहपातात्पतिता जन्तवोऽथ पतत्रिणः
taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā sarva eva kumārakāḥ |
sādhu sādhu śivāputra mahādaityo nipātitaḥ
||21||तं तथा पतितं दृष्ट्वा सर्व एव कुमारकाः ।
साधु साधु शिवापुत्र महादैत्यो निपातितः
dṛṣṭvā mahāntaṃ taṃ daityaṃ vayaṃ bhītyā palāyitāḥ |
kathaṃ tvayā mahādaityaḥ pauruṣeṇa kanīyasā
||22||दृष्ट्वा महान्तं तं दैत्यं वयं भीत्या पलायिताः ।
कथं त्वया महादैत्यः पौरुषेण कनीयसा
hato'yaṃ vismitaḥ sarve punastaṃ samupāgatāḥ |
ityuktvā te punaḥ krīḍāṃ cakruḥ sarve yathā purā
||23||हतोऽयं विस्मितः सर्वे पुनस्तं समुपागताः ।
इत्युक्त्वा ते पुनः क्रीडां चक्रुः सर्वे यथा पुरा
karṣayanto'ṅghrikamale dhṛtvā kecitparasparam |
tatastasya sakhā prāyānmṛtapratikṛtīcchayā
||24||कर्षयन्तोऽङ्घ्रिकमले धृत्वा केचित्परस्परम् ।
ततस्तस्य सखा प्रायान्मृतप्रतिकृतीच्छया
chāyārūpaṃ samāsthāya mahābalaparākramaḥ |
pādāghātena tasyāśu cakampe śeṣavigrahaḥ
||25||छायारूपं समास्थाय महाबलपराक्रमः ।
पादाघातेन तस्याशु चकम्पे शेषविग्रहः
vyomaspṛṅmastako duṣṭo guṇeśapṛṣṭhato yayau |
chāyāṃ tadīyāmāviśya pātayāmāsa taṃ tadā
||26||व्योमस्पृङ्मस्तको दुष्टो गुणेशपृष्ठतो ययौ ।
छायां तदीयामाविश्य पातयामास तं तदा
itareṣāmadṛśyo'sau māyāvī balavattaraḥ |
yathā yathā nṛtyate sa tathā daityo'pi nṛtyati
||27||इतरेषामदृश्योऽसौ मायावी बलवत्तरः ।
यथा यथा नृत्यते स तथा दैत्योऽपि नृत्यति
taṃ patantaṃ guṇeśaṃ te nirīkṣya munibālakāḥ |
ūcustaṃ dhāvitāḥ kecit kecicca duḥkhitā bhṛśam
||28||तं पतन्तं गुणेशं ते निरीक्ष्य मुनिबालकाः ।
ऊचुस्तं धाविताः केचित् केचिच्च दुःखिता भृशम्
kathaṃvā patase nātha kva sāmarthyaṃ gataṃ tava |
vāraṃvāraṃ skhalasi kiṃ priyeṣu ca sakhiṣvapi
||29||कथंवा पतसे नाथ क्व सामर्थ्यं गतं तव ।
वारंवारं स्खलसि किं प्रियेषु च सखिष्वपि
tato bālo dadarśāśu daśadikṣu samantataḥ |
sāmarthyādagrato yātumiyeṣa nāśakacca saḥ
||30||ततो बालो ददर्शाशु दशदिक्षु समन्ततः ।
सामर्थ्यादग्रतो यातुमियेष नाशकच्च सः
punaśca praṇidhānena samantādavalokayan |
chāyāpraviṣṭaṃ taṃ daityaṃ jñātavān sa guṇeśvaraḥ
||31||पुनश्च प्रणिधानेन समन्तादवलोकयन् ।
छायाप्रविष्टं तं दैत्यं ज्ञातवान् स गुणेश्वरः
gaṇḍaśailaṃ samādāya prākṣipaccodare'sya ha |
upariṣṭānnanarttāsau sa mṛtaścūrṇatāṃ gataḥ
||32||गण्डशैलं समादाय प्राक्षिपच्चोदरेऽस्य ह ।
उपरिष्टान्ननर्त्तासौ स मृतश्चूर्णतां गतः
antakāle mahadrūpaṃ samāsthāya nijaṃ khalaḥ |
cūrṇayāmāsa vṛkṣān saparvatānprāṇisañcayān
||33||अन्तकाले महद्रूपं समास्थाय निजं खलः ।
चूर्णयामास वृक्षान् सपर्वतान्प्राणिसञ्चयान्
tanmedasā ca raktena dharaṇī ca guṇeśvaraḥ |
raktatāṃ samanuprāptau vasante kiṃśukāviva
||34||तन्मेदसा च रक्तेन धरणी च गुणेश्वरः ।
रक्ततां समनुप्राप्तौ वसन्ते किंशुकाविव
evaṃ taṃ vinihattyāśu guṇeśo līlayā'ramat |
tata eko vṛṣaskandhaḥ sūkarāsyo gajodaraḥ
||35||एवं तं विनिहत्त्याशु गुणेशो लीलयाऽरमत् ।
तत एको वृषस्कन्धः सूकरास्यो गजोदरः
gaṇḍaśailā raja iva śvāsāsasya calanti ca |
cañcalākhyo mahādaityo bālarūpadharo'viśat
||36||गण्डशैला रज इव श्वासासस्य चलन्ति च ।
चञ्चलाख्यो महादैत्यो बालरूपधरोऽविशत्
teṣu nānāvidhāḥ krīḍā darśayāmāsa lāghavāt |
mahābalo mahāmāyaḥ podhayāmāsa kāṃścana
||37||तेषु नानाविधाः क्रीडा दर्शयामास लाघवात् ।
महाबलो महामायः पोधयामास कांश्चन
caraṇaṃ kasyacid dhṛtvā cakarṣa munibālakam ||
ubhau karau vidhṛtvaiva kasyacinmastake'hanat
||38||चरणं कस्यचिद् धृत्वा चकर्ष मुनिबालकम् ॥
उभौ करौ विधृत्वैव कस्यचिन्मस्तकेऽहनत्
yasya nṛtye dharā sarvā kampate sma sa parvatā ||
te dharme mṛttikāṃ sarve carcayanti svavigrahe
||39||यस्य नृत्ये धरा सर्वा कम्पते स्म स पर्वता ॥
ते धर्मे मृत्तिकां सर्वे चर्चयन्ति स्वविग्रहे
so'pi carcayate svāṅgaṃ candaneneva bhāgyavān |
tataste kandukaṃ kṛtvā tena krīḍāmathārabhan
||40||सोऽपि चर्चयते स्वाङ्गं चन्दनेनेव भाग्यवान् ।
ततस्ते कन्दुकं कृत्वा तेन क्रीडामथारभन्
kanduko vyomamārgastho bālatyakto'spṛśatkaram |
kṛtvāśvavacca taṃ bālamārohet sa sakandukaḥ
||41||कन्दुको व्योममार्गस्थो बालत्यक्तोऽस्पृशत्करम् ।
कृत्वाश्ववच्च तं बालमारोहेत् स सकन्दुकः
ārohako balādbhūmau nikṣipettaṃ ca kandukam |
aparo dhārayedūrdhvamāgataṃ so'pi vā punaḥ
||42||आरोहको बलाद्भूमौ निक्षिपेत्तं च कन्दुकम् ।
अपरो धारयेदूर्ध्वमागतं सोऽपि वा पुनः
yaddhaste kandukaḥ so'tha bālamāruhya taṃ tyajeta |
bhūmau nipatitaṃ bālamādāya tena tāḍayet
||43||यद्धस्ते कन्दुकः सोऽथ बालमारुह्य तं त्यजेत ।
भूमौ निपतितं बालमादाय तेन ताडयेत्
teṣu madhye palāyatsu yasya lagnaḥ sa kandukaḥ |
tenāpi vyomamārgasthaḥ kāryo yasya karaṃ spṛśet
||44||तेषु मध्ये पलायत्सु यस्य लग्नः स कन्दुकः ।
तेनापि व्योममार्गस्थः कार्यो यस्य करं स्पृशेत्
haste nāyāti cet so'pi vyomagaṃ taṃ tu kārayet |
yena haste dhṛtaḥ so'mumāruhy pūrvavat kṣipet
||45||हस्ते नायाति चेत् सोऽपि व्योमगं तं तु कारयेत् ।
येन हस्ते धृतः सोऽमुमारुह्य् पूर्ववत् क्षिपेत्
kadācitkandukaḥ kṣipto guṇeśena ca vyomani |
cañcalena dhṛto haste tamārūḍhastadā'suraḥ
||46||कदाचित्कन्दुकः क्षिप्तो गुणेशेन च व्योमनि ।
चञ्चलेन धृतो हस्ते तमारूढस्तदाऽसुरः
bhāreṇākramya taṃ devamuvāca duṣṭadānavaḥ |
sahasva bhāraṃ me duṣṭa valgase'rbhakasañcaye
||47||भारेणाक्रम्य तं देवमुवाच दुष्टदानवः ।
सहस्व भारं मे दुष्ट वल्गसेऽर्भकसञ्चये
tyaktaṃ tyaktaṃ kandukaṃ sa gṛhṇāti svakare punaḥ |
muhurtadvayamevaṃ hi cikrīḍe duṣṭadānavaḥ
||48||त्यक्तं त्यक्तं कन्दुकं स गृह्णाति स्वकरे पुनः ।
मुहुर्तद्वयमेवं हि चिक्रीडे दुष्टदानवः
prāhasanmunibālāste guṇeśaṃ taṃ tathāgatam |
tato guṇeśo daityaṃ tamārūḍho dṛḍhavikramaḥ
||49||प्राहसन्मुनिबालास्ते गुणेशं तं तथागतम् ।
ततो गुणेशो दैत्यं तमारूढो दृढविक्रमः
cañcalaścañcalo jāto netuṃ dūre mudānvitaḥ |
vyomamārgeṇa sahasā bālā bhūmigatā yayuḥ
||50||चञ्चलश्चञ्चलो जातो नेतुं दूरे मुदान्वितः ।
व्योममार्गेण सहसा बाला भूमिगता ययुः
vimānavatpakṣivacca sa jagāma tvarānvitaḥ |
tato nivṛttāste bālāḥśoca mānā yayurgṛhān
||51||विमानवत्पक्षिवच्च स जगाम त्वरान्वितः ।
ततो निवृत्तास्ते बालाःशोच माना ययुर्गृहान्
sthitāstatraiva kecicca pratīkṣanto guṇeśvaram |
tato guṇeśastaṃ jñātvā manasā duṣṭadānavam
||52||स्थितास्तत्रैव केचिच्च प्रतीक्षन्तो गुणेश्वरम् ।
ततो गुणेशस्तं ज्ञात्वा मनसा दुष्टदानवम्
himavatsadṛśaṃ bhāraṃ cakāra sahasā vibhuḥ |
bhāreṇa patito daityaḥ prāvadat taṃ guṇeśvaram
||53||हिमवत्सदृशं भारं चकार सहसा विभुः ।
भारेण पतितो दैत्यः प्रावदत् तं गुणेश्वरम्
uttarasva mahābhāraṃ gamiṣyanti mamāsavaḥ |
dayāṃ kuruṣva dīne tvaṃ prapanne śaraṇaṃ tava
||54||उत्तरस्व महाभारं गमिष्यन्ति ममासवः ।
दयां कुरुष्व दीने त्वं प्रपन्ने शरणं तव
evaṃ vadan mumūrcchā'sau tato bālo dadhāra tam |
bhrāmayāmāsa bahuśo garuḍo bhujagaṃ yathā
||55||एवं वदन् मुमूर्च्छाऽसौ ततो बालो दधार तम् ।
भ्रामयामास बहुशो गरुडो भुजगं यथा
tatyāja dūradeśe taṃ cañcalaṃ duṣṭadānavam
||56||तत्याज दूरदेशे तं चञ्चलं दुष्टदानवम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe khaṅga-cañcalavadhonāma trinavatitamo'dhyāyaḥ || 93 ||