yogeśvarīmāhātmyavarṇanam
īśvara uvāca
tato gacchenmahādevi tasya pūrveṇa saṃsthitām ||
yogeśvarīṃ mahādevīṃ yogasiddhiphalapradām
||1||ततो गच्छेन्महादेवि तस्य पूर्वेण संस्थिताम् ॥
योगेश्वरीं महादेवीं योगसिद्धिफलप्रदाम्
tadutpattiṃ pravakṣyāmi śṛṇu śraddhāsamanvitā ||
purā dānavaśārdūlo mahiṣākhyo mahābalaḥ
||2||तदुत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु श्रद्धासमन्विता ॥
पुरा दानवशार्दूलो महिषाख्यो महाबलः
babhūva pravaro devi sarvadevabhayaṃkaraḥ ||
kāmarūpī sa lokāṃstrīnvaśīkṛtvā'bhavatsukhī
||3||बभूव प्रवरो देवि सर्वदेवभयंकरः ॥
कामरूपी स लोकांस्त्रीन्वशीकृत्वाऽभवत्सुखी
kasmiṃścidatha kāle tu brahmaṇā lokakāriṇā ||
sṛṣṭā manoharā kanyā rūpeṇāpratimā divi
||4||कस्मिंश्चिदथ काले तु ब्रह्मणा लोककारिणा ॥
सृष्टा मनोहरा कन्या रूपेणाप्रतिमा दिवि
atapatsā tapo ghoraṃ kanyā rūpavatī satī ||
nāradena tato dṛṣṭā sā kadācidvarānane
||5||अतपत्सा तपो घोरं कन्या रूपवती सती ॥
नारदेन ततो दृष्टा सा कदाचिद्वरानने
tataḥ sa sahasā devi vismayaṃ paramaṃ gataḥ ||
aho rūpamaho dhairyamaho kāntiraho vayaḥ
||6||ततः स सहसा देवि विस्मयं परमं गतः ॥
अहो रूपमहो धैर्यमहो कान्तिरहो वयः
ityevaṃ cintayaṃstatra nārīṃ vacanamabravīt ||
kuruṣvātmapradānaṃ me na me dāraparigrahaḥ ||
tavāhaṃ darśanāddevi kāmavāṇena pīḍitaḥ
||7||इत्येवं चिन्तयंस्तत्र नारीं वचनमब्रवीत् ॥
कुरुष्वात्मप्रदानं मे न मे दारपरिग्रहः ॥
तवाहं दर्शनाद्देवि कामवाणेन पीडितः
sā'bravīnna hi me kāryaṃ kāmadharmeṇa sattama ||
kaumāraṃ vratamāsādya sādhayiṣye yathepsitam ]
||8||साऽब्रवीन्न हि मे कार्यं कामधर्मेण सत्तम ॥
कौमारं व्रतमासाद्य साधयिष्ये यथेप्सितम् ]
na ca manyustvayā kāryo hyasminnarthe kathaṃcana ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā sa munirnāradaḥ priye
||9||न च मन्युस्त्वया कार्यो ह्यस्मिन्नर्थे कथंचन ॥
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिर्नारदः प्रिये
samudrānte'gamaddivyāṃ purīṃ mahiṣapālitām ||
arcito hi munistena mahiṣeṇa mahātmanā
||10||समुद्रान्तेऽगमद्दिव्यां पुरीं महिषपालिताम् ॥
अर्चितो हि मुनिस्तेन महिषेण महात्मना
pṛṣṭvā hyanāmayaṃ devi dattvā cārghyamanuttamam ||
so'bravītprāñjalirbhūtvā kimāgamanakāraṇam ||
brūhi yatte vyavasitaṃ sarvaṃ karttāsmi nārada
||11||पृष्ट्वा ह्यनामयं देवि दत्त्वा चार्घ्यमनुत्तमम् ॥
सोऽब्रवीत्प्राञ्जलिर्भूत्वा किमागमनकारणम् ॥
ब्रूहि यत्ते व्यवसितं सर्वं कर्त्तास्मि नारद
athovāca munistatra mahiṣaṃ dānaveśvaram ||
kanyāratnaṃ samutpannaṃ jaṃbūdvīpe mahāsura
||12||अथोवाच मुनिस्तत्र महिषं दानवेश्वरम् ॥
कन्यारत्नं समुत्पन्नं जंबूद्वीपे महासुर
svarge martye ca pātāle na dṛṣṭaṃ na ca me śrutam ||
tādṛgrūpamahaṃ yena kāmabāṇavaśīkṛtaḥ
||13||स्वर्गे मर्त्ये च पाताले न दृष्टं न च मे श्रुतम् ॥
तादृग्रूपमहं येन कामबाणवशीकृतः
sa śrutvā vacanaṃ tasya kāmasyotpādanaṃ param ||
jagāma yatra sā sādhvī kṣetre prābhāsike sthitā
||14||स श्रुत्वा वचनं तस्य कामस्योत्पादनं परम् ॥
जगाम यत्र सा साध्वी क्षेत्रे प्राभासिके स्थिता
tāmeva prārthayāmāsa balena mahatā vṛtaḥ ||
bhāryā bhava tvaṃ me bhīru bhuṃkṣva bhogānmanoramān ||
etattapo mahābhāge viruddhaṃ yauvanasya te
||15||तामेव प्रार्थयामास बलेन महता वृतः ॥
भार्या भव त्वं मे भीरु भुंक्ष्व भोगान्मनोरमान् ॥
एतत्तपो महाभागे विरुद्धं यौवनस्य ते
tasya tadvacanaṃ śrutvā jahāsa varavarṇinī ||
tasyā hasaṃtyā deveśi śataśo'tha sahasraśaḥ
||16||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जहास वरवर्णिनी ॥
तस्या हसंत्या देवेशि शतशोऽथ सहस्रशः
niśvāsātsahasā nāryaḥ śastrahastā bhayānakāḥ ||
tābhirvidhvaṃsitaṃ sainyaṃ mahiṣasya durātmanaḥ
||17||निश्वासात्सहसा नार्यः शस्त्रहस्ता भयानकाः ॥
ताभिर्विध्वंसितं सैन्यं महिषस्य दुरात्मनः
tasminnipātyamāne tu sainye dānavasattamaḥ ||
krodhaṃ kṛtvā tataḥ śīghraṃ tāmevābhimukho yayau
||18||तस्मिन्निपात्यमाने तु सैन्ये दानवसत्तमः ॥
क्रोधं कृत्वा ततः शीघ्रं तामेवाभिमुखो ययौ
vidhunvansa hi te tīkṣṇaśṛṃge'bhīkṣṇaṃ bhayānake ||
tayā sārdhaṃ ca sumahatkṛtvā yuddhaṃ mahāsuraḥ
||19||विधुन्वन्स हि ते तीक्ष्णशृंगेऽभीक्ष्णं भयानके ॥
तया सार्धं च सुमहत्कृत्वा युद्धं महासुरः
śṛṃgābhyāṃ jagṛhe devīṃ sā tasyopari saṃsthitā ||
padbhyāmākramya śūlena nihato daityapuṃgavaḥ
||20||शृंगाभ्यां जगृहे देवीं सा तस्योपरि संस्थिता ॥
पद्भ्यामाक्रम्य शूलेन निहतो दैत्यपुंगवः
chinne śirasi khaṅgena tadrūpo niḥsṛtaḥ pumān ||
raudro'pi sa gataḥ svargaṃ daityo devyastrapātitaḥ
||21||छिन्ने शिरसि खङ्गेन तद्रूपो निःसृतः पुमान् ॥
रौद्रोऽपि स गतः स्वर्गं दैत्यो देव्यस्त्रपातितः
tato devagaṇāḥ sarve mahiṣaṃ vīkṣya nirjitam ||
maheṃdrādyāḥ stutiṃ cakrurdevyāstuṣṭena cetasā
||22||ततो देवगणाः सर्वे महिषं वीक्ष्य निर्जितम् ॥
महेंद्राद्याः स्तुतिं चक्रुर्देव्यास्तुष्टेन चेतसा
devā ūcuḥ
namo devi mahābhāge gambhīre bhīmadarśane ||
nayasthite susiddhāṃte trinetre viśvatomukhi
||23||नमो देवि महाभागे गम्भीरे भीमदर्शने ॥
नयस्थिते सुसिद्धांते त्रिनेत्रे विश्वतोमुखि
vidyāvidye jaye jāpye mahiṣāsuramardini ||
sarvage sarvavidyeśe devi viśvasvarūpiṇi
||24||विद्याविद्ये जये जाप्ये महिषासुरमर्दिनि ॥
सर्वगे सर्वविद्येशे देवि विश्वस्वरूपिणि
vītaśoke dhruve devi padmapatrāyatekṣaṇe ||
śuddhasattve vratasthe ca caṇḍarūpe vibhāvari
||25||वीतशोके ध्रुवे देवि पद्मपत्रायतेक्षणे ॥
शुद्धसत्त्वे व्रतस्थे च चण्डरूपे विभावरि
ṛddhisiddhiprade devi kālanṛtye dhṛtipriye ||
śāṃkari brāhmaṇi brāhmi sarvadevanamaskṛte
||26||ऋद्धिसिद्धिप्रदे देवि कालनृत्ये धृतिप्रिये ॥
शांकरि ब्राह्मणि ब्राह्मि सर्वदेवनमस्कृते
ghaṃṭāhaste śūla haste mahāmahiṣamardini ||
ugrarūpe virūpākṣi mahāmāye'mṛte śive
||27||घंटाहस्ते शूल हस्ते महामहिषमर्दिनि ॥
उग्ररूपे विरूपाक्षि महामायेऽमृते शिवे
sarvage sarvade devi sarvasattvamayodbhave ||
vidyāpurāṇaśalyānāṃ janani bhūtadhāriṇi
||28||सर्वगे सर्वदे देवि सर्वसत्त्वमयोद्भवे ॥
विद्यापुराणशल्यानां जननि भूतधारिणि
sarvadevarahasyānāṃ sarvasattvavatāṃ śubhe ||
tvameva śaraṇaṃ devi vidyā'vidye śriye'śriye
||29||सर्वदेवरहस्यानां सर्वसत्त्ववतां शुभे ॥
त्वमेव शरणं देवि विद्याऽविद्ये श्रियेऽश्रिये
evaṃ stutā surairdevi praṇamya ṛṣibhistathā ||
uvāca hasatī vākyaṃ vṛṇudhvaṃ varamuttamam
||30||एवं स्तुता सुरैर्देवि प्रणम्य ऋषिभिस्तथा ॥
उवाच हसती वाक्यं वृणुध्वं वरमुत्तमम्
devā ūcuḥ
stavenānena ye devi stuvantyatra narottamāḥ ||
te saṃtu kāmaiḥ saṃpūrṇā varavarṣā niraṃtaram
||31||स्तवेनानेन ये देवि स्तुवन्त्यत्र नरोत्तमाः ॥
ते संतु कामैः संपूर्णा वरवर्षा निरंतरम्
asminkṣetre tvayā vāso nityaṃ kāryaḥ śucismite
||32||अस्मिन्क्षेत्रे त्वया वासो नित्यं कार्यः शुचिस्मिते
evamastviti sā devī devānuktvā varānane ||
visṛjya ṛṣisaṃghāṃśca tatraiva niratā'bhavat
||33||एवमस्त्विति सा देवी देवानुक्त्वा वरानने ॥
विसृज्य ऋषिसंघांश्च तत्रैव निरताऽभवत्
āśvayukchuklapakṣasya navamyāṃ yo varānane ||
upavāsaparo bhūtvā tāṃ prapaśyati bhaktitaḥ ||
tasya pāpaṃ kṣayaṃ yāti tamaḥ sūryodaye yathā
||34||आश्वयुक्छुक्लपक्षस्य नवम्यां यो वरानने ॥
उपवासपरो भूत्वा तां प्रपश्यति भक्तितः ॥
तस्य पापं क्षयं याति तमः सूर्योदये यथा
ya etatpaṭhati stotraṃ prātarutthāya mānavaḥ ||
na bhīḥ saṃpadyate tasya yāvajjīvaṃ narasya vai
||35||य एतत्पठति स्तोत्रं प्रातरुत्थाय मानवः ॥
न भीः संपद्यते तस्य यावज्जीवं नरस्य वै
āśvayukchuklapakṣe yā aṣṭamī mūlasaṃyutā ||
sā mahānāmikā prāṇā yeṣāṃ tasyāṃ gatāḥ śubhe
||36||आश्वयुक्छुक्लपक्षे या अष्टमी मूलसंयुता ॥
सा महानामिका प्राणा येषां तस्यां गताः शुभे
teṣāṃ svarge dhruvaṃ vāso vīrāste'psarasāṃ priyāḥ
||37||तेषां स्वर्गे ध्रुवं वासो वीरास्तेऽप्सरसां प्रियाः
manvantareṣu sarveṣu kalpādiṣu sureśvari ||
eṣa eva kramaḥ prokto viśeṣaṃ śṛṇu sāṃpratam
||38||मन्वन्तरेषु सर्वेषु कल्पादिषु सुरेश्वरि ॥
एष एव क्रमः प्रोक्तो विशेषं शृणु सांप्रतम्
āśvayukchuklapakṣe yā paṃcamī pāpanāśinī ||
tasyāṃ saṃpūjayedrātrau khaḍgamaṃtrairvibhūṣitam
||39||आश्वयुक्छुक्लपक्षे या पंचमी पापनाशिनी ॥
तस्यां संपूजयेद्रात्रौ खड्गमंत्रैर्विभूषितम्
maṃḍapaṃ kārayettatra navasaptakaraṃ tathā ||
prāgudakpravaṇe deśe patākābhiralaṃkṛtam ||
yogeśvaryāḥ saṃnidhāne vidhinā kārayeddvijaḥ
||40||मंडपं कारयेत्तत्र नवसप्तकरं तथा ॥
प्रागुदक्प्रवणे देशे पताकाभिरलंकृतम् ॥
योगेश्वर्याः संनिधाने विधिना कारयेद्द्विजः
āgneyyāṃ kārayetkuṇḍaṃ hastamātraṃ suśobhanam ||
mekhalātrayasaṃyuktaṃ yonyā'śvatthadalābhayā
||41||आग्नेय्यां कारयेत्कुण्डं हस्तमात्रं सुशोभनम् ॥
मेखलात्रयसंयुक्तं योन्याऽश्वत्थदलाभया
śāstroktaṃ mantrasaṃyuktaṃ hotavyaṃ pāyasaṃ tataḥ ||
tataḥ khaḍgaṃ tu saṃsnāpya paṃcāmṛtarasena vai ||
pūjayedvividhaiḥ puṣpairmaṃtrapūrvaṃ dvijottamaiḥ
||42||शास्त्रोक्तं मन्त्रसंयुक्तं होतव्यं पायसं ततः ॥
ततः खड्गं तु संस्नाप्य पंचामृतरसेन वै ॥
पूजयेद्विविधैः पुष्पैर्मंत्रपूर्वं द्विजोत्तमैः
abhīrviśasanaṃ khaḍgaḥ prāṇibhūto durāsadaḥ ||
agamyo vijayaścaiva dharmādhārastathaiva ca ||
ityaṣṭau tava nāmāni svayamuktāni vedhasā
||43||अभीर्विशसनं खड्गः प्राणिभूतो दुरासदः ॥
अगम्यो विजयश्चैव धर्माधारस्तथैव च ॥
इत्यष्टौ तव नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा
nakṣatraṃ kṛttikā tubhyaṃ gururdevo maheśvaraḥ ||
hiraṇyaṃ ca śarīraṃ te dhātā devo janārdanaḥ ||
pitā pitāmaho deva svena pālaya sarvadā
||44||नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः ॥
हिरण्यं च शरीरं ते धाता देवो जनार्दनः ॥
पिता पितामहो देव स्वेन पालय सर्वदा
iti khaḍgamantraḥ ||
evaṃ saṃpūjya vidhinā taṃ khaṅgaṃ brāhmaṇottamaiḥ ||
bhrāmayennagare rātrau nāndīghoṣapuraḥsaram
||45||इति खड्गमन्त्रः ॥
एवं संपूज्य विधिना तं खङ्गं ब्राह्मणोत्तमैः ॥
भ्रामयेन्नगरे रात्रौ नान्दीघोषपुरःसरम्
sarvasainyena saṃyuktastatra brāhmaṇapuṃgavaiḥ ||
evaṃ kṛtvā vidhānaṃ tu punaryogeśvarīṃ nayet ||
uccārya mantramevaṃ vai khaṅgaṃ tasyai samarpayet
||46||सर्वसैन्येन संयुक्तस्तत्र ब्राह्मणपुंगवैः ॥
एवं कृत्वा विधानं तु पुनर्योगेश्वरीं नयेत् ॥
उच्चार्य मन्त्रमेवं वै खङ्गं तस्यै समर्पयेत्
añjanena samālekhya candanena vilepitam ||
bilvapatrakṛtāṃ mālāṃ tasyai devyai nivedayet
||47||अञ्जनेन समालेख्य चन्दनेन विलेपितम् ॥
बिल्वपत्रकृतां मालां तस्यै देव्यै निवेदयेत्
durge durgārtihe devi sarva durgatināśini ||
trāhi māṃ sarvadurgeṣu durge'haṃ śaraṇaṃ gataḥ
||48||दुर्गे दुर्गार्तिहे देवि सर्व दुर्गतिनाशिनि ॥
त्राहि मां सर्वदुर्गेषु दुर्गेऽहं शरणं गतः
dattvaivamarghyaṃ deveśi tatra khaṅgaṃ ca jāgṛyāt ||
nityaṃ saṃpūjya vidhinā aṣṭamyāṃ yāvadeva hi
||49||दत्त्वैवमर्घ्यं देवेशि तत्र खङ्गं च जागृयात् ॥
नित्यं संपूज्य विधिना अष्टम्यां यावदेव हि
tadrātrau jāgaraṃ kṛtvā prabhāte hyaruṇodaye ||
pātayenmahiṣānmeṣānagrato gatakaṃdharān
||50||तद्रात्रौ जागरं कृत्वा प्रभाते ह्यरुणोदये ॥
पातयेन्महिषान्मेषानग्रतो गतकंधरान्
śatamardhaśataṃ vāpi tadardhārdhaṃ yathecchayā ||
surāsavabhṛtaiḥ kuṃbhaistarpayetparameśvarīm
||51||शतमर्धशतं वापि तदर्धार्धं यथेच्छया ॥
सुरासवभृतैः कुंभैस्तर्पयेत्परमेश्वरीम्
kāpālikebhyastaddeyaṃ dāsīdāsajane tathā ||
tato'parāhnasamaye navamyāṃ syandane sthitām
||52||कापालिकेभ्यस्तद्देयं दासीदासजने तथा ॥
ततोऽपराह्नसमये नवम्यां स्यन्दने स्थिताम्
yogeśīṃ bhrāmayedrāṣṭre svayaṃ rājā svasainyavān ||
nadadbhiḥ śaṃkhapaṭahaiḥ paṭhadbhirbaṭucāraṇaiḥ
||53||योगेशीं भ्रामयेद्राष्ट्रे स्वयं राजा स्वसैन्यवान् ॥
नदद्भिः शंखपटहैः पठद्भिर्बटुचारणैः
bhūtebhyaśca baliṃ dadyānmaṃtreṇānena bhāmini ||
saraktaṃ sajalaṃ sānnaṃ gandhapuṣpākṣatairyutam
||54||भूतेभ्यश्च बलिं दद्यान्मंत्रेणानेन भामिनि ॥
सरक्तं सजलं सान्नं गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम्
trīnvārām̐stu triśūlena digvidikṣu kṣipedbalim ||
baliṃ gṛhṇantvime devā ādityā vasavastathā
||55||त्रीन्वाराँस्तु त्रिशूलेन दिग्विदिक्षु क्षिपेद्बलिम् ॥
बलिं गृह्णन्त्विमे देवा आदित्या वसवस्तथा
maruto'thāśvinau rudrāḥ suparṇāḥ pannagā grahāḥ ||
saumyā bhavaṃtu tṛptāśca bhūtāḥ pretāḥ sukhāvahāḥ
||56||मरुतोऽथाश्विनौ रुद्राः सुपर्णाः पन्नगा ग्रहाः ॥
सौम्या भवंतु तृप्ताश्च भूताः प्रेताः सुखावहाः
ya evaṃ kurvate yātrāṃ brāhmaṇāḥ kṣetravāsinaḥ ||
na teṣāṃ śatravo nāgnirna caurā na vināyakāḥ ||
vighnaṃ kurvaṃti deveśi yogeśvaryāḥ prasādataḥ
||57||य एवं कुर्वते यात्रां ब्राह्मणाः क्षेत्रवासिनः ॥
न तेषां शत्रवो नाग्निर्न चौरा न विनायकाः ॥
विघ्नं कुर्वंति देवेशि योगेश्वर्याः प्रसादतः
sukhino bhogabhoktāraḥ sarvātaṃkavivarjitāḥ ||
bhavanti puruṣā bhaktā yogeśvaryā niraṃtaram
||58||सुखिनो भोगभोक्तारः सर्वातंकविवर्जिताः ॥
भवन्ति पुरुषा भक्ता योगेश्वर्या निरंतरम्
ityeṣa te samākhyāto yogeśvaryā mahotsavaḥ ||
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva sarvāśubhavināśanaḥ
||59||इत्येष ते समाख्यातो योगेश्वर्या महोत्सवः ॥
पठतां शृण्वतां चैव सर्वाशुभविनाशनः
śūlāgrabhinnamahiṣāsurapṛṣṭhapīṭhāmutkhātakhaḍga rucirāṃgadabāhudaṃḍām ||
abhyarcya paṃcavadanānugataṃ navamyāṃ durgāṃ sudurgagahanāni taraṃti martyāḥ
||60||शूलाग्रभिन्नमहिषासुरपृष्ठपीठामुत्खातखड्ग रुचिरांगदबाहुदंडाम् ॥
अभ्यर्च्य पंचवदनानुगतं नवम्यां दुर्गां सुदुर्गगहनानि तरंति मर्त्याः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye yogeśvarīmāhātmyavarṇanaṃnāma tryaśītitamo'dhyāyaḥ || 83 ||