sarasvatīsaṃgamamāhātmyavarṇanam
devyuvāca
bhagavandevadeveśa saṃsārārṇavatāraka ||
sarasvatyāśca māhātmyaṃ vistarātkathayasva me
||1||भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक ॥
सरस्वत्याश्च माहात्म्यं विस्तरात्कथयस्व मे
yātrāgatānāṃ deveśi puruṣāṇāṃ jitātmanām ||
mukhadvāre tu kiṃ puṇyaṃ snānadāne ca śaṃkara
||2||यात्रागतानां देवेशि पुरुषाणां जितात्मनाम् ॥
मुखद्वारे तु किं पुण्यं स्नानदाने च शंकर
avagāhanena cānyatra phalaṃ kiṃsvitprajāyate ||
śrāddhasya kiṃ vidhānaṃ tu ke maṃtrāstatra ke dvijāḥ
||3||अवगाहनेन चान्यत्र फलं किंस्वित्प्रजायते ॥
श्राद्धस्य किं विधानं तु के मंत्रास्तत्र के द्विजाः
kiṃ grāhyaṃ kiñca bhoktavyaṃ brāhmaṇaiḥ śrāddhakarmaṇi ||
kāni dānāni deyāni nṛbhiryātrā phalepsubhiḥ
||4||किं ग्राह्यं किञ्च भोक्तव्यं ब्राह्मणैः श्राद्धकर्मणि ॥
कानि दानानि देयानि नृभिर्यात्रा फलेप्सुभिः
īśvara uvāca
śṛṇu devipravakṣyāmi dānaśrāddhavidhikramam ||
sarasvatyāśca māhātmyaṃ kīrtyamānaṃ nibodha me
||5||शृणु देविप्रवक्ष्यामि दानश्राद्धविधिक्रमम् ॥
सरस्वत्याश्च माहात्म्यं कीर्त्यमानं निबोध मे
puṇyaṃ sārasvataṃ toyaṃ yatra tatrāvagāhyate ||
sāgareṇa tu saṃmiśraṃ devānāmapi durlabham
||6||पुण्यं सारस्वतं तोयं यत्र तत्रावगाह्यते ॥
सागरेण तु संमिश्रं देवानामपि दुर्लभम्
sarasvatī sarvanadīṣu puṇyā sarasvatī lokasukhāvagāhā ||
sarasvatīṃ prāpya na duḥkhitā narāḥ sadā na śocaṃti paratra ceha vā
||7||सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या सरस्वती लोकसुखावगाहा ॥
सरस्वतीं प्राप्य न दुःखिता नराः सदा न शोचंति परत्र चेह वा
puṇyaṃ sārasvataṃ tīrthaṃ puṇyakṛllabhate naraḥ ||
durlabhaṃ triṣu lokeṣu vaiśākhyā somaparvaṇi
||8||पुण्यं सारस्वतं तीर्थं पुण्यकृल्लभते नरः ॥
दुर्लभं त्रिषु लोकेषु वैशाख्या सोमपर्वणि
amā somena saṃyuktā yadi tatraiva labhyate ||
tatra kiṃ kriyate devi parvakoṭiśatairapi
||9||अमा सोमेन संयुक्ता यदि तत्रैव लभ्यते ॥
तत्र किं क्रियते देवि पर्वकोटिशतैरपि
cāndrāyaṇāni kṛcchrāṇi mahāsāṃ tapanāni ca ||
prāyaścittāni dīyante yatra nāsti sarasvatī
||10||चान्द्रायणानि कृच्छ्राणि महासां तपनानि च ॥
प्रायश्चित्तानि दीयन्ते यत्र नास्ति सरस्वती
yāvadasthi śarīrasya tiṣṭhetsārasvate jale ||
tāvadvarṣasahasrāṇi viṣṇuloke vase nnaraḥ ||
jātyandhaiste samā jñeyā mṛtaiḥ paṃgubhireva ca
||11||यावदस्थि शरीरस्य तिष्ठेत्सारस्वते जले ॥
तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके वसे न्नरः ॥
जात्यन्धैस्ते समा ज्ञेया मृतैः पंगुभिरेव च
samarthā ye na paśyanti prabhāsasthāṃ sarasvatīm ||
te deśāstāni tīrthāni āśramāste ca parvatāḥ
||12||समर्था ये न पश्यन्ति प्रभासस्थां सरस्वतीम् ॥
ते देशास्तानि तीर्थानि आश्रमास्ते च पर्वताः
yeṣāṃ sarasvatī devī madhye yāti saridvarā ||
trailokyapāvanīṃ puṇyāṃ saṃśritā ye sarasvatīm ||
saṃsārakardamāmodamājighranti na te punaḥ
||13||येषां सरस्वती देवी मध्ये याति सरिद्वरा ॥
त्रैलोक्यपावनीं पुण्यां संश्रिता ये सरस्वतीम् ॥
संसारकर्दमामोदमाजिघ्रन्ति न ते पुनः
śabdavidyeva vistīrṇā mataiva jagataḥ priyā ||
satāṃ matiriva svacchā ramaṇīyā sarasvatī
||14||शब्दविद्येव विस्तीर्णा मतैव जगतः प्रिया ॥
सतां मतिरिव स्वच्छा रमणीया सरस्वती
trailokyaśobhitāṃ devīṃ divya toyāṃ sunirmalām ||
sa nīco yaḥ pumānetāṃ na vandeta sarasvatīm
||15||त्रैलोक्यशोभितां देवीं दिव्य तोयां सुनिर्मलाम् ॥
स नीचो यः पुमानेतां न वन्देत सरस्वतीम्
svarganiśreṇisaṃbhūtā prabhāse tu sarasvatī ||
nāpuṇyavadbhiḥ saṃprāptuṃ puṃbhiḥ śakyā mahānadī
||16||स्वर्गनिश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती ॥
नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी
candrabhāgā ca gaṃgā ca tathā yatra sarasvatī ||
devāste na manuṣyāste tisro nadyaḥ pibanti ye
||17||चन्द्रभागा च गंगा च तथा यत्र सरस्वती ॥
देवास्ते न मनुष्यास्ते तिस्रो नद्यः पिबन्ति ये
satyameva mayā devi jāhnavī śirasā dhṛtā ||
yāḥ kāścitsarito loke tāsāṃ puṇyā sarasvatī
||18||सत्यमेव मया देवि जाह्नवी शिरसा धृता ॥
याः काश्चित्सरितो लोके तासां पुण्या सरस्वती
darśanena sarasvatyā rājasūyo na rājate ||
gaṃḍūṣaścāśvamedhādvai sarva kratuvaraṃ payaḥ
||19||दर्शनेन सरस्वत्या राजसूयो न राजते ॥
गंडूषश्चाश्वमेधाद्वै सर्व क्रतुवरं पयः
bhasmāsthicarmatoyāni nakhakeśādikāni ca ||
vātairapi dhutānyeva tathā sārasvate jale
||2||भस्मास्थिचर्मतोयानि नखकेशादिकानि च ॥
वातैरपि धुतान्येव तथा सारस्वते जले
vahanti yeṣāṃ kālena te na kāla vaśā narāḥ ||
devi kiṃ bahunoktena varṇitena punaḥpunaḥ ||
sarasvatyāḥ paraṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
||21||वहन्ति येषां कालेन ते न काल वशा नराः ॥
देवि किं बहुनोक्तेन वर्णितेन पुनःपुनः ॥
सरस्वत्याः परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति
tatraiva durlabhaṃ snānaṃ yatra sāgarasaṃgamaḥ ||
tatra snānena dānena koṭiyajñaphalaṃ labhet
||22||तत्रैव दुर्लभं स्नानं यत्र सागरसंगमः ॥
तत्र स्नानेन दानेन कोटियज्ञफलं लभेत्
yatra sārasvataṃ toyaṃ sāgarormisamākulam ||
tatra snāsyaṃti ye martyā bhāgyavanto yugeyuge
||23||यत्र सारस्वतं तोयं सागरोर्मिसमाकुलम् ॥
तत्र स्नास्यंति ये मर्त्या भाग्यवन्तो युगेयुगे
te dhanyāste namaskāryāsteṣāṃ sphītataraṃ yaśaḥ ||
yeṣāṃ kalevaraṃ nṝṇāṃ siktaṃ sārasvatairjalaiḥ
||24||ते धन्यास्ते नमस्कार्यास्तेषां स्फीततरं यशः ॥
येषां कलेवरं नॄणां सिक्तं सारस्वतैर्जलैः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye sarasvatīsaṃgamamāhātmyavarṇanaṃnāma caturuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 204 ||