idaṃ deyamidaṃ deyamiti proktaṃ tu yacchrutau
devyuvāca
idaṃ deyamidaṃ deyamiti proktaṃ tu yacchrutau ||
dānādānaviśeṣāṃstu śrotumicchāmi tattvataḥ
||1||इदं देयमिदं देयमिति प्रोक्तं तु यच्छ्रुतौ ॥
दानादानविशेषांस्तु श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
kāni dānāni śastāni kasmai deyāni kānyapi ||
kālaṃ deśaṃ ca pātraṃ ca sarvamācakṣva me vibho
||2||कानि दानानि शस्तानि कस्मै देयानि कान्यपि ॥
कालं देशं च पात्रं च सर्वमाचक्ष्व मे विभो
īśvara uvāca
vṛthā janmāni catvāri vṛthā dānāni ṣoḍaśa ||
sujanmāni ca catvāri mahādānāni ṣoḍaśa
||3||वृथा जन्मानि चत्वारि वृथा दानानि षोडश ॥
सुजन्मानि च चत्वारि महादानानि षोडश
devyuvāca
etadvistarato brūhi devadevajagatpate
||4||एतद्विस्तरतो ब्रूहि देवदेवजगत्पते
īśvara uvāca
vṛthā janmāni catvāri yāni tāni nibodha me ||
kuputrāṇāṃ vṛthā janma ye ca dharmabahiṣkṛtāḥ ||
pravāsaṃ ye ca gacchaṃti paradāraratāḥ sadā
||5||वृथा जन्मानि चत्वारि यानि तानि निबोध मे ॥
कुपुत्राणां वृथा जन्म ये च धर्मबहिष्कृताः ॥
प्रवासं ये च गच्छंति परदाररताः सदा
parapākaṃ ca ye'śnaṃti para dāraratāśca ye ||
apratyākhyaṃ vṛthā dānaṃ sadoṣaṃ ca tathā priye
||6||परपाकं च येऽश्नंति पर दाररताश्च ये ॥
अप्रत्याख्यं वृथा दानं सदोषं च तथा प्रिये
ārūḍhapatite caiva anyāyopārjitaṃ dhanam ||
vṛthā brahmahane dānaṃ patite taskare tathā
||7||आरूढपतिते चैव अन्यायोपार्जितं धनम् ॥
वृथा ब्रह्महने दानं पतिते तस्करे तथा
guroścāprītijanane kṛtaghne grāmayājake ||
brahmabandhau ca yaddattaṃ yaddattaṃ vṛṣalīpatau
||8||गुरोश्चाप्रीतिजनने कृतघ्ने ग्रामयाजके ॥
ब्रह्मबन्धौ च यद्दत्तं यद्दत्तं वृषलीपतौ
vedavikrayiṇe caiva yasya copapatirgṛhe ||
strīnirjite ca yaddattaṃ vṛthādānāni ṣoḍaśa
||9||वेदविक्रयिणे चैव यस्य चोपपतिर्गृहे ॥
स्त्रीनिर्जिते च यद्दत्तं वृथादानानि षोडश
sujanma ca suputrāṇāṃ ye ca dharme ratā narāḥ ||
pravāsaṃ na ca gacchaṃti paradāraparāṅmukhāḥ
||10||सुजन्म च सुपुत्राणां ये च धर्मे रता नराः ॥
प्रवासं न च गच्छंति परदारपराङ्मुखाः
gāvaḥ suvarṇaṃ rajataṃ ratnāni ca sarasvatī ||
tilāḥ kanyā gajośvaśca śayyā vastraṃ tathā mahī
||11||गावः सुवर्णं रजतं रत्नानि च सरस्वती ॥
तिलाः कन्या गजोश्वश्च शय्या वस्त्रं तथा मही
dhānyaṃ payaśca cchatraṃ ca gṛhaṃ copaskarānvitam ||
etānyeva mahādevi mahādānāni ṣoḍaśa
||12||धान्यं पयश्च च्छत्रं च गृहं चोपस्करान्वितम् ॥
एतान्येव महादेवि महादानानि षोडश
garvāvṛtastu yo dadyādbhayātkrodhāttathaiva ca ||
bhuṃkte dānaphalaṃ taddhi garbhastho nātra saṃśaya
||13||गर्वावृतस्तु यो दद्याद्भयात्क्रोधात्तथैव च ॥
भुंक्ते दानफलं तद्धि गर्भस्थो नात्र संशय
bālatve'pi ca so'śnāti yaddattaṃ daṃbhakāraṇāt ||
manyunā maṃtunā caiva tathaivārthasya kāraṇāt
||14||बालत्वेऽपि च सोऽश्नाति यद्दत्तं दंभकारणात् ॥
मन्युना मंतुना चैव तथैवार्थस्य कारणात्
deśe kāle ca pātre ca śuddhena manasā tathā ||
nyāyārjitaṃ ca yo dadyādyauvane sa tadaśnute
||15||देशे काले च पात्रे च शुद्धेन मनसा तथा ॥
न्यायार्जितं च यो दद्याद्यौवने स तदश्नुते
anyāyenārjitaṃ dravyamapātre pratipāditam ||
kliṣṭaṃ ca vidhihīnaṃ ca vṛddhabhāve tadaśnute
||16||अन्यायेनार्जितं द्रव्यमपात्रे प्रतिपादितम् ॥
क्लिष्टं च विधिहीनं च वृद्धभावे तदश्नुते
tasmāddeśe ca kāle ca supātre vidhinā naraḥ ||
śubhārjitaṃ prayuñjīta śraddhayā śāṭhyavarjitaḥ
||17||तस्माद्देशे च काले च सुपात्रे विधिना नरः ॥
शुभार्जितं प्रयुञ्जीत श्रद्धया शाठ्यवर्जितः
svādhyāyāḍhyaṃ yogavaṃtaṃ praśāṃtaṃ purāṇajñaṃ pāpabhīruṃ vadānyam ||
strīṣu kṣāntaṃ dhārmikaṃ gośaraṇyaṃ vrataiḥ krāntaṃ tādṛśaṃ pātramāhuḥ
||18||स्वाध्यायाढ्यं योगवंतं प्रशांतं पुराणज्ञं पापभीरुं वदान्यम् ॥
स्त्रीषु क्षान्तं धार्मिकं गोशरण्यं व्रतैः क्रान्तं तादृशं पात्रमाहुः
satyaṃ damastapaḥ śaucaṃ santoṣo'nairṣyamārjavam ||
jñānaṃ śamo dayā dānametatpātrasya lakṣaṇam
||19||सत्यं दमस्तपः शौचं सन्तोषोऽनैर्ष्यमार्जवम् ॥
ज्ञानं शमो दया दानमेतत्पात्रस्य लक्षणम्
evaṃvidhe tu yatpātre gāmekāṃ tu prayacchati ||
samānavatsāṃ kapilāṃ dhenuṃ sarvaguṇānvitām
||20||एवंविधे तु यत्पात्रे गामेकां तु प्रयच्छति ॥
समानवत्सां कपिलां धेनुं सर्वगुणान्विताम्
raupyapādāṃ svarṇaśṛṅgīṃ rudraloke mahīyate ||
ekāṃ gāṃ daśagurdadyādgośatī ca tathā daśa
||21||रौप्यपादां स्वर्णशृङ्गीं रुद्रलोके महीयते ॥
एकां गां दशगुर्दद्याद्गोशती च तथा दश
śataṃ sahasragurdadyātsarve samaphalāḥ smṛtāḥ ||
suśīlā somasaṃpannā taruṇī ca payasvinī ||
savatsā nyāyalabdhā ca pradeyā brāhmaṇāya gauḥ
||22||शतं सहस्रगुर्दद्यात्सर्वे समफलाः स्मृताः ॥
सुशीला सोमसंपन्ना तरुणी च पयस्विनी ॥
सवत्सा न्यायलब्धा च प्रदेया ब्राह्मणाय गौः
vaṃdhyā sarogā hīnāṃgī duṣṭā vṛddhā mṛtaprajā ||
anyāyalabdhā dūrasthā nedṛśī gāṃ pradāpayet
||23||वंध्या सरोगा हीनांगी दुष्टा वृद्धा मृतप्रजा ॥
अन्यायलब्धा दूरस्था नेदृशी गां प्रदापयेत्
yo hīdṛśīṃ gāṃ dadāti devoddeśena mānavaḥ ||
pratyutādhogatiṃ yāti kliśyate ca maheśvari
||24||यो हीदृशीं गां ददाति देवोद्देशेन मानवः ॥
प्रत्युताधोगतिं याति क्लिश्यते च महेश्वरि
ruṣṭā kliṣṭā durbalā vyādhitā ca na dātavyā yā ca mūlyairadattaiḥ ||
leśo viprebhyo yayā jāyate vai tasyā dātuścāphalāḥ sarvalokāḥ
||25||रुष्टा क्लिष्टा दुर्बला व्याधिता च न दातव्या या च मूल्यैरदत्तैः ॥
लेशो विप्रेभ्यो यया जायते वै तस्या दातुश्चाफलाः सर्वलोकाः
atithaye praśāntāya sīdate cāhitāgnaye ||
śrotriyāya tathaikāpi dattā bahuguṇā bhavet
||26||अतिथये प्रशान्ताय सीदते चाहिताग्नये ॥
श्रोत्रियाय तथैकापि दत्ता बहुगुणा भवेत्
gāṃ vikrīṇāti ceddevi brāhmaṇo jñānadurbalaḥ ||
nāsau praśasyate pātraṃ brāhmaṇo naiva sa smṛtaḥ
||27||गां विक्रीणाति चेद्देवि ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ॥
नासौ प्रशस्यते पात्रं ब्राह्मणो नैव स स्मृतः
bahubhyo na pradeyāni gaurgṛhaṃ śayanaṃ striyaḥ ||
vibhaktā dakṣiṇā hyeṣā dātāraṃ nopatiṣṭhati
||28||बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः ॥
विभक्ता दक्षिणा ह्येषा दातारं नोपतिष्ठति
prāsādā yatra sauvarṇāḥ śayyā ravrojjvalāstathā ||
varāścāpsaraso yatra tatra gacchaṃti gopradāḥ
||29||प्रासादा यत्र सौवर्णाः शय्या रव्रोज्ज्वलास्तथा ॥
वराश्चाप्सरसो यत्र तत्र गच्छंति गोप्रदाः
nāsti bhūmisamaṃ dānaṃ nāsti gaṃgāsamā sarit ||
nāsti satyātparo dharmo nānyo devo maheśvarāt
||30||नास्ति भूमिसमं दानं नास्ति गंगासमा सरित् ॥
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नान्यो देवो महेश्वरात्
uccaiḥ pāṣāṇayuktā ca na samā naiva coṣarā ||
na nadīkūlavikaṭā bhūmirdeyā kadācana
||31||उच्चैः पाषाणयुक्ता च न समा नैव चोषरा ॥
न नदीकूलविकटा भूमिर्देया कदाचन
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi svarge vasati bhūmidaḥ ||
ācchettā cānumaṃtā ca tānyeva narakaṃ vrajet
||32||षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति भूमिदः ॥
आच्छेत्ता चानुमंता च तान्येव नरकं व्रजेत्
kurute puruṣaḥ pāpaṃ yatkiñcidvṛttikarśitaḥ ||
api gocarmamātreṇa bhūmidānena śuddhyati
||33||कुरुते पुरुषः पापं यत्किञ्चिद्वृत्तिकर्शितः ॥
अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुद्ध्यति
chatraṃ śayyāsanaṃ śaṃkho gajāśvāścāmarāḥ striyaḥ ||
bhūmiścaiṣāṃ pradānasya śivalokaḥ phalaṃ smṛtam
||34||छत्रं शय्यासनं शंखो गजाश्वाश्चामराः स्त्रियः ॥
भूमिश्चैषां प्रदानस्य शिवलोकः फलं स्मृतम्
āditye'hani saṃkrāṃtau grahaṇe candra sūryayoḥ ||
pāraṇaiścaiva godāne nopoṣyaḥ pautravāngṛhī
||35||आदित्येऽहनि संक्रांतौ ग्रहणे चन्द्र सूर्ययोः ॥
पारणैश्चैव गोदाने नोपोष्यः पौत्रवान्गृही
indukṣaye tu saṃkrāntyāmekādaśyāṃ śate kṛte ||
upavāsaṃ na kurvīta yadīcchetsaṃtatiṃ dhruvam
||36||इन्दुक्षये तु संक्रान्त्यामेकादश्यां शते कृते ॥
उपवासं न कुर्वीत यदीच्छेत्संततिं ध्रुवम्
yathā śuklā tathā kṛṣṇā na viśeṣo'sti kaścana ||
tathāpi vardhate dharmaḥ śuklāyāmeva sarvadā
||37||यथा शुक्ला तथा कृष्णा न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥
तथापि वर्धते धर्मः शुक्लायामेव सर्वदा
daśamyekādaśīviddhā dvādaśī ca kṣayaṃ gatā ||
naktaṃ tatra prakurvīta nopavāso vidhīyate
||38||दशम्येकादशीविद्धा द्वादशी च क्षयं गता ॥
नक्तं तत्र प्रकुर्वीत नोपवासो विधीयते
upoṣyaikādaśīṃ yastu trayodaśyāṃ tu pāraṇam ||
karoti tasya naśyettu dvādaśa dadvādaśīphalam
||39||उपोष्यैकादशीं यस्तु त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
करोति तस्य नश्येत्तु द्वादश दद्वादशीफलम्
upavāse tathā śrāddhe na khādeddantadhāvanam ||
dantānāṃ kāṣṭhasaṃgācca hanti saptakulāni vai
||40||उपवासे तथा श्राद्धे न खादेद्दन्तधावनम् ॥
दन्तानां काष्ठसंगाच्च हन्ति सप्तकुलानि वै
darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca pituḥ sāṃvatsaraṃ dinam ||
pūrvaviddhamakurvāṇo narakaṃ pratipadyate
||41||दर्शं च पौर्णमासं च पितुः सांवत्सरं दिनम् ॥
पूर्वविद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते
hāniśca saṃtateḥ proktā daurbhāgyaṃ samavāpnuyāt ||
dravyābhāvetha śrāddhasya vidhiṃ vakṣyāmi tattvataḥ
||42||हानिश्च संततेः प्रोक्ता दौर्भाग्यं समवाप्नुयात् ॥
द्रव्याभावेथ श्राद्धस्य विधिं वक्ष्यामि तत्त्वतः
ekenāpi hi vipreṇa ṣaṭpiṇḍaṃ śrāddhamācaret ||
ṣaḍarghyānpārayettatra tebhyo dadyādyathāvidhi
||43||एकेनापि हि विप्रेण षट्पिण्डं श्राद्धमाचरेत् ॥
षडर्घ्यान्पारयेत्तत्र तेभ्यो दद्याद्यथाविधि
pitā bhuṃkte dvija kare mukhe bhuṃkte pitāmahaḥ ||
prapitāmahastālusthaḥ kaṇṭhe mātāmahaḥ smṛtaḥ
||44||पिता भुंक्ते द्विज करे मुखे भुंक्ते पितामहः ॥
प्रपितामहस्तालुस्थः कण्ठे मातामहः स्मृतः
pramātāmahastu hṛdaye vṛddho nābhau tu saṃsthitaḥ ||
alābhe brāhmaṇasyaiva kuśaḥ kāryo dvijaḥ priye ||
idaṃ sarvapurāṇebhyaḥ sāramuddhatya cocyate
||45||प्रमातामहस्तु हृदये वृद्धो नाभौ तु संस्थितः ॥
अलाभे ब्राह्मणस्यैव कुशः कार्यो द्विजः प्रिये ॥
इदं सर्वपुराणेभ्यः सारमुद्धत्य चोच्यते
na caitannāstike deyaṃ piśune vedanindake ||
prātaḥprātaridaṃ śrāvyaṃ pūjayitvā maheśvaram
||46||न चैतन्नास्तिके देयं पिशुने वेदनिन्दके ॥
प्रातःप्रातरिदं श्राव्यं पूजयित्वा महेश्वरम्
kulīnaṃ sarvaśāstrajñaṃ yathā devaṃ maheśvaram ||
asya dharmasya vaktāraṃ chatraṃ dadyātprapūjayet
||47||कुलीनं सर्वशास्त्रज्ञं यथा देवं महेश्वरम् ॥
अस्य धर्मस्य वक्तारं छत्रं दद्यात्प्रपूजयेत्
apūjyādvācakādyastu ślokamekaṃ śṛṇoti ca ||
nāsau puṇyamavāpnoti śāstracauraḥ smṛto hi saḥ
||48||अपूज्याद्वाचकाद्यस्तु श्लोकमेकं शृणोति च ॥
नासौ पुण्यमवाप्नोति शास्त्रचौरः स्मृतो हि सः
tasmātsarvaprayatnena pūjayedvācakaṃ budhaḥ ||
anyathā niṣphalaṃ tasya pustakaśravaṇaṃ bhavet
||49||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेद्वाचकं बुधः ॥
अन्यथा निष्फलं तस्य पुस्तकश्रवणं भवेत्
yasyaiva tiṣṭhate gehe śāstrametatsadurlabham ||
tasya devi gṛhe tīrthaiḥ saha tiṣṭhecchivaḥ svayam
||50||यस्यैव तिष्ठते गेहे शास्त्रमेतत्सदुर्लभम् ॥
तस्य देवि गृहे तीर्थैः सह तिष्ठेच्छिवः स्वयम्
bahunātra kimuktena bhavenmokṣasya bhājanam ||
na caitatpiśune deyaṃ nāstike daṃbhasaṃyute
||51||बहुनात्र किमुक्तेन भवेन्मोक्षस्य भाजनम् ॥
न चैतत्पिशुने देयं नास्तिके दंभसंयुते
idaṃ śāntāya dāntāya deyaṃ śaivadvijanmane
||52||इदं शान्ताय दान्ताय देयं शैवद्विजन्मने
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye śrāddhakalpe dānapātrabrāhmaṇamāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭottaradviśatatamo 'dhyāyaḥ || 208 ||