bhaktibhedānpṛthaktasya brahmaṇo bālarūpiṇaḥ
īśvara uvāca
atha pūjāvidhānaṃ te kathayāmi samāsataḥ ||
bhaktibhedānpṛthaktasya brahmaṇo bālarūpiṇaḥ
||1||अथ पूजाविधानं ते कथयामि समासतः ॥
भक्तिभेदान्पृथक्तस्य ब्रह्मणो बालरूपिणः
rathayātrāvidhānaṃ tu stotramaṃtravidhikramam ||
vividhā bhaktiruddiṣṭā manovākkāyasaṃbhavā
||2||रथयात्राविधानं तु स्तोत्रमंत्रविधिक्रमम् ॥
विविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा
laukikī vaidikī cāpi bhavedādhyātmikī tathā ||
dhyānadhāraṇayā yā tu vedānāṃ smaraṇena ca ||
brahmaprītikarī caiṣā mānasī bhaktirucyate
||3||लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा ॥
ध्यानधारणया या तु वेदानां स्मरणेन च ॥
ब्रह्मप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते
maṃtravedanamaskārairagniśrāddhavidhānakaiḥ ||
jāpyaiścāraṇyakaiścaiva vācikī bhaktirucyate
||4||मंत्रवेदनमस्कारैरग्निश्राद्धविधानकैः ॥
जाप्यैश्चारण्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरुच्यते
vratopavāsaniyamaiściteṃdriyanirodhibhiḥ ||
kṛcchra sāṃtapanaiścānyaistathā cāṃdrāyaṇādibhiḥ
||5||व्रतोपवासनियमैश्चितेंद्रियनिरोधिभिः ॥
कृच्छ्र सांतपनैश्चान्यैस्तथा चांद्रायणादिभिः
brahmoktaiścopavāsaiśca tathānyaiśca śubhavrataiḥ ||
kāyikī bhaktirākhyātā trividhā tu dvijanmanām
||6||ब्रह्मोक्तैश्चोपवासैश्च तथान्यैश्च शुभव्रतैः ॥
कायिकी भक्तिराख्याता त्रिविधा तु द्विजन्मनाम्
goghṛtakṣīradadhibhirmadhvikṣusukuśodakaiḥ ||
gaṃdhamālyaiśca vividhairvastubhiścopapādibhiḥ
||7||गोघृतक्षीरदधिभिर्मध्विक्षुसुकुशोदकैः ॥
गंधमाल्यैश्च विविधैर्वस्तुभिश्चोपपादिभिः
ghṛtagugguladhūpaiśca kṛṣṇāgurusugaṃdhibhiḥ ||
bhūṣaṇai haimaratnādyaiścitrābhiḥ sragbhireva ca
||8||घृतगुग्गुलधूपैश्च कृष्णागुरुसुगंधिभिः ॥
भूषणै हैमरत्नाद्यैश्चित्राभिः स्रग्भिरेव च
nyāsaiḥ parisaraiḥ stotraiḥ patākābhistathotsavaiḥ ||
nṛtyavāditragītaiśca sarvavastūpahārakaiḥ
||9||न्यासैः परिसरैः स्तोत्रैः पताकाभिस्तथोत्सवैः ॥
नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्ववस्तूपहारकैः
bhakṣyabhojyānna pānaiśca yā pūjā kriyate naraiḥ ||
pitāmahaṃ samuddiśya sā bhaktirlaukikī matā
||10||भक्ष्यभोज्यान्न पानैश्च या पूजा क्रियते नरैः ॥
पितामहं समुद्दिश्य सा भक्तिर्लौकिकी मता
vedamaṃtrahavirbhāgaiḥ kriyā yā vaidikī smṛtā
||11||वेदमंत्रहविर्भागैः क्रिया या वैदिकी स्मृता
darśe ca paurṇamāsyāṃ ca karttavyaṃ cāgnihotrajam ||
prāśanaṃ dakṣiṇādānaṃ puroḍāśa iti kriyā
||12||दर्शे च पौर्णमास्यां च कर्त्तव्यं चाग्निहोत्रजम् ॥
प्राशनं दक्षिणादानं पुरोडाश इति क्रिया
iṣṭirdhṛtiḥ somapānaṃ yājñiyaṃ karma sarvaśaḥ ||
ṛgyajuḥ sāmajāpyāni saṃhitādhyayanāni ca ||
kriyate brahmāṇamuddiśya sā bhaktirvedikocyate
||13||इष्टिर्धृतिः सोमपानं याज्ञियं कर्म सर्वशः ॥
ऋग्यजुः सामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च ॥
क्रियते ब्रह्माणमुद्दिश्य सा भक्तिर्वेदिकोच्यते
prāṇāyāmaparo nityaṃ dhyānavānvijiteṃdriyaḥ ||
bhaikṣyabhakṣī vratī cāpi sarvapratyāhṛteṃdriyaḥ
||14||प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्विजितेंद्रियः ॥
भैक्ष्यभक्षी व्रती चापि सर्वप्रत्याहृतेंद्रियः
dhāraṇaṃ hṛdaye kṛtvā dhyāyamānaḥ prajeśvaram ||
hṛtpadmakarṇikāsīnaṃ raktavarṇaṃ sulocanam
||15||धारणं हृदये कृत्वा ध्यायमानः प्रजेश्वरम् ॥
हृत्पद्मकर्णिकासीनं रक्तवर्णं सुलोचनम्
paśyannuddyotitamukhaṃ brahmāṇaṃ sukaṭītaṭam ||
raktavarṇaṃ caturbāhuṃ varadābhayahastakam ||
evaṃ yaściṃtayeddevaṃ brahmabhaktaḥ sa ucyate
||16||पश्यन्नुद्द्योतितमुखं ब्रह्माणं सुकटीतटम् ॥
रक्तवर्णं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम् ॥
एवं यश्चिंतयेद्देवं ब्रह्मभक्तः स उच्यते
vidhiṃ ca śṛṇu me devi yaḥ smṛtaḥ kṣetravāsinām
||17||विधिं च शृणु मे देवि यः स्मृतः क्षेत्रवासिनाम्
nirmamā nirahaṃkārā niḥsaṃgā niṣparigrahāḥ ||
caturvargepi niḥsnehāḥ samaloṣṭāśmakāṃcanāḥ
||18||निर्ममा निरहंकारा निःसंगा निष्परिग्रहाः ॥
चतुर्वर्गेपि निःस्नेहाः समलोष्टाश्मकांचनाः
bhūtānāṃ karmabhirnityaṃ trividhairabhayapradāḥ ||
prāṇāyāmaparā nityaṃ paradhyānaparāyaṇāḥ
||19||भूतानां कर्मभिर्नित्यं त्रिविधैरभयप्रदाः ॥
प्राणायामपरा नित्यं परध्यानपरायणाः
jāpinaḥ śucayo nityaṃ yatidharmakriyāparāḥ ||
sāṃkhyayogavidhijñā ye dharmavicchinnasaṃśayāḥ
||20||जापिनः शुचयो नित्यं यतिधर्मक्रियापराः ॥
सांख्ययोगविधिज्ञा ये धर्मविच्छिन्नसंशयाः
brahmapūjāratā nityaṃ te viprāḥ kṣetravāsinaḥ ||
tairyathā pūjanīyo vai bālarūpī pitāmahaḥ
||21||ब्रह्मपूजारता नित्यं ते विप्राः क्षेत्रवासिनः ॥
तैर्यथा पूजनीयो वै बालरूपी पितामहः
tathāhaṃ kīrttayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanāḥ priye ||
snātvā tu vimale tīrthe śuklāṃbaradharaḥ śuciḥ ||
pūjopahārasaṃyuktastato brahmāṇamarcayet
||22||तथाहं कीर्त्तयिष्यामि शृणुष्वैकमनाः प्रिये ॥
स्नात्वा तु विमले तीर्थे शुक्लांबरधरः शुचिः ॥
पूजोपहारसंयुक्तस्ततो ब्रह्माणमर्चयेत्
pūrvaṃ saṃsnāpya vidhinā paṃcāmṛtarasodakaiḥ ||
gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam
||23||पूर्वं संस्नाप्य विधिना पंचामृतरसोदकैः ॥
गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्
gāyatryā gṛhya gomūtraṃ gaṃdhadvāreti gomayam ||
āpyāyasveti ca kṣīraṃ dadhikrāvṇeti vai dadhi
||24||गायत्र्या गृह्य गोमूत्रं गंधद्वारेति गोमयम् ॥
आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति वै दधि
tejo'si śukramityājyaṃ devasya tvā kuśodakam ||
āpohiṣṭheti maṃtreṇa paṃcagavyena snāpayet
||25||तेजोऽसि शुक्रमित्याज्यं देवस्य त्वा कुशोदकम् ॥
आपोहिष्ठेति मंत्रेण पंचगव्येन स्नापयेत्
kapilāpaṃcagavyena kuśavāriyutena ca ||
snāpayenmaṃtrapūtena brahmasnānaṃ hi tatsmṛtam
||26||कपिलापंचगव्येन कुशवारियुतेन च ॥
स्नापयेन्मंत्रपूतेन ब्रह्मस्नानं हि तत्स्मृतम्
varṣakoṭisahasraistu yatpāpaṃ samupārjitam ||
surajyeṣṭhaṃ tu saṃsnāpya dahetsarvaṃ na saṃśayaḥ
||27||वर्षकोटिसहस्रैस्तु यत्पापं समुपार्जितम् ॥
सुरज्येष्ठं तु संस्नाप्य दहेत्सर्वं न संशयः
evaṃ saṃsnāpya vidhinā brahmāṇaṃ bālarūpiṇam ||
karpūrāgarutoyena tataḥ saṃsnāpayeddvijaḥ
||28||एवं संस्नाप्य विधिना ब्रह्माणं बालरूपिणम् ॥
कर्पूरागरुतोयेन ततः संस्नापयेद्द्विजः
evaṃ kṛtvārccayeddevaṃ gāyatrīnyāsayogataḥ ||
mūrdhnaḥ pādatalaṃ yāvatpraṇavaṃ vinyasedbudhaḥ
||29||एवं कृत्वार्च्चयेद्देवं गायत्रीन्यासयोगतः ॥
मूर्ध्नः पादतलं यावत्प्रणवं विन्यसेद्बुधः
takāraṃ vinyasenmūrdhni sakāraṃ mukhamaṇḍale ||
vikāraṃ kaṃṭhadeśe tu tukāraṃ cāṃgasaṃdhiṣu
||30||तकारं विन्यसेन्मूर्ध्नि सकारं मुखमण्डले ॥
विकारं कंठदेशे तु तुकारं चांगसंधिषु
vakāraṃ hṛdi madhye tu rekāraṃ pārśvayordvayoḥ ||
ṇikāraṃ dakṣiṇe kukṣau yakāraṃ vāmasaṃjñite
||31||वकारं हृदि मध्ये तु रेकारं पार्श्वयोर्द्वयोः ॥
णिकारं दक्षिणे कुक्षौ यकारं वामसंज्ञिते
bhakāraṃ kaṭinābhisthaṃ gokāraṃ pārśvayordvayoḥ ||
dekāraṃ jānunornyasya vakāraṃ pādapadmayoḥ
||32||भकारं कटिनाभिस्थं गोकारं पार्श्वयोर्द्वयोः ॥
देकारं जानुनोर्न्यस्य वकारं पादपद्मयोः
syakāramaṃguṣṭhayornyasya dhīkāramurasi nyaset ||
makāraṃ jānumūle tu hi kāraṃ guhyamāśritam
||33||स्यकारमंगुष्ठयोर्न्यस्य धीकारमुरसि न्यसेत् ॥
मकारं जानुमूले तु हि कारं गुह्यमाश्रितम्
dhikāraṃ hṛdaye nyasya yokāraṃ cādharoṣṭhake ||
yokāraṃ ca tathaivānyamuttaroṣṭhe nyasetsudhīḥ
||34||धिकारं हृदये न्यस्य योकारं चाधरोष्ठके ॥
योकारं च तथैवान्यमुत्तरोष्ठे न्यसेत्सुधीः
nakāraṃ nāsikāgre tu prakāraṃ netramāśritam ||
cokāraṃ ca bhruvormadhye dakāraṃ prāṇamāśritam
||35||नकारं नासिकाग्रे तु प्रकारं नेत्रमाश्रितम् ॥
चोकारं च भ्रुवोर्मध्ये दकारं प्राणमाश्रितम्
yātkāraṃ ca lalāṭāṃte vinyasedvai sureśvari ||
nyāsaṃ kṛtvā''tmano dehe deve kuryāttathā priye
||36||यात्कारं च ललाटांते विन्यसेद्वै सुरेश्वरि ॥
न्यासं कृत्वाऽऽत्मनो देहे देवे कुर्यात्तथा प्रिये
sarvopahārasaṃpannaṃ kṛtvā samyaṅnirīkṣayet ||
kuṃkumāgarukarpūracaṃdanena vimiśritam
||37||सर्वोपहारसंपन्नं कृत्वा सम्यङ्निरीक्षयेत् ॥
कुंकुमागरुकर्पूरचंदनेन विमिश्रितम्
gaṃdhatoyairupaskṛtya gāyatryā praṇavena ca ||
prokṣayetsarvadravyāṇi paścādarcanamārabhet
||38||गंधतोयैरुपस्कृत्य गायत्र्या प्रणवेन च ॥
प्रोक्षयेत्सर्वद्रव्याणि पश्चादर्चनमारभेत्
divyai puṣpaiḥ sugaṃdhaiśca mālatīkamalādibhiḥ ||
aśokaiḥ śatapatraiśca bakulaiḥ pūjayetkramāt
||39||दिव्यै पुष्पैः सुगंधैश्च मालतीकमलादिभिः ॥
अशोकैः शतपत्रैश्च बकुलैः पूजयेत्क्रमात्
kṛṣṇāgarusudhūpena ghṛtadīpaistathottamaiḥ ||
tataḥ pradāpayettatra naivedyaṃ vividhaṃ kramāt
||40||कृष्णागरुसुधूपेन घृतदीपैस्तथोत्तमैः ॥
ततः प्रदापयेत्तत्र नैवेद्यं विविधं क्रमात्
khaṇḍalaḍḍukaśrīveṣṭakāṃsārāśokapallavaiḥ ||
svastikollipikādugdhā tilaveṣṭakilāṭikām
||41||खण्डलड्डुकश्रीवेष्टकांसाराशोकपल्लवैः ॥
स्वस्तिकोल्लिपिकादुग्धा तिलवेष्टकिलाटिकाम्
phalāni caiva pakvāni mūlamaṃtreṇa dāpayet ||
ṛgvedaṃ ca yajurvedaṃ sāmavedaṃ ca pūjayet
||42||फलानि चैव पक्वानि मूलमंत्रेण दापयेत् ॥
ऋग्वेदं च यजुर्वेदं सामवेदं च पूजयेत्
jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaṃ saṃpūjayedbudhaḥ ||
īśānādikramāddevi diśāsu vidiśāsu ca
||43||ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मं संपूजयेद्बुधः ॥
ईशानादिक्रमाद्देवि दिशासु विदिशासु च
caturddaśavidyāsthānāni brahmaṇo'gre prapūjayet ||
hṛdayāni tato nyasya devasya purataḥ kramāt
||44||चतुर्द्दशविद्यास्थानानि ब्रह्मणोऽग्रे प्रपूजयेत् ॥
हृदयानि ततो न्यस्य देवस्य पुरतः क्रमात्
āpohiṣṭheti ṛgiyaṃ hṛdayaṃ parikīrttitam ||
ṛtaṃ satyaṃ śikhā proktā udutyaṃ netramādiśet
||45||आपोहिष्ठेति ऋगियं हृदयं परिकीर्त्तितम् ॥
ऋतं सत्यं शिखा प्रोक्ता उदुत्यं नेत्रमादिशेत्
citraṃ devānāmityevaṃ sarvalokeṣu viśrutam ||
brahmaṃste chādayāmīti kavacaṃ samudāhṛtam
||46||चित्रं देवानामित्येवं सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥
ब्रह्मंस्ते छादयामीति कवचं समुदाहृतम्
bhūrbhuvaḥ svaritīreśa pūjanaṃ parikīrtitam ||
gāyatryā pūjayeddevamoṃkāreṇābhimaṃtritam
||47||भूर्भुवः स्वरितीरेश पूजनं परिकीर्तितम् ॥
गायत्र्या पूजयेद्देवमोंकारेणाभिमंत्रितम्
praṇavenāparānsarvānṛgvedādīnprapūjayet ||
gāyatrī paramo maṃtro vedamātā vibhāvarī
||48||प्रणवेनापरान्सर्वानृग्वेदादीन्प्रपूजयेत् ॥
गायत्री परमो मंत्रो वेदमाता विभावरी
gāyatryakṣaratattvaistu brahmāṇaṃ yastu pūjayet ||
upoṣya paṃcadaśyāṃ tu sa yāti paramaṃ padam
||49||गायत्र्यक्षरतत्त्वैस्तु ब्रह्माणं यस्तु पूजयेत् ॥
उपोष्य पंचदश्यां तु स याति परमं पदम्
saṃsārasāgaraṃ ghoramuttitīrṣurdvijo yadi ||
prabhāse kārttike māsi brahmāṇaṃ pūjayetsadā
||50||संसारसागरं घोरमुत्तितीर्षुर्द्विजो यदि ॥
प्रभासे कार्त्तिके मासि ब्रह्माणं पूजयेत्सदा
yasya darśanamātreṇa aśvamedha phalaṃ labhet ||
kastaṃ na pūjayedvidvānprabhāse bālarūpiṇam
||51||यस्य दर्शनमात्रेण अश्वमेध फलं लभेत् ॥
कस्तं न पूजयेद्विद्वान्प्रभासे बालरूपिणम्
yasyaikadivasaprāṃte sadevāsuramānavāḥ ||
vilayaṃ yāṃti deveśi kastaṃ na pratipūjayet
||52||यस्यैकदिवसप्रांते सदेवासुरमानवाः ॥
विलयं यांति देवेशि कस्तं न प्रतिपूजयेत्
pitā yaḥ sarvadevānāṃ bhūtānāṃ ca pitāmahaḥ ||
yasmādeṣa sa taiḥ pūjyo brāhmaṇaiḥ kṣetravāsibhiḥ
||53||पिता यः सर्वदेवानां भूतानां च पितामहः ॥
यस्मादेष स तैः पूज्यो ब्राह्मणैः क्षेत्रवासिभिः
rudrarūpī viśvarūpī sa eva bhuvaneśvaraḥ ||
paurṇamāsyāmupoṣitvā brahmāṇaṃ jagatāṃ patim ||
arcayedyo vidhānena so'śvamedhaphalaṃ labhet
||54||रुद्ररूपी विश्वरूपी स एव भुवनेश्वरः ॥
पौर्णमास्यामुपोषित्वा ब्रह्माणं जगतां पतिम् ॥
अर्चयेद्यो विधानेन सोऽश्वमेधफलं लभेत्
kārttike māsi devasya rathayātrā prakīrttitā ||
yāṃ kṛtvā mānavo bhaktyā yāti brahmasalokatām
||55||कार्त्तिके मासि देवस्य रथयात्रा प्रकीर्त्तिता ॥
यां कृत्वा मानवो भक्त्या याति ब्रह्मसलोकताम्
kārttike māsi deveśi paurṇamāsyāṃ caturmukham ||
mārgeṇa carmaṇā sārddhaṃ sāvitryā ca paraṃtapaḥ
||56||कार्त्तिके मासि देवेशि पौर्णमास्यां चतुर्मुखम् ॥
मार्गेण चर्मणा सार्द्धं सावित्र्या च परंतपः
bhrāmayennagaraṃ sarvaṃ nānāvādyaiḥ samanvitam ||
sthāpayedbhrāmayitvā tu sakalaṃ nagaraṃ nṛpaḥ
||57||भ्रामयेन्नगरं सर्वं नानावाद्यैः समन्वितम् ॥
स्थापयेद्भ्रामयित्वा तु सकलं नगरं नृपः
brāhmaṇānbhojayitvāgre śāṃḍileyaṃ prapūjya ca ||
āropayedrathe devaṃ puṇyavāditraniḥsvanaiḥ
||58||ब्राह्मणान्भोजयित्वाग्रे शांडिलेयं प्रपूज्य च ॥
आरोपयेद्रथे देवं पुण्यवादित्रनिःस्वनैः
rathāgre śāṃḍilīputraṃ pūjayitvā vidhānataḥ ||
brāhmaṇānvācayitvā ca kṛtvā puṇyāhamaṃgalam
||59||रथाग्रे शांडिलीपुत्रं पूजयित्वा विधानतः ॥
ब्राह्मणान्वाचयित्वा च कृत्वा पुण्याहमंगलम्
devamāropayitvā tu rathe kuryātprajāgaram ||
nānāvidhaiḥ prekṣaṇakairbrahmaśeṣaiśca puṣkalaiḥ
||60||देवमारोपयित्वा तु रथे कुर्यात्प्रजागरम् ॥
नानाविधैः प्रेक्षणकैर्ब्रह्मशेषैश्च पुष्कलैः
nāroḍhavyaṃ rathe devi śūdreṇa śubhamicchatā ||
nādharmeṇa viśeṣeṇa muktvaikaṃ bhojakaṃ priye
||61||नारोढव्यं रथे देवि शूद्रेण शुभमिच्छता ॥
नाधर्मेण विशेषेण मुक्त्वैकं भोजकं प्रिये
brahmaṇo dakṣiṇe pārśve sāvitrīṃ sthāpayetpriye ||
bhojakaṃ vāmapārśve tu purataḥ paṃkajaṃ nyaset
||62||ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे सावित्रीं स्थापयेत्प्रिये ॥
भोजकं वामपार्श्वे तु पुरतः पंकजं न्यसेत्
evaṃ tūryaninādaiśca śaṃkhaśabdaiśca puṣkalaiḥ ||
bhrāmayitvā rathaṃ devi puraṃ sarvaṃ ca dakṣiṇam ||
svasthāne sthāpayedbhūyaḥ kṛtvā nīrājanaṃ budhaḥ
||63||एवं तूर्यनिनादैश्च शंखशब्दैश्च पुष्कलैः ॥
भ्रामयित्वा रथं देवि पुरं सर्वं च दक्षिणम् ॥
स्वस्थाने स्थापयेद्भूयः कृत्वा नीराजनं बुधः
ya evaṃ kurute yātrāṃ bhaktyā yaścāpi paśyati ||
rathaṃ vā''karṣayedyastu sa gacchedbrahmaṇaḥ padam
||64||य एवं कुरुते यात्रां भक्त्या यश्चापि पश्यति ॥
रथं वाऽऽकर्षयेद्यस्तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम्
yo dīpaṃ dhārayettatra brahmaṇo rathapṛṣṭhagaḥ ||
padepade'śvamedhasya sa phalaṃ viṃdate mahat
||65||यो दीपं धारयेत्तत्र ब्रह्मणो रथपृष्ठगः ॥
पदेपदेऽश्वमेधस्य स फलं विंदते महत्
yo na kārayate rājā rathayātrāṃ tu brahmaṇaḥ ||
sa pacyate mahādevi raurave kālamakṣayam
||66||यो न कारयते राजा रथयात्रां तु ब्रह्मणः ॥
स पच्यते महादेवि रौरवे कालमक्षयम्
tasmātsarvaprayatnena rāṣṭrasya kṣemamicchatā ||
rathayātrāṃ viśeṣeṇa svayaṃ rājā pravarttayet
||67||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन राष्ट्रस्य क्षेममिच्छता ॥
रथयात्रां विशेषेण स्वयं राजा प्रवर्त्तयेत्
pratipadbrāhmaṇāṃścāpi bhojayedvi dhivatsudhīḥ ||
vāsobhirahataiścāpi gandhamālyānulepanaiḥ
||68||प्रतिपद्ब्राह्मणांश्चापि भोजयेद्वि धिवत्सुधीः ॥
वासोभिरहतैश्चापि गन्धमाल्यानुलेपनैः
kārttike māsyamāvāsyāṃ yastu dīpapradīpanam ||
śālāyāṃ brahmaṇaḥ kuryātsa gacchetparamaṃ padam
||69||कार्त्तिके मास्यमावास्यां यस्तु दीपप्रदीपनम् ॥
शालायां ब्रह्मणः कुर्यात्स गच्छेत्परमं पदम्
utsaveṣu ca sarveṣu sarvakāle viśeṣataḥ ||
pūjayeyurimaṃ viprā brahmāṇaṃ jagatāṃ gurum
||70||उत्सवेषु च सर्वेषु सर्वकाले विशेषतः ॥
पूजयेयुरिमं विप्रा ब्रह्माणं जगतां गुरुम्
yathākṛtyaprayogeṇa samyakchraddhā samanvitāḥ ||
pūjyo divyopacāreṇa yathāvittānusārataḥ
||71||यथाकृत्यप्रयोगेण सम्यक्छ्रद्धा समन्विताः ॥
पूज्यो दिव्योपचारेण यथावित्तानुसारतः
evaṃ te kathitaṃ devi pūjāmāhātmyamuttamam ||
prabhāsakṣetramāhātmyaṃ brahmaṇaḥ bālarūpiṇaḥ
||72||एवं ते कथितं देवि पूजामाहात्म्यमुत्तमम् ॥
प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं ब्रह्मणः बालरूपिणः
tasyāhaṃ kathayiṣyāmi nāmnāmaṣṭottaraṃ śatam ||
pradattvā ca paṭhitvā ca yajñāyutaphalaṃ labhet
||73||तस्याहं कथयिष्यामि नाम्नामष्टोत्तरं शतम् ॥
प्रदत्त्वा च पठित्वा च यज्ञायुतफलं लभेत्
gāyatryā lakṣajāpyena samyagjaptena yatphalam ||
tatphalaṃ samavāpnoti stotrasyāsya udīraṇāt
||74||गायत्र्या लक्षजाप्येन सम्यग्जप्तेन यत्फलम् ॥
तत्फलं समवाप्नोति स्तोत्रस्यास्य उदीरणात्
idaṃ stotravaraṃ divyaṃ rahasyaṃ pāpanāśanam ||
na deyaṃ duṣṭabuddhīnāṃ nindakānāṃ tathaiva ca
||75||इदं स्तोत्रवरं दिव्यं रहस्यं पापनाशनम् ॥
न देयं दुष्टबुद्धीनां निन्दकानां तथैव च
brāhmaṇāya pradātavyaṃ śrotriyāya mahātmane ||
viṣṇunā hi purā pṛṣṭaṃ brahmaṇaḥ stotramuttmam
||76||ब्राह्मणाय प्रदातव्यं श्रोत्रियाय महात्मने ॥
विष्णुना हि पुरा पृष्टं ब्रह्मणः स्तोत्रमुत्त्मम्
keṣukeṣu ca sthāneṣu devadeva pitāmaha ||
saṃcintyastanmamācakṣva tvaṃ hi sarvaviduttama
||77||केषुकेषु च स्थानेषु देवदेव पितामह ॥
संचिन्त्यस्तन्ममाचक्ष्व त्वं हि सर्वविदुत्तम
brahmovāca
puṣkare'haṃ suraśreṣṭho gayāyāṃ prapitāmahaḥ ||
kānyakubje vedagarbho bhṛgukṣetre caturmukhaḥ
||78||पुष्करेऽहं सुरश्रेष्ठो गयायां प्रपितामहः ॥
कान्यकुब्जे वेदगर्भो भृगुक्षेत्रे चतुर्मुखः
kauberyāṃ sṛṣṭikartā ca nandipuryāṃ bṛhaspatiḥ ||
prabhāse bālarūpī ca vārāṇasyāṃ surapriyaḥ
||79||कौबेर्यां सृष्टिकर्ता च नन्दिपुर्यां बृहस्पतिः ॥
प्रभासे बालरूपी च वाराणस्यां सुरप्रियः
dvārāvatyāṃ cakradevo vaidiśe bhuvanādhipaḥ ||
pauṃḍrake puṇḍarīkākṣaḥ pītākṣo hastināpure
||80||द्वारावत्यां चक्रदेवो वैदिशे भुवनाधिपः ॥
पौंड्रके पुण्डरीकाक्षः पीताक्षो हस्तिनापुरे
jayaṃtyāṃ vijayaścāsau jayantaḥ puruṣottame ||
vāḍeṣu padmahasto'haṃ tamolipte tamonudaḥ
||81||जयंत्यां विजयश्चासौ जयन्तः पुरुषोत्तमे ॥
वाडेषु पद्महस्तोऽहं तमोलिप्ते तमोनुदः
āhicchatryāṃ janānaṃdaḥ kāñcīpuryāṃ janapriyaḥ ||
karṇāṭasya pure brahmā ṛṣikuṇḍe munistathā
||82||आहिच्छत्र्यां जनानंदः काञ्चीपुर्यां जनप्रियः ॥
कर्णाटस्य पुरे ब्रह्मा ऋषिकुण्डे मुनिस्तथा
śrīkaṇṭhe śrīnivāsaśca kāmarūpe śubhaṃkaraḥ ||
ucchriyāṇe devakarttā sraṣṭā jālaṃdhare tathā
||83||श्रीकण्ठे श्रीनिवासश्च कामरूपे शुभंकरः ॥
उच्छ्रियाणे देवकर्त्ता स्रष्टा जालंधरे तथा
mallikākhye tathā viṣṇurmahendre bhārgavastathā ||
gonardaḥ sthavirākāre hyujjayinyāṃ pitāmahaḥ
||84||मल्लिकाख्ये तथा विष्णुर्महेन्द्रे भार्गवस्तथा ॥
गोनर्दः स्थविराकारे ह्युज्जयिन्यां पितामहः
kauśāṃbyāṃ tu mahādevo hyayodhyāyāṃ tu rāghavaḥ ||
viraṃciścitrakūṭe tu vārāho vindhyaparvate
||85||कौशांब्यां तु महादेवो ह्ययोध्यायां तु राघवः ॥
विरंचिश्चित्रकूटे तु वाराहो विन्ध्यपर्वते
gaṃgādvāre suraśreṣṭho himavante tu śaṃkaraḥ ||
dehikāyāṃ srucāhastaḥ padmahastastathā'rbude
||86||गंगाद्वारे सुरश्रेष्ठो हिमवन्ते तु शंकरः ॥
देहिकायां स्रुचाहस्तः पद्महस्तस्तथाऽर्बुदे
vṛndāvane padmanetraḥ kuśa hastaśca naimiṣe ||
gopakṣetre ca govindaḥ surendro yamunātaṭe
||87||वृन्दावने पद्मनेत्रः कुश हस्तश्च नैमिषे ॥
गोपक्षेत्रे च गोविन्दः सुरेन्द्रो यमुनातटे
bhāgīrathyāṃ padmatanurjanānando janasthale ||
kauṃkaṇe ca sa madhvakṣaḥ kāmpilye kanakaprabhaḥ
||88||भागीरथ्यां पद्मतनुर्जनानन्दो जनस्थले ॥
कौंकणे च स मध्वक्षः काम्पिल्ये कनकप्रभः
kheṭake cānnadātā ca śaṃbhuścaiva kratusthale ||
laṃkāyāṃ caiva paulastyaḥ kāśmīre haṃsavāhanaḥ
||89||खेटके चान्नदाता च शंभुश्चैव क्रतुस्थले ॥
लंकायां चैव पौलस्त्यः काश्मीरे हंसवाहनः
vasiṣṭhaścārbude caiva nāradaścotpalāvane ||
medhake śrutidātā ca prayāge yajuṣāṃ patiḥ
||90||वसिष्ठश्चार्बुदे चैव नारदश्चोत्पलावने ॥
मेधके श्रुतिदाता च प्रयागे यजुषां पतिः
śivaliṃge sāmavedo markaṭe ca madhupriyaḥ ||
nārāyaṇaśca gomante vidarbhāyāṃ dvija priyaḥ
||91||शिवलिंगे सामवेदो मर्कटे च मधुप्रियः ॥
नारायणश्च गोमन्ते विदर्भायां द्विज प्रियः
aṃkulake brahmagarbho brahmavāhe sutapriyaḥ ||
indraprasthe durādharṣaścaṃpāyāṃ suramardanaḥ
||92||अंकुलके ब्रह्मगर्भो ब्रह्मवाहे सुतप्रियः ॥
इन्द्रप्रस्थे दुराधर्षश्चंपायां सुरमर्दनः
virajāyāṃ mahārūpaḥ surūpo rāṣṭravardhane ||
kadaṃbake janādhyakṣo devādhyakṣaḥ samasthale
||93||विरजायां महारूपः सुरूपो राष्ट्रवर्धने ॥
कदंबके जनाध्यक्षो देवाध्यक्षः समस्थले
gaṃgādharo rudrapīṭhe supīṭhe jaladaḥ smṛtaḥ ||
tryaṃbake tripurāriśca śrīśaile ca trilocanaḥ
||94||गंगाधरो रुद्रपीठे सुपीठे जलदः स्मृतः ॥
त्र्यंबके त्रिपुरारिश्च श्रीशैले च त्रिलोचनः
mahādevaḥ plakṣapure kapāle vedhanāśanaḥ ||
śṛṅgaverapure śaurirnimiṣe cakradhārakaḥ
||95||महादेवः प्लक्षपुरे कपाले वेधनाशनः ॥
शृङ्गवेरपुरे शौरिर्निमिषे चक्रधारकः
nandipuryāṃ virūpākṣo gautamaḥ plakṣapādape ||
mālyavānhastināthe tu dvijendro vācike tathā
||96||नन्दिपुर्यां विरूपाक्षो गौतमः प्लक्षपादपे ॥
माल्यवान्हस्तिनाथे तु द्विजेन्द्रो वाचिके तथा
indrapuryāṃ divānātho bhūtikāyāṃ puraṃdaraḥ ||
haṃsabāhuśca candrāyāṃ caṃpāyāṃ garuḍapriyaḥ
||97||इन्द्रपुर्यां दिवानाथो भूतिकायां पुरंदरः ॥
हंसबाहुश्च चन्द्रायां चंपायां गरुडप्रियः
mahodaye mahāyakṣaḥ suyajñaḥ pūtake vane ||
siddheśvare śuklavarṇo vibhāyāṃ padmabodhakaḥ
||98||महोदये महायक्षः सुयज्ञः पूतके वने ॥
सिद्धेश्वरे शुक्लवर्णो विभायां पद्मबोधकः
devadāruvane liṃgī udaketha umāpatiḥ ||
vināyako mātṛsthāne alakāyāṃ dhanādhipaḥ
||99||देवदारुवने लिंगी उदकेथ उमापतिः ॥
विनायको मातृस्थाने अलकायां धनाधिपः
trikūṭe caiva goviṃdaḥ pātāle vāsukistathā ||
kovidāre yugādhyakṣaḥ strīrājye ca surapriyaḥ
||100||त्रिकूटे चैव गोविंदः पाताले वासुकिस्तथा ॥
कोविदारे युगाध्यक्षः स्त्रीराज्ये च सुरप्रियः
pūrṇagiryāṃ subhogaśca śālmalyāṃ takṣakastathā ||
amare pāpahā caiva aṃbikāyāṃ sudarśanaḥ
||101||पूर्णगिर्यां सुभोगश्च शाल्मल्यां तक्षकस्तथा ॥
अमरे पापहा चैव अंबिकायां सुदर्शनः
naravāpyāṃ mahāvīraḥ kāntāre durganāśanaḥ ||
padmavatyāṃ padmagṛho gagane mṛgalāñchanaḥ
||102||नरवाप्यां महावीरः कान्तारे दुर्गनाशनः ॥
पद्मवत्यां पद्मगृहो गगने मृगलाञ्छनः
aṣṭottaraṃ nāmaśataṃ yatraitatparipaṭhyate ||
tatraiva mama sāṃnidhyaṃ trisaṃdhyaṃ madhusūdana
||103||अष्टोत्तरं नामशतं यत्रैतत्परिपठ्यते ॥
तत्रैव मम सांनिध्यं त्रिसंध्यं मधुसूदन
teṣāmapi yastvekaṃ paśyedvai bālarūpiṇam ||
sarveṣāṃ labhate puṇyaṃ pūrvoktānāṃ ca vedhasām
||104||तेषामपि यस्त्वेकं पश्येद्वै बालरूपिणम् ॥
सर्वेषां लभते पुण्यं पूर्वोक्तानां च वेधसाम्
etairyo nāmabhiḥ kṛṣṇa prabhāse stauti māṃ sadā ||
sthānaṃ me vijayaṃ labdhvā modate śāśvatīḥ samāḥ
||105||एतैर्यो नामभिः कृष्ण प्रभासे स्तौति मां सदा ॥
स्थानं मे विजयं लब्ध्वा मोदते शाश्वतीः समाः
mānasaṃ vācikaṃ caiva kāyikaṃ caiva duṣkṛtam ||
tatsarvaṃ nāśamāyāti mama stotrā'nu kīrtanāt
||106||मानसं वाचिकं चैव कायिकं चैव दुष्कृतम् ॥
तत्सर्वं नाशमायाति मम स्तोत्राऽनु कीर्तनात्
puṣpopahaurardhūpaiśca brāhmaṇānāṃ ca tarpaṇaiḥ ||
dhyānena ca sthireṇāśu prāpyate yatphalaṃ naraiḥ ||
tatphalaṃ samavāpnoti mama stotrānu kīrtanāt
||107||पुष्पोपहौरर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः ॥
ध्यानेन च स्थिरेणाशु प्राप्यते यत्फलं नरैः ॥
तत्फलं समवाप्नोति मम स्तोत्रानु कीर्तनात्
brahmahatyādipāpāni iha loke kṛtānyapi ||
akāmataḥ kāmato vā tāni naśyaṃti tatkṣaṇāt
||108||ब्रह्महत्यादिपापानि इह लोके कृतान्यपि ॥
अकामतः कामतो वा तानि नश्यंति तत्क्षणात्
idaṃ stotraṃ mamābhīṣṭaṃ śṛṇuyādvā paṭhecca vā ||
sa muktaḥ pātakaiḥ sarvaiḥ prāpnuyānmahadīpsitam
||109||इदं स्तोत्रं ममाभीष्टं शृणुयाद्वा पठेच्च वा ॥
स मुक्तः पातकैः सर्वैः प्राप्नुयान्महदीप्सितम्
anyadrahasyaṃ te vacmi śṛṇu kṛṣṇa yathārthataḥ
||110||अन्यद्रहस्यं ते वच्मि शृणु कृष्ण यथार्थतः
āgneyaṃ tu yadā ṛkṣaṃ kārtikyāṃ bhavati kvacit ||
mahatī sā tithirjñeyā prabhāse mama vallabhā
||111||आग्नेयं तु यदा ऋक्षं कार्तिक्यां भवति क्वचित् ॥
महती सा तिथिर्ज्ञेया प्रभासे मम वल्लभा
prājāpatyaṃ yadā ṛkṣaṃ tithau tasyāṃ bhavedyadi ||
sā mahākārtikī puṇyā devānāmapi durlabhā
||112||प्राजापत्यं यदा ऋक्षं तिथौ तस्यां भवेद्यदि ॥
सा महाकार्तिकी पुण्या देवानामपि दुर्लभा
maṃde vārke gurau vā'pi kārtikī kṛttikāyutā ||
tatrāśvamedhikaṃ puṇyaṃ dṛṣṭvā vai bālarūpiṇam
||113||मंदे वार्के गुरौ वाऽपि कार्तिकी कृत्तिकायुता ॥
तत्राश्वमेधिकं पुण्यं दृष्ट्वा वै बालरूपिणम्
viśākhāsu yadā sūryaḥ kṛttikāsu ca candramāḥ ||
sa yogaḥ padmako nāma prabhāse durlabho hare
||114||विशाखासु यदा सूर्यः कृत्तिकासु च चन्द्रमाः ॥
स योगः पद्मको नाम प्रभासे दुर्लभो हरे
tasminyoge naro dṛṣṭvā prabhāse bālarūpiṇam ||
pāpakoṭiyuto vā'pi yamalokaṃ na paśyati
||115||तस्मिन्योगे नरो दृष्ट्वा प्रभासे बालरूपिणम् ॥
पापकोटियुतो वाऽपि यमलोकं न पश्यति
īśvara uvāca
ityevaṃ kathitaṃ stotraṃ brahmaṇā haraye punaḥ ||
mayā tava samākhyātaṃ māhātmyaṃ brahmadaivatam
||116||इत्येवं कथितं स्तोत्रं ब्रह्मणा हरये पुनः ॥
मया तव समाख्यातं माहात्म्यं ब्रह्मदैवतम्
sarvapāpaharaṃ nṛṇāṃ śrutaṃ sarvārthasādhakam ||
bhūmidānaṃ ca dātavyaṃ tatra yātrāphalepsubhiḥ
||117||सर्वपापहरं नृणां श्रुतं सर्वार्थसाधकम् ॥
भूमिदानं च दातव्यं तत्र यात्राफलेप्सुभिः
kamaṃḍaluḥ śvetavastraṃ mahādānāni ṣoḍaśa ||
tatraiva devi deyāni brahmaṇe bālarūpiṇe
||118||कमंडलुः श्वेतवस्त्रं महादानानि षोडश ॥
तत्रैव देवि देयानि ब्रह्मणे बालरूपिणे
mahāparvaṇi saṃprāpte kuryuḥ pārāyaṇaṃ dvijāḥ ||
sarve te brāhmaṇā devi kṣetramadhyanivāsinaḥ
||119||महापर्वणि संप्राप्ते कुर्युः पारायणं द्विजाः ॥
सर्वे ते ब्राह्मणा देवि क्षेत्रमध्यनिवासिनः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsa kṣetramāhātmye bālarūpibrahmaṇo māhātmyavarṇanaṃnāma saptottaraśatatamo'dhyāyaḥ || 107 ||