ṛṣitoyāmāhātmyavarṇanam
devyuvāca
devadeva jagannātha saṃsārārṇavatāraka ||
savistaraṃ tu me brūhi ṛṣitoyāmahodayam
||1||देवदेव जगन्नाथ संसारार्णवतारक ॥
सविस्तरं तु मे ब्रूहि ऋषितोयामहोदयम्
ṛṣitoyeti tannāma kathaṃ khyātaṃ dharātale ||
kathaṃ sā punarāyātā devadāruvane śubhe
||2||ऋषितोयेति तन्नाम कथं ख्यातं धरातले ॥
कथं सा पुनरायाता देवदारुवने शुभे
īśvara uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi sāvadhānā vaco mama ||
māhātmyamṛṣitoyāyāḥ sarvapātakanāśanam
||3||शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सावधाना वचो मम ॥
माहात्म्यमृषितोयायाः सर्वपातकनाशनम्
devadāruvane puṇya ṛṣayastapasā yutāḥ ||
nivasaṃti varārohe śataśotha sahasraśaḥ
||4||देवदारुवने पुण्य ऋषयस्तपसा युताः ॥
निवसंति वरारोहे शतशोथ सहस्रशः
teṣāṃ nivasatāṃ tatra bahukālo gataḥ priye ||
putrapautraiḥ pravṛddhāste dārukaṃ vyāpya saṃsthitāḥ
||85||तेषां निवसतां तत्र बहुकालो गतः प्रिये ॥
पुत्रपौत्रैः प्रवृद्धास्ते दारुकं व्याप्य संस्थिताः
te sarve ciṃtayāmāsuḥ sametya ca parasparam ||
sarasvatī mahāpuṇyā śirasyādhāya vāḍavam
||6||ते सर्वे चिंतयामासुः समेत्य च परस्परम् ॥
सरस्वती महापुण्या शिरस्याधाय वाडवम्
prabhāsaṃ cirakālena kṣetraṃ caiva gamiṣyati ||
vāpīkūpataḍāgādi muktvā sāgaragāminīm
||7||प्रभासं चिरकालेन क्षेत्रं चैव गमिष्यति ॥
वापीकूपतडागादि मुक्त्वा सागरगामिनीम्
nāhlādaṃ kurute cetaḥ snānadānajapeṣu ca ||
brahmāṇaṃ prārthayiṣyāmo gatvā brahmaniketanam
||8||नाह्लादं कुरुते चेतः स्नानदानजपेषु च ॥
ब्रह्माणं प्रार्थयिष्यामो गत्वा ब्रह्मनिकेतनम्
īśvara uvāca
evaṃ nimantrya te sarve ṛṣayastapasojjvalāḥ ||
gatāste brahmalokaṃ tu draṣṭuṃ devaṃ pitāmaham ||
tuṣṭuvurvividhaiḥ stotrairbrahmāṇaṃ kamalodbhavam
||9||एवं निमन्त्र्य ते सर्वे ऋषयस्तपसोज्ज्वलाः ॥
गतास्ते ब्रह्मलोकं तु द्रष्टुं देवं पितामहम् ॥
तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्ब्रह्माणं कमलोद्भवम्
ṛṣaya ūcuḥ
namaḥ praṇavarūpāya viśva kartre namonamaḥ ||
tathā viśvasya rakṣitre namo'stu paramātmane
||10||नमः प्रणवरूपाय विश्व कर्त्रे नमोनमः ॥
तथा विश्वस्य रक्षित्रे नमोऽस्तु परमात्मने
tathā tasyaiva saṃhartre namo brahmasvarūpiṇe ||
pitāmaha namastubhyaṃ surajyeṣṭha namo'stu te
||11||तथा तस्यैव संहर्त्रे नमो ब्रह्मस्वरूपिणे ॥
पितामह नमस्तुभ्यं सुरज्येष्ठ नमोऽस्तु ते
caturvaktra namastubhyaṃ padmayone namo'stu te ||
viraṃcaye namastubhyaṃ vidhaye vedhase namaḥ
||12||चतुर्वक्त्र नमस्तुभ्यं पद्मयोने नमोऽस्तु ते ॥
विरंचये नमस्तुभ्यं विधये वेधसे नमः
cidānanda namastubhyaṃ hiraṇyagarbha te namaḥ ||
haṃsavāhana te nityaṃ padmāsana namo'stute
||13||चिदानन्द नमस्तुभ्यं हिरण्यगर्भ ते नमः ॥
हंसवाहन ते नित्यं पद्मासन नमोऽस्तुते
evaṃ saṃstuvatāṃ teṣāmṛṣīṇāmūrdhvaretasām ||
uvāca paramaprīto brahmā loka pitāmahaḥ
||14||एवं संस्तुवतां तेषामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् ॥
उवाच परमप्रीतो ब्रह्मा लोक पितामहः
svāgataṃ vai dvijaśreṣṭhā yuṣmākaṃ kṛtavānaham ||
stotreṇānena divyena vṛṇudhvaṃ varamuttamam
||15||स्वागतं वै द्विजश्रेष्ठा युष्माकं कृतवानहम् ॥
स्तोत्रेणानेन दिव्येन वृणुध्वं वरमुत्तमम्
ṛṣaya ūcuḥ
abhiṣekāya no deva nadī pāpapraṇāśinī ||
vilokyate suraśreṣṭha dehi no varamuttamam
||16||अभिषेकाय नो देव नदी पापप्रणाशिनी ॥
विलोक्यते सुरश्रेष्ठ देहि नो वरमुत्तमम्
īśvara uvāca
ityuktastaistadā brahmā munibhistapasojjvalaiḥ ||
vīkṣāṃcakre tadā sarvā mūrtimatyaśca nimnagāḥ
||17||इत्युक्तस्तैस्तदा ब्रह्मा मुनिभिस्तपसोज्ज्वलैः ॥
वीक्षांचक्रे तदा सर्वा मूर्तिमत्यश्च निम्नगाः
gaṅgā ca yamunā caiva tathā devī sarasvatī ||
candrabhāgā ca revā ca śarayūrgaṃḍakī tathā
||18||गङ्गा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती ॥
चन्द्रभागा च रेवा च शरयूर्गंडकी तथा
tāpī caiva varārohe tathā godāvarī nadī ||
kāverī candraputrī ca śiprā carmaṇvatī tathā
||19||तापी चैव वरारोहे तथा गोदावरी नदी ॥
कावेरी चन्द्रपुत्री च शिप्रा चर्मण्वती तथा
sindhuśca vedikā caiva nadāḥ sarve varānane ||
mūrtimatyaḥ sthitāḥ sarvāḥ pavitrāḥ pāpanāśinī
||20||सिन्धुश्च वेदिका चैव नदाः सर्वे वरानने ॥
मूर्तिमत्यः स्थिताः सर्वाः पवित्राः पापनाशिनी
dṛṣṭvā pitāmahaḥ sarvā gatvarā dharaṇīṃ prati ||
devadāruvane ramye prabhāse kṣetra uttame ||
kamaṇḍalau kṛtā dṛṣṭirviviśustāḥ kamaṇḍalum
||21||दृष्ट्वा पितामहः सर्वा गत्वरा धरणीं प्रति ॥
देवदारुवने रम्ये प्रभासे क्षेत्र उत्तमे ॥
कमण्डलौ कृता दृष्टिर्विविशुस्ताः कमण्डलुम्
brahmovāca
dhṛtāḥ sarvā mahāpuṇyā nadyo brahmakamaṇḍalau ||
praviṣṭāḥ pṛthivīṃ yāṃtu ṛṣīṇāmanukampayā
||22||धृताः सर्वा महापुण्या नद्यो ब्रह्मकमण्डलौ ॥
प्रविष्टाः पृथिवीं यांतु ऋषीणामनुकम्पया
prahiṇomi yadyekāṃ ca hyanyā ruṣyati me dvijāḥ ||
tasmātsarvāḥ pramokṣyāmi kamaṇḍalukṛtālayāḥ
||23||प्रहिणोमि यद्येकां च ह्यन्या रुष्यति मे द्विजाः ॥
तस्मात्सर्वाः प्रमोक्ष्यामि कमण्डलुकृतालयाः
īśvara uvāca
tato brahmā mumocā'tha tatrasthāśca mahāpagāḥ ||
muktvā brahmā munīnsarvānprovācedaṃ punaḥpunaḥ
||24||ततो ब्रह्मा मुमोचाऽथ तत्रस्थाश्च महापगाः ॥
मुक्त्वा ब्रह्मा मुनीन्सर्वान्प्रोवाचेदं पुनःपुनः
ṛṣibhiḥ prārthyamānena nadyo muktā mayā yataḥ ||
toyarūpā mahāvegā abhiṣekāya satvarāḥ
||25||ऋषिभिः प्रार्थ्यमानेन नद्यो मुक्ता मया यतः ॥
तोयरूपा महावेगा अभिषेकाय सत्वराः
ṛṣitoyeti nāmnā sā bhaviṣyati dharātale ||
ṛṣīṇāṃ vallabhā devī sarvapātakanāśinī
||26||ऋषितोयेति नाम्ना सा भविष्यति धरातले ॥
ऋषीणां वल्लभा देवी सर्वपातकनाशिनी
īśvara uvāca
evaṃ devi samāyātā devadāruvane nadī ||
ṛṣitoyeti vikhyātā pavitrā ca varānane
||27||एवं देवि समायाता देवदारुवने नदी ॥
ऋषितोयेति विख्याता पवित्रा च वरानने
tūryaduṃdubhinirghoṣairvedamaṅgalaniḥsvanaiḥ ||
samudraṃ prāpitā devī ṛṣibhirvedapāragaiḥ
||28||तूर्यदुंदुभिनिर्घोषैर्वेदमङ्गलनिःस्वनैः ॥
समुद्रं प्रापिता देवी ऋषिभिर्वेदपारगैः
sarvatra sulabhā devī triṣu sthāneṣu durlabhā ||
mahodaye mahātīrthe mūlacaṃḍīśasannidhau
||29||सर्वत्र सुलभा देवी त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा ॥
महोदये महातीर्थे मूलचंडीशसन्निधौ
samudreṇa sametā tu yatra sā pūrvavāhinī ||
yatrarṣitoyā labhyeta tatra kiṃ mṛgyate param
||30||समुद्रेण समेता तु यत्र सा पूर्ववाहिनी ॥
यत्रर्षितोया लभ्येत तत्र किं मृग्यते परम्
manuṣyāste sadā dhanyāstattoyaṃ tu pibaṃti ye ||
asthīni yatra līyaṃte ṣaṇmāsābhyantareṇa tu
||31||मनुष्यास्ते सदा धन्यास्तत्तोयं तु पिबंति ये ॥
अस्थीनि यत्र लीयंते षण्मासाभ्यन्तरेण तु
prātaḥkāle vahedgaṃgā sāyaṃ ca yamunā tathā
||32||प्रातःकाले वहेद्गंगा सायं च यमुना तथा
nadīsahasrasaṃyuktā madhyāhne tu sarasvatī ||
aparāhṇe vahedrevā sāyāhne sūryaputrikā
||33||नदीसहस्रसंयुक्ता मध्याह्ने तु सरस्वती ॥
अपराह्णे वहेद्रेवा सायाह्ने सूर्यपुत्रिका
evaṃ jānannaro yastu tatra snāna vicakṣaṇaḥ ||
ācaredvidhinā śrāddhaṃ sa tasyāḥ phalabhāgbhavet
||34||एवं जानन्नरो यस्तु तत्र स्नान विचक्षणः ॥
आचरेद्विधिना श्राद्धं स तस्याः फलभाग्भवेत्
evaṃ saṃkṣepataḥ proktamṛṣitoyāmahodayam ||
sarvapāpaharaṃ nṛṇāṃ sarvakāmaphalapradam
||35||एवं संक्षेपतः प्रोक्तमृषितोयामहोदयम् ॥
सर्वपापहरं नृणां सर्वकामफलप्रदम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṃḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmya ṛṣitoyāmāhātmyavarṇanaṃnāma saptanavatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 297 ||