candrāṅgadopākhyāne tripañcāśattamo'dhyāyaḥ
himavānuvāca
idānīṃ kathayiṣyāmi rājñā candrāṅgadena ca |
tattpatnyā ca kṛtaṃ hyetadindumatyā śubhānane
||1||इदानीं कथयिष्यामि राज्ञा चन्द्राङ्गदेन च ।
तत्त्पत्न्या च कृतं ह्येतदिन्दुमत्या शुभानने
mālave viṣaye khyātaṃ nagaraṃ karṇanāmakam |
tatra candrāṅgado rājā babhūvātiparākramī
||2||मालवे विषये ख्यातं नगरं कर्णनामकम् ।
तत्र चन्द्राङ्गदो राजा बभूवातिपराक्रमी
aṇimādiguṇāpetaḥ sarvaśāstrārthatattvavit |
yajvā dānī mahājñānī vedavedāṅga pāragaḥ
||3||अणिमादिगुणापेतः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् ।
यज्वा दानी महाज्ञानी वेदवेदाङ्ग पारगः
atikrāntā sabhā yasya sudharmāmatimānuṣīm |
muṣṇāti cakṣuṣastejo ravikāntamarīcibhiḥ
||4||अतिक्रान्ता सभा यस्य सुधर्मामतिमानुषीम् ।
मुष्णाति चक्षुषस्तेजो रविकान्तमरीचिभिः
atisvacchāni vāsāṃsi ratnastambhāśrayātsute |
nīlalohitapītatvāccitratāṃ yānti kānicit
||5||अतिस्वच्छानि वासांसि रत्नस्तम्भाश्रयात्सुते ।
नीललोहितपीतत्वाच्चित्रतां यान्ति कानिचित्
atisādhvī mahābhāgā patiśuśrūṣaṇeratā |
dharmaśīlā vrataparā śvaśrūśvaśurasevinī
||6||अतिसाध्वी महाभागा पतिशुश्रूषणेरता ।
धर्मशीला व्रतपरा श्वश्रूश्वशुरसेविनी
gṛhakṛtyeṣu cāvyagrā devatātithipūjikā |
nāmnā cendumati khyātā sarvāvayavasundarā |
dharmaśīlo'pi nṛpatiramātyaiḥ prārthito bhṛśam |
jīvahiṃsā mahāghorāṃ pāparddhiṃ parivarjaya
||7||गृहकृत्येषु चाव्यग्रा देवतातिथिपूजिका ।
नाम्ना चेन्दुमति ख्याता सर्वावयवसुन्दरा ।
धर्मशीलोऽपि नृपतिरमात्यैः प्रार्थितो भृशम् ।
जीवहिंसा महाघोरां पापर्द्धिं परिवर्जय
kadāciddaivayogena mṛgayāṃ krīḍituṃ yayau |
tarakṣururuvārāhamṛgapakṣiyutaṃ vanam
||8||कदाचिद्दैवयोगेन मृगयां क्रीडितुं ययौ ।
तरक्षुरुरुवाराहमृगपक्षियुतं वनम्
nīlakañcukasaṃvīto nīloṣṇīṣottaracchadaḥ |
baddhagodhāṅgulitrāṇaḥ śastrikākhaḍgakheṭavān
||9||नीलकञ्चुकसंवीतो नीलोष्णीषोत्तरच्छदः ।
बद्धगोधाङ्गुलित्राणः शस्त्रिकाखड्गखेटवान्
javenāśvasamāruḍho śaracāpakaro balī |
tādṛśairvīranikarairamātyaiḥ sevakairvṛtaḥ
||10||जवेनाश्वसमारुढो शरचापकरो बली ।
तादृशैर्वीरनिकरैरमात्यैः सेवकैर्वृतः
nighnan mṛgān varāhāṃśca preṣayannagaraṃ prati |
bhramamāṇo vane rājā dṛṣṭo rākṣasapuṅgavaiḥ
||11||निघ्नन् मृगान् वराहांश्च प्रेषयन्नगरं प्रति ।
भ्रममाणो वने राजा दृष्टो राक्षसपुङ्गवैः
cakampe rākṣasān dṛṣṭvā śītajvarayuto yathā |
darīmukhān gartanetrān vyāditāsyān nabhaspṛśaḥ
||12||चकम्पे राक्षसान् दृष्ट्वा शीतज्वरयुतो यथा ।
दरीमुखान् गर्तनेत्रान् व्यादितास्यान् नभस्पृशः
dṛṣṭavā tān vidrutāḥ sarve vīrāḥ sevijanā āpi |
kecid yamakṣayaṃ yātā mūrchitāḥ ke'pi bhūgatāḥ
||13||दृष्टवा तान् विद्रुताः सर्वे वीराः सेविजना आपि ।
केचिद् यमक्षयं याता मूर्छिताः केऽपि भूगताः
tatraikā rākṣasī krūrā dṛṣṭvā kāmātisundaram |
taṃ nṛpaṃ parirabhyaiva cucumbe kāmamohitā
||14||तत्रैका राक्षसी क्रूरा दृष्ट्वा कामातिसुन्दरम् ।
तं नृपं परिरभ्यैव चुचुम्बे काममोहिता
tasyāmātyān bhage kṛtvā bhakṣayāmāsa sevakān |
etasminnantare rājā palāyanaparo yayau
||15||तस्यामात्यान् भगे कृत्वा भक्षयामास सेवकान् ।
एतस्मिन्नन्तरे राजा पलायनपरो ययौ
kāsāramadhye magno'bhūnnādrākṣīd rākṣasī ca tam |
sa dhṛto nāgakanyābhirnītaḥ pātālamandiram
||16||कासारमध्ये मग्नोऽभून्नाद्राक्षीद् राक्षसी च तम् ।
स धृतो नागकन्याभिर्नीतः पातालमन्दिरम्
bhūṣito nāgakanyābhirvastrālaṅkārabhūṣaṇaiḥ |
papracchurnāgakanyāstaṃ kuta āgamanaṃ tava
||17||भूषितो नागकन्याभिर्वस्त्रालङ्कारभूषणैः ।
पप्रच्छुर्नागकन्यास्तं कुत आगमनं तव
ko'si kasyāsi kiṃ nāma vada satyaṃ narottama |
iti tadvacanaṃ śrutvā tāṃ jagāda narādhipaḥ
||18||कोऽसि कस्यासि किं नाम वद सत्यं नरोत्तम ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा तां जगाद नराधिपः
ahaṃ candrāṅgado nāma hemāṅgadasuto balī |
mālave viṣaye karṇanagare vasatirmama
||19||अहं चन्द्राङ्गदो नाम हेमाङ्गदसुतो बली ।
मालवे विषये कर्णनगरे वसतिर्मम
rākṣasībhayavitrastaḥ praviṣṭaḥ salilaṃ mahat |
bhavatībhirihānīto yatpṛṣṭaṃ tanniveditam
||20||राक्षसीभयवित्रस्तः प्रविष्टः सलिलं महत् ।
भवतीभिरिहानीतो यत्पृष्टं तन्निवेदितम्
bhakṣitāḥ sarvalokā me mṛgayābhiratasya ha |
sarojalaprasādena jīvaṃstiṣṭhāmi sāmpratam
||21||भक्षिताः सर्वलोका मे मृगयाभिरतस्य ह ।
सरोजलप्रसादेन जीवंस्तिष्ठामि साम्प्रतम्
iti tā vacanaṃ śrutvā punarūcurnṛpaṃ tadā
||22||इति ता वचनं श्रुत्वा पुनरूचुर्नृपं तदा
tāūcuḥ
bhavāsmākaṃ patiriha sarvaṃsetsyati te priyam |
asmākaṃ nāgakanyānāṃ bhogaścātīva durlabhaḥ
||23||भवास्माकं पतिरिह सर्वंसेत्स्यति ते प्रियम् ।
अस्माकं नागकन्यानां भोगश्चातीव दुर्लभः
tāsāmiti vacaḥ śrutvā provāca nṛpasattamaḥ |
ekapatnīvrataṃ me'sti mātarastatkathaṃ tyaje
||24||तासामिति वचः श्रुत्वा प्रोवाच नृपसत्तमः ।
एकपत्नीव्रतं मेऽस्ति मातरस्तत्कथं त्यजे
somavaṃśaprasūtānāṃ rājñāṃ dharmān bravīmi vaḥ |
paradravyaṃ paradrohaṃ paradārāṃstathaiva ca
||25||सोमवंशप्रसूतानां राज्ञां धर्मान् ब्रवीमि वः ।
परद्रव्यं परद्रोहं परदारांस्तथैव च
paranindāṃ ca necchanti nṛpāḥ saumyāśca sādhavaḥ |
adhītiryajanaṃ dānaṃ śaraṇāgatapālanam
||26||परनिन्दां च नेच्छन्ति नृपाः सौम्याश्च साधवः ।
अधीतिर्यजनं दानं शरणागतपालनम्
niṣiddhācaraṇaṃ naiva vidhyarthapratipālanam |
ete dharmāstrivarṇānāṃ yājanādi trayaṃ dvije
||27||निषिद्धाचरणं नैव विध्यर्थप्रतिपालनम् ।
एते धर्मास्त्रिवर्णानां याजनादि त्रयं द्विजे
adhikaṃ sarvavarṇānāmātithyaṃ paramaṃ matam |
iti śrutvā nṛpavaco'khilā nāgakumārikāḥ
||28||अधिकं सर्ववर्णानामातिथ्यं परमं मतम् ।
इति श्रुत्वा नृपवचोऽखिला नागकुमारिकाः
praśepustaṃ viyuktastvaṃ bahudhā svastriyā bhava |
babandhurnigaḍaistaṃ tā duḥkhitāḥ kāmavivhalāḥ
||29||प्रशेपुस्तं वियुक्तस्त्वं बहुधा स्वस्त्रिया भव ।
बबन्धुर्निगडैस्तं ता दुःखिताः कामविव्हलाः
rākṣasī tu jalaṃ prāśya tadarthe tatsarogatam |
bhakṣayitvā jalacarān nātṛpyatparamaṃ tadā
||30||राक्षसी तु जलं प्राश्य तदर्थे तत्सरोगतम् ।
भक्षयित्वा जलचरान् नातृप्यत्परमं तदा
imaṃ vṛttāntamaśaṛṇod rājñī rājīva locanā |
paryaṅkasthā svadūtāt sā rākṣasīto'vaśeṣitāt
||31||इमं वृत्तान्तमशृणोद् राज्ञी राजीव लोचना ।
पर्यङ्कस्था स्वदूतात् सा राक्षसीतोऽवशेषितात्
magnaṃ niśamya nṛpatiṃ duḥkhitā patitā bhuvi |
mūrchāmavāpa mahatīṃ sakhībhiḥ parivījitā
||32||मग्नं निशम्य नृपतिं दुःखिता पतिता भुवि ।
मूर्छामवाप महतीं सखीभिः परिवीजिता
siktā śītalatoyena rudantībhirmuhurmuhuḥ |
upaviṣṭā prarudatī ghnati vakṣaḥ śiro mukham
||33||सिक्ता शीतलतोयेन रुदन्तीभिर्मुहुर्मुहुः ।
उपविष्टा प्ररुदती घ्नति वक्षः शिरो मुखम्
śuśoca paramālāpairbhartaḥ kānteti jalpatī |
kva gataḥ prāṇanātho me hitvā māṃ priyavādinīm
||34||शुशोच परमालापैर्भर्तः कान्तेति जल्पती ।
क्व गतः प्राणनाथो मे हित्वा मां प्रियवादिनीम्
sarvāvayavasampūrṇāṃ praṇatāṃ priyakāriṇīm |
bhartṛkāryaratāṃ nityaṃ nityaṃ cātithipūjikām
||35||सर्वावयवसम्पूर्णां प्रणतां प्रियकारिणीम् ।
भर्तृकार्यरतां नित्यं नित्यं चातिथिपूजिकाम्
kutra bhokṣyati me nātho nidrāṃ vā kutra yāsyati |
kācanaṃ śayanaṃ hitvā parārghyāstaraṇairvṛtam
||36||कुत्र भोक्ष्यति मे नाथो निद्रां वा कुत्र यास्यति ।
काचनं शयनं हित्वा परार्घ्यास्तरणैर्वृतम्
kathaṃ snāsyati kānto me hitvā tailaṃ sugandhitakam |
lokānāṃ pālanaṃ ko'dya vinā tena kariṣyati
||37||कथं स्नास्यति कान्तो मे हित्वा तैलं सुगन्धितकम् ।
लोकानां पालनं कोऽद्य विना तेन करिष्यति
prajānāṃ sarvalokānāṃ bāṇānāṃ rañjanaṃ ca kaḥ |
astaṃ yāto guṇanidhiḥ pratāpanidhiradya kim
||38||प्रजानां सर्वलोकानां बाणानां रञ्जनं च कः ।
अस्तं यातो गुणनिधिः प्रतापनिधिरद्य किम्
diśaḥ śūnyāḥ prapaśyāmi vinā tena mahātmanā |
kvāhaṃ sukhaṃ prapaśyāmi kva sukhaṃ so'pi yāsyati
||39||दिशः शून्याः प्रपश्यामि विना तेन महात्मना ।
क्वाहं सुखं प्रपश्यामि क्व सुखं सोऽपि यास्यति
ihalokepare vāpi na sukhaṃ kulayoṣitām |
hīnānāṃ svāmināṃ deva yadetat svāminā saha
||40||इहलोकेपरे वापि न सुखं कुलयोषिताम् ।
हीनानां स्वामिनां देव यदेतत् स्वामिना सह
śaraṇāgataguptiṃ ca dīnānāṃ kaḥ kariṣyati |
evaṃ bahuvidhaṃ dīnā rudatī bhṛśavivhalā
||41||शरणागतगुप्तिं च दीनानां कः करिष्यति ।
एवं बहुविधं दीना रुदती भृशविव्हला
tatyāja troṭayitvā sā bhūṣaṇāni ca dūrataḥ |
kaṅkaṇāni ca sarvāṇi babhañja ca mumūrcha ca
||42||तत्याज त्रोटयित्वा सा भूषणानि च दूरतः ।
कङ्कणानि च सर्वाणि बभञ्ज च मुमूर्छ च
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe candrāṅgadopākhyāne tripañcāśattamo'dhyāyaḥ || 53 ||