vratanirūpaṇaṃ nāmāṣṭaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
śūrasena uvāca
anyāṃ kathaya śakra tvaṃ gaṇanāthakathāṃ punaḥ |
kṛtavīryasya janakaḥ kiṃ cakāra tataḥ param
||1||अन्यां कथय शक्र त्वं गणनाथकथां पुनः ।
कृतवीर्यस्य जनकः किं चकार ततः परम्
indra uvāca
śrutvā'khyānaṃ tu saṅkaṣṭacaturthyāṃ rājasattamaḥ |
dūrvākhyānaṃ tu saṃśrutvā cintāviṣṭo nṛpo'bhavat
||2||श्रुत्वाऽख्यानं तु सङ्कष्टचतुर्थ्यां राजसत्तमः ।
दूर्वाख्यानं तु संश्रुत्वा चिन्ताविष्टो नृपोऽभवत्
aputrasya gatirnāsti putroṃ me bhavitā katham |
svapne dadarśa pitaraṃ kārtavīryastathāvidhaḥ
||3||अपुत्रस्य गतिर्नास्ति पुत्रों मे भविता कथम् ।
स्वप्ने ददर्श पितरं कार्तवीर्यस्तथाविधः
sagadgadābhyāṃ kaṇṭhābhyāṃ nocatustau parasparam |
āliliṅgaturanyonyaṃ premavivhalacetasā
||4||सगद्गदाभ्यां कण्ठाभ्यां नोचतुस्तौ परस्परम् ।
आलिलिङ्गतुरन्योन्यं प्रेमविव्हलचेतसा
tataḥ putraṃ kare dhṛtvā paryaṅke'sthāpayat pitā |
uvāca ca tvayā putra putrārthaṃ bahudhā śramaḥ
||5||ततः पुत्रं करे धृत्वा पर्यङ्केऽस्थापयत् पिता ।
उवाच च त्वया पुत्र पुत्रार्थं बहुधा श्रमः
kriyate cāhamapyekamupāyaṃ vacmi te'nagha |
mṛtyulokādāgatena kathitaṃ nāradena me
||6||क्रियते चाहमप्येकमुपायं वच्मि तेऽनघ ।
मृत्युलोकादागतेन कथितं नारदेन मे
tadaivāhaṃ gataḥ putra brahmaṇaḥ sadanaṃ prati
||7||तदैवाहं गतः पुत्र ब्रह्मणः सदनं प्रति
papracchāhaṃ' namaskṛtya brahmāṇaṃ sarvavedinam |
kathaṃ me bhavitā putraḥ santatiḥ kamalāsana
||8||पप्रच्छाहंऽ नमस्कृत्य ब्रह्माणं सर्ववेदिनम् ।
कथं मे भविता पुत्रः सन्ततिः कमलासन
kathitaṃ tena saṅkaṣṭacaturthīvratamuttamam |
ka uvāca |
asmin vrate kṛte pāpakṣaye jāte nṛpottama
||9||कथितं तेन सङ्कष्टचतुर्थीव्रतमुत्तमम् ।
क उवाच ।
अस्मिन् व्रते कृते पापक्षये जाते नृपोत्तम
santatistava putrasya bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
pitovāca |
tadā tathaiva likhitaṃ brahmaṇā kathitaṃ yathā
||10||सन्ततिस्तव पुत्रस्य भविष्यति न संशयः ।
पितोवाच ।
तदा तथैव लिखितं ब्रह्मणा कथितं यथा
gṛhāṇa pustakaṃ caitad yathāvat kuru tad vratam |
yāvadabdaṃ samāpyeta tāvat siddhivināyakaḥ
||11||गृहाण पुस्तकं चैतद् यथावत् कुरु तद् व्रतम् ।
यावदब्दं समाप्येत तावत् सिद्धिविनायकः
prasanno bhavitā devaḥ sarvasaṅkaṣṭahārakaḥ |
tasmin prasanne putraste bhavitā nātra saṃśayaḥ
||12||प्रसन्नो भविता देवः सर्वसङ्कष्टहारकः ।
तस्मिन् प्रसन्ने पुत्रस्ते भविता नात्र संशयः
ityuktvā'ntarhitastasya putrasya janako nṛpaḥ |
jajāgāra tato rājā kṛtavīryastu vai balī
||13||इत्युक्त्वाऽन्तर्हितस्तस्य पुत्रस्य जनको नृपः ।
जजागार ततो राजा कृतवीर्यस्तु वै बली
dadarśa pustakaṃ haste svapnārthān parisasmare
||14||ददर्श पुस्तकं हस्ते स्वप्नार्थान् परिसस्मरे
mumocāśrūṇi netrābhyāṃ śokānandapariplutaḥ |
piturviyogācchokārttaḥ pustakāpteśca harṣitaḥ
||15||मुमोचाश्रूणि नेत्राभ्यां शोकानन्दपरिप्लुतः ।
पितुर्वियोगाच्छोकार्त्तः पुस्तकाप्तेश्च हर्षितः
amātyāstāvadāyātāḥ parivāryā'bruvan nṛpam |
amātyā ūcuḥ |
jahi pramādaṃ rājan tvaṃ sāvadhānamanā bhava
||16||अमात्यास्तावदायाताः परिवार्याऽब्रुवन् नृपम् ।
अमात्या ऊचुः ।
जहि प्रमादं राजन् त्वं सावधानमना भव
tyaja śokaṃ vadāsmān kiṃ kāraṇaṃ śokakārakam |
asmānapi samāviṣṭastvacchokācchoka utkaṭaḥ
||17||त्यज शोकं वदास्मान् किं कारणं शोककारकम् ।
अस्मानपि समाविष्टस्त्वच्छोकाच्छोक उत्कटः
indra uvāca
śrutvā vākyamamātyānāṃ kṛtavīryo jagāda tān |
mayā svapne pitā dṛṣṭastena me vivhalaṃ manaḥ
||18||श्रुत्वा वाक्यममात्यानां कृतवीर्यो जगाद तान् ।
मया स्वप्ने पिता दृष्टस्तेन मे विव्हलं मनः
pustakaṃ caiva saṅkaṣṭacaturthīvratabodhakam |
dattaṃ mama kare tena pidadhe tatkṣaṇācca saḥ
||19||पुस्तकं चैव सङ्कष्टचतुर्थीव्रतबोधकम् ।
दत्तं मम करे तेन पिदधे तत्क्षणाच्च सः
tadviyogena śocāmi gatārthaṃ nirdhano yathā |
uktaṃ ca tena me vākyaṃ putrārthaṃ kurvidaṃ vratam
||20||तद्वियोगेन शोचामि गतार्थं निर्धनो यथा ।
उक्तं च तेन मे वाक्यं पुत्रार्थं कुर्विदं व्रतम्
prabuddho'haṃ yadāmātyā haste dṛṣṭaṃ ca pustakam |
āścaryaharṣaśokaiścāpyaśru muñcāmi nānyathā
||21||प्रबुद्धोऽहं यदामात्या हस्ते दृष्टं च पुस्तकम् ।
आश्चर्यहर्षशोकैश्चाप्यश्रु मुञ्चामि नान्यथा
amātyā ūcuḥ
yaḥ pitā sarvalokānāṃ manuṣyoragarakṣasām |
sa eva pitṛrūpeṇa parituṣṭo gajānanaḥ
||22||यः पिता सर्वलोकानां मनुष्योरगरक्षसाम् ।
स एव पितृरूपेण परितुष्टो गजाननः
upāyamavadat te sa santatyai rājasattama |
anyathā pustakaṃ kvatyaṃ svapnārthaḥ kva pramā bhavet
||23||उपायमवदत् ते स सन्तत्यै राजसत्तम ।
अन्यथा पुस्तकं क्वत्यं स्वप्नार्थः क्व प्रमा भवेत्
vinā prasādaṃ svapno'pi viparyayamudāhṛtaḥ |
indra uvāca |
ityamātyavacaḥ śrutvā sāvadhānamanā nṛpaḥ
||24||विना प्रसादं स्वप्नोऽपि विपर्ययमुदाहृतः ।
इन्द्र उवाच ।
इत्यमात्यवचः श्रुत्वा सावधानमना नृपः
āhūya paripapraccha paṇḍitān suhṛdo'pi ca |
vadantu pustakasyārthaṃ prasādāttasya bho dvijāḥ
||25||आहूय परिपप्रच्छ पण्डितान् सुहृदोऽपि च ।
वदन्तु पुस्तकस्यार्थं प्रसादात्तस्य भो द्विजाः
ta ūcuḥ pustakaṃ dṛṣṭvā tasyārthaṃ sarvasaṃsadi |
dvijā ūcuḥ |
brahmaṇaḥ kṛtavīryasya saṃvādo'tra mahān nṛpa
||26||त ऊचुः पुस्तकं दृष्ट्वा तस्यार्थं सर्वसंसदि ।
द्विजा ऊचुः ।
ब्रह्मणः कृतवीर्यस्य संवादोऽत्र महान् नृप
caturthī sarvasaṅkaṣṭanāśinyatra nirūpitā |
candrodaye gaṇesaśasya pūjā proktā savistarā
||27||चतुर्थी सर्वसङ्कष्टनाशिन्यत्र निरूपिता ।
चन्द्रोदये गणेसशस्य पूजा प्रोक्ता सविस्तरा
aṅgārakacaturthāstu mahimā bahuśo'pi ca |
tithidevavidhūnāṃ ca arghyadānaṃ samantrakam
||28||अङ्गारकचतुर्थास्तु महिमा बहुशोऽपि च ।
तिथिदेवविधूनां च अर्घ्यदानं समन्त्रकम्
ekaviṃśativiprāṇāṃ bhojanaṃ caiva pūjanam |
nānādānāni tebhyaśca deyānīti nirūpitam
||29||एकविंशतिविप्राणां भोजनं चैव पूजनम् ।
नानादानानि तेभ्यश्च देयानीति निरूपितम्
dūrvāsamarpaṇaphalaṃ śvetadūrvāphalaṃ pṛthak |
etad vrataṃ mahābhāga bhāgyāt prāptaṃ tvayā'nagha
||30||दूर्वासमर्पणफलं श्वेतदूर्वाफलं पृथक् ।
एतद् व्रतं महाभाग भाग्यात् प्राप्तं त्वयाऽनघ
na duṣṭaṃ na śrutaṃ loke bhaviṣyatyupakārakam |
śravaṇāt smaraṇāccāpi saṅkaṣṭaharaṇaṃ nṛṇām
||31||न दुष्टं न श्रुतं लोके भविष्यत्युपकारकम् ।
श्रवणात् स्मरणाच्चापि सङ्कष्टहरणं नृणाम्
inda uvāca
śrutvā tatpaṇḍitamukhād rājā sarvajanaśca ha |
āścaryānandasaṃyuktaḥ pupūje sa dvijottamān
||32||श्रुत्वा तत्पण्डितमुखाद् राजा सर्वजनश्च ह ।
आश्चर्यानन्दसंयुक्तः पुपूजे स द्विजोत्तमान्
vastrālaṅkāraratnāni dhanaṃ dhānyaṃ dadau bahu |
atrimāhūya rājā'pi guruṃ nijakulasya ca
||33||वस्त्रालङ्काररत्नानि धनं धान्यं ददौ बहु ।
अत्रिमाहूय राजाऽपि गुरुं निजकुलस्य च
sumuhūrte tato'gṛhṇāt paripūjya yathāvidhi |
devaṃ vināyakaṃ taṃ ca vidyāmekākṣarāṃ śubhām
||34||सुमुहूर्ते ततोऽगृह्णात् परिपूज्य यथाविधि ।
देवं विनायकं तं च विद्यामेकाक्षरां शुभाम्
jajāpa mantraṃ tamananyabhaktyā dhyāyan gaṇeśaṃ vijitendriyaḥ sa |
vrataṃ ca cakre gaṇanāthatuṣṭyai sutāptaye saṅkaṭanāśanaṃ tat
||35||जजाप मन्त्रं तमनन्यभक्त्या ध्यायन् गणेशं विजितेन्द्रियः स ।
व्रतं च चक्रे गणनाथतुष्ट्यै सुताप्तये सङ्कटनाशनं तत्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe vratanirūpaṇaṃ nāmāṣṭaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 68 ||