candraśāpānugrahavarṇanaṃ nāmaikaṣaṣṭhitamo'dhyāyaḥ
brahmovāca
ekadā'haṃ gato rājan kailāsaṃ giriśālayam |
upaviṣṭaḥ sabhāmadhye'paśyannāradamāgatam
||1||एकदाऽहं गतो राजन् कैलासं गिरिशालयम् ।
उपविष्टः सभामध्येऽपश्यन्नारदमागतम्
tanā'pūrvaṃ phalaṃ caika śaṅkarāya niveditam |
yayāce gaṇapastattu kumāro'pi ca śambhave
||2||तनाऽपूर्वं फलं चैक शङ्कराय निवेदितम् ।
ययाचे गणपस्तत्तु कुमारोऽपि च शम्भवे
kasmai deyaṃ phalamidaṃ apṛcchacchaṃ karo'pi mām |
ahaṃ provāca bālāya kumārāyeti taṃ tadā
||3||कस्मै देयं फलमिदं अपृच्छच्छं करोऽपि माम् ।
अहं प्रोवाच बालाय कुमारायेति तं तदा
dattaṃ śivena tasmai taccukrodha ca gajānanaḥ |
tato brahmā svabhavanaṃ gatvā sraṣṭumiyeṣa saḥ
||4||दत्तं शिवेन तस्मै तच्चुक्रोध च गजाननः ।
ततो ब्रह्मा स्वभवनं गत्वा स्रष्टुमियेष सः
tatro vighnakaro vighnaṃ cakāra paramādbhutam |
ugrarūpaṃ samāsthāya bhīṣayāmāsa māṃ tadā
||5||तत्रो विघ्नकरो विघ्नं चकार परमाद्भुतम् ।
उग्ररूपं समास्थाय भीषयामास मां तदा
mayi bhrānte'tha sa vidhurdṛṣṭvā krūrataraṃ tu tam |
ahasat paramaṃ candra svagaṇairdviradānamam
||6||मयि भ्रान्तेऽथ स विधुर्दृष्ट्वा क्रूरतरं तु तम् ।
अहसत् परमं चन्द्र स्वगणैर्द्विरदानमम्
tataḥ paramakruddhosā'vaśapattaṃ vidhuṃ tadā |
adarśanīyastrailokye madvākyātvaṃ bhaviṣyasi
||7||ततः परमक्रुद्धोसाऽवशपत्तं विधुं तदा ।
अदर्शनीयस्त्रैलोक्ये मद्वाक्यात्वं भविष्यसि
kadācitkena dṛṣṭaḥ sa mahāpātakavān bhavet |
evaṃ śaptvā gato devo nijadhāma gaṇairvṛtaḥ
||8||कदाचित्केन दृष्टः स महापातकवान् भवेत् ।
एवं शप्त्वा गतो देवो निजधाम गणैर्वृतः
candrastu malino dīno līnaścintāmaye hṛde |
aṇimādiguṇopete jagatkāraṇakāraṇe
||9||चन्द्रस्तु मलिनो दीनो लीनश्चिन्तामये हृदे ।
अणिमादिगुणोपेते जगत्कारणकारणे
kathamācaritaṃ dauṣṭyamajñānād bālavanmayā |
adarśanīyaḥ sarveṣāṃ vivarṇo malino'bhavam
||10||कथमाचरितं दौष्ट्यमज्ञानाद् बालवन्मया ।
अदर्शनीयः सर्वेषां विवर्णो मलिनोऽभवम्
kathaṃ surūpo vandyaśca kalābhiḥ suratoṣakaḥ |
etasminnantare devaiḥ śrutaḥ śāpo mahān vidhoḥ
||11||कथं सुरूपो वन्द्यश्च कलाभिः सुरतोषकः ।
एतस्मिन्नन्तरे देवैः श्रुतः शापो महान् विधोः
tatreyurvahniśakrādyā yatrāste'sau gajānanaḥ |
vijijñapuḥ suroghāste vighnakāraṇakāriṇe
||12||तत्रेयुर्वह्निशक्राद्या यत्रास्तेऽसौ गजाननः ।
विजिज्ञपुः सुरोघास्ते विघ्नकारणकारिणे
devā ūcaḥ |
tvaṃ devadeva jagatāmasi vandanīyastvaṃ pāsi haṃsi vidadhāsi yatheṣṭamīśa |
tvaṃ nirguṇo'pi guṇakṛd guṇināṃ tryadhīśa ! tvāmeva deva ! śaraṇaṃ vayamadya yātāḥ
||13||देवा ऊचः ।
त्वं देवदेव जगतामसि वन्दनीयस्त्वं पासि हंसि विदधासि यथेष्टमीश ।
त्वं निर्गुणोऽपि गुणकृद् गुणिनां त्र्यधीश ! त्वामेव देव ! शरणं वयमद्य याताः
pāhīśa ! no'khilajagat tava śāpabhītaṃ candre'parādhini kathaṃ patitaṃ sukaṣṭam |
tasmād vayaṃ ca jagadīśa jagacca candraḥ śarmāpnuyāma bhuvaneśa ! tathā vidhehi
||14||पाहीश ! नोऽखिलजगत् तव शापभीतं चन्द्रेऽपराधिनि कथं पतितं सुकष्टम् ।
तस्माद् वयं च जगदीश जगच्च चन्द्रः शर्माप्नुयाम भुवनेश ! तथा विधेहि
kaṣṭe nipatitaṃ viśvamadṛśye śaśini prabho |
anugrahaṃ ca candre'smim̐strailokye kartumarhasi
||15||कष्टे निपतितं विश्वमदृश्ये शशिनि प्रभो ।
अनुग्रहं च चन्द्रेऽस्मिँस्त्रैलोक्ये कर्तुमर्हसि
nājñāsīd yasya te rūpaṃ mahimānaṃ śrutitrayam |
sa kasya stavanīyaḥ syāt tathāpi stūyase'khilaiḥ
||16||नाज्ञासीद् यस्य ते रूपं महिमानं श्रुतित्रयम् ।
स कस्य स्तवनीयः स्यात् तथापि स्तूयसेऽखिलैः
kṛtakṛtyā vayaṃ te'dya darśanād bhāṣaṇādapi |
śaraṇaṃ te prapannāḥ smaḥ prapannārtiharāvyaya
||17||कृतकृत्या वयं तेऽद्य दर्शनाद् भाषणादपि ।
शरणं ते प्रपन्नाः स्मः प्रपन्नार्तिहराव्यय
iti tadvacanaṃ śrutvā jagāda dviradānanaḥ |
suprasannaḥ stavaisteṣāṃ dharmakāmārtha mokṣadaḥ
||18||इति तद्वचनं श्रुत्वा जगाद द्विरदाननः ।
सुप्रसन्नः स्तवैस्तेषां धर्मकामार्थ मोक्षदः
vikaṭa uvāca
prasanno'haṃ surāḥstutyā vṛṇudhvaṃ vāñchitaṃ mahat |
asādhyamapi vo dadyāṃ triṣu lokeṣu yad bhavet
||19||प्रसन्नोऽहं सुराःस्तुत्या वृणुध्वं वाञ्छितं महत् ।
असाध्यमपि वो दद्यां त्रिषु लोकेषु यद् भवेत्
devā ūcuḥ
sudhākare'nugrahaṃ te sarva īhāmahe vayam |
anugṛhīte tasmiṃstu nikhilānugraho bhavet
||20||सुधाकरेऽनुग्रहं ते सर्व ईहामहे वयम् ।
अनुगृहीते तस्मिंस्तु निखिलानुग्रहो भवेत्
gaṇeśa uvāca
ekābdaṃ vā tadarddha vā tadarddhārddha mathāpi vā |
adarśanīyo'stu śaśī brūtānyaṃ vā varaṃ surāḥ
||21||एकाब्दं वा तदर्द्ध वा तदर्द्धार्द्ध मथापि वा ।
अदर्शनीयोऽस्तु शशी ब्रूतान्यं वा वरं सुराः
tataste daṇḍavat sarve praṇemurdviradānanam |
uvāca praṇatām̐stām̐stu vikaṭo bhāvapūrvakam
||22||ततस्ते दण्डवत् सर्वे प्रणेमुर्द्विरदाननम् ।
उवाच प्रणताँस्ताँस्तु विकटो भावपूर्वकम्
apramāṇaṃ kathamaho vacanaṃ karttumudyatāḥ |
śaraṇaṃ ca prapannānāṃ na tyāgaṃ kartumutsahe
||23||अप्रमाणं कथमहो वचनं कर्त्तुमुद्यताः ।
शरणं च प्रपन्नानां न त्यागं कर्तुमुत्सहे
merūścalet patet sūryo vahniḥ śīto bhavet yadi |
maryādāmutsṛjet sindhurvaco me nānṛtaṃ bhavet
||24||मेरूश्चलेत् पतेत् सूर्यो वह्निः शीतो भवेत् यदि ।
मर्यादामुत्सृजेत् सिन्धुर्वचो मे नानृतं भवेत्
athāpi gadato vākyaṃ śaṛṇudhvaṃ surasattamāḥ |
bhādraśuklacaturthyāṃ yo jñānato'jñānato'pi vā
||25||अथापि गदतो वाक्यं शृणुध्वं सुरसत्तमाः ।
भाद्रशुक्लचतुर्थ्यां यो ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा
abhiśāpī bhaveccandradarśanād bhṛśaduḥkhabhāk |
iti tadvacanaṃ śrutvā devā mumudire'khilāḥ
||26||अभिशापी भवेच्चन्द्रदर्शनाद् भृशदुःखभाक् ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा देवा मुमुदिरेऽखिलाः
omiti praṇipatyocuḥ puṣpavṛṣṭiṃ ca cikṣipuḥ |
tadanujñāṃ gṛhītveyurdevāścandramasaṃ prati
||27||ओमिति प्रणिपत्योचुः पुष्पवृष्टिं च चिक्षिपुः ।
तदनुज्ञां गृहीत्वेयुर्देवाश्चन्द्रमसं प्रति
tamūcustvaṃ mūḍhataro yo'hasad dviradānanam |
trailokyaṃ saṅkaṭe kṣiptaṃ tvayā śreṣṭhāparādhinā
||28||तमूचुस्त्वं मूढतरो योऽहसद् द्विरदाननम् ।
त्रैलोक्यं सङ्कटे क्षिप्तं त्वया श्रेष्ठापराधिना
trailokyanāyake deve jagattrayavidhāyini |
avyaye nirguṇe nitye parabrahmasvarūpiṇi
||29||त्रैलोक्यनायके देवे जगत्त्रयविधायिनि ।
अव्यये निर्गुणे नित्ये परब्रह्मस्वरूपिणि
gajānane'khilagurāvaparādhaṃ yato'caraḥ |
evaṃ niyamitaṃ tena sarvalokahitepsunā
||30||गजाननेऽखिलगुरावपराधं यतोऽचरः ।
एवं नियमितं तेन सर्वलोकहितेप्सुना
asmābhiḥ paramakleśāt prasanno'sau kṛto vibhuḥ |
bhādrapadacaturthyāṃ tvaṃ na draṣṭavyaḥ kadācana
||31||अस्माभिः परमक्लेशात् प्रसन्नोऽसौ कृतो विभुः ।
भाद्रपदचतुर्थ्यां त्वं न द्रष्टव्यः कदाचन
tvaṃ cāpi śaraṇaṃ yāhi devadevaṃ gajānanam |
tatprasādācchuddhatanuḥ parāṃ khyātimavāpsyasi
||32||त्वं चापि शरणं याहि देवदेवं गजाननम् ।
तत्प्रसादाच्छुद्धतनुः परां ख्यातिमवाप्स्यसि
iti candro vacaḥśrutvā devānāṃ hitamātmanaḥ |
jagāma śaraṇaṃ devaṃ śaraṇāgatavatsalam
||33||इति चन्द्रो वचःश्रुत्वा देवानां हितमात्मनः ।
जगाम शरणं देवं शरणागतवत्सलम्
gajānanaṃ sureśānaṃ maheśānādivanditam |
jajāpa paramaṃ mantramekākṣaramaghāpaham
||34||गजाननं सुरेशानं महेशानादिवन्दितम् ।
जजाप परमं मन्त्रमेकाक्षरमघापहम्
vidhurindropadiṣṭaṃ sa parameṇa samādhinā |
daśadvādaśavarṣāṇi tapastepe sudārūṇam
||35||विधुरिन्द्रोपदिष्टं स परमेण समाधिना ।
दशद्वादशवर्षाणि तपस्तेपे सुदारूणम्
gaṅgāyā dakṣiṇe tīre sarvasiddhipradāyini |
tataḥ prasanno bhagavān puro yāto gajānanaḥ
||36||गङ्गाया दक्षिणे तीरे सर्वसिद्धिप्रदायिनि ।
ततः प्रसन्नो भगवान् पुरो यातो गजाननः
raktamālyāmbaradharo raktacandanacarcitaḥ |
caturbhajo mahākāyaḥ sindūrārūṇavigrahaḥ
||37||रक्तमाल्याम्बरधरो रक्तचन्दनचर्चितः ।
चतुर्भजो महाकायः सिन्दूरारूणविग्रहः
prabhayā bhāsayam̐llokān koṭisūryādhikaprabhaḥ |
tejaḥ samūhaṃ dṛṣṭvā taṃ pracakampe bhṛśaṃ śaśī
||38||प्रभया भासयँल्लोकान् कोटिसूर्याधिकप्रभः ।
तेजः समूहं दृष्ट्वा तं प्रचकम्पे भृशं शशी
paramaṃ dhairyamāsthāya kṛtāñjalipuṭaḥ puraḥ |
tarkayāmāsa manasā prāyo'yaṃ dviradānanaḥ
||39||परमं धैर्यमास्थाय कृताञ्जलिपुटः पुरः ।
तर्कयामास मनसा प्रायोऽयं द्विरदाननः
varaṃ dātumihāyāta iti matvā nanāma tam |
tuṣṭāva parayā bhaktyā devadevaṃ gajānanam
||40||वरं दातुमिहायात इति मत्वा ननाम तम् ।
तुष्टाव परया भक्त्या देवदेवं गजाननम्
candra uvāca
namāmi devaṃ dviradānanaṃ taṃ yaḥ sarvavighnaṃ harate janānām |
dharmārthakāmām̐stanute'khilānāṃ tasmai namo vighnavināśanāya
||41||नमामि देवं द्विरदाननं तं यः सर्वविघ्नं हरते जनानाम् ।
धर्मार्थकामाँस्तनुतेऽखिलानां तस्मै नमो विघ्नविनाशनाय
kṛpānidhe brahmamayāya deva viśvātmane viśvavidhānadakṣa |
viśvasya bījāya jaganmayāya trailokyasaṃhārakṛte namaste
||42||कृपानिधे ब्रह्ममयाय देव विश्वात्मने विश्वविधानदक्ष ।
विश्वस्य बीजाय जगन्मयाय त्रैलोक्यसंहारकृते नमस्ते
trayīmayā'khilabuddhidātre buddhipradīpāya surādhipāya |
nityāya satyāya ca nityabuddhe nityaṃ nirīhāya namo'stu nityam
||43||त्रयीमयाऽखिलबुद्धिदात्रे बुद्धिप्रदीपाय सुराधिपाय ।
नित्याय सत्याय च नित्यबुद्धे नित्यं निरीहाय नमोऽस्तु नित्यम्
ajñānadoṣeṇa kṛto'parādhastaṃ kṣantumarho'si dayākara tvam |
tavāpi doṣaḥ śaraṇāgatasya tyāge mahātman kuru menukampām
||44||अज्ञानदोषेण कृतोऽपराधस्तं क्षन्तुमर्होऽसि दयाकर त्वम् ।
तवापि दोषः शरणागतस्य त्यागे महात्मन् कुरु मेनुकम्पाम्
brahmovāca
iti tadvacanaṃ śrutvā suprasanno gajānanaḥ |
tasmai varān dadau devaḥ stutyā natyā sutoṣitaḥ
||45||इति तद्वचनं श्रुत्वा सुप्रसन्नो गजाननः ।
तस्मै वरान् ददौ देवः स्तुत्या नत्या सुतोषितः
yathāpūrvaṃ sthita rūpaṃ tathā tat te bhaviṣyati |
bhādraśuklacaturthāṃ tvāṃ yo naraḥ samprapaśyati
||46||यथापूर्वं स्थित रूपं तथा तत् ते भविष्यति ।
भाद्रशुक्लचतुर्थां त्वां यो नरः सम्प्रपश्यति
tasyābhiśāpo nūnaṃ syāt pāpaṃ hāniścaṃ mūrkhatā |
tasyāmadarśanīyo'si yaduktaṃ me suraiḥ saha
||47||तस्याभिशापो नूनं स्यात् पापं हानिश्चं मूर्खता ।
तस्यामदर्शनीयोऽसि यदुक्तं मे सुरैः सह
kṛṣṇapakṣe caturthyāṃ tu vrataṃ yat kriyate naraiḥ |
tavodaye'haṃ pūjyastvaṃ pūjanīyaḥ prayatnataḥ
||48||कृष्णपक्षे चतुर्थ्यां तु व्रतं यत् क्रियते नरैः ।
तवोदयेऽहं पूज्यस्त्वं पूजनीयः प्रयत्नतः
darśanīyaḥ prayatnena viparite vrataṃ vṛthā |
lalāṭe kalayā tiṣṭha mama prītikaraḥ śaśin
||49||दर्शनीयः प्रयत्नेन विपरिते व्रतं वृथा ।
ललाटे कलया तिष्ठ मम प्रीतिकरः शशिन्
pratimāsaṃ dvitīyāyāṃ nabhasyaśca bhaviṣyasi |
evaṃ labdhavaraścandro yathāpūrvo'bhavat tadā
||50||प्रतिमासं द्वितीयायां नभस्यश्च भविष्यसि ।
एवं लब्धवरश्चन्द्रो यथापूर्वोऽभवत् तदा
sthāpayāmāsa varadamūrtiṃ devarṣibhiḥ saha |
bhālacandreti nāmā'sya cakruste munayaḥ surāḥ
||51||स्थापयामास वरदमूर्तिं देवर्षिभिः सह ।
भालचन्द्रेति नामाऽस्य चक्रुस्ते मुनयः सुराः
prāsādaṃ kārayāmāsa kāñcanaṃ ratnasaṃyutam |
upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjayāyāsa sādaram
||52||प्रासादं कारयामास काञ्चनं रत्नसंयुतम् ।
उपचारैः षोडशभिः पूजयायास सादरम्
pūjayitvā surāḥ sarvai munayaśca varān daduḥ |
siddhikṣetramidaṃ loke vikhyātaṃ tu bhaviṣyati
||53||पूजयित्वा सुराः सर्वै मुनयश्च वरान् ददुः ।
सिद्धिक्षेत्रमिदं लोके विख्यातं तु भविष्यति
anuṣṭhānavatāmatra sarvasiddhikaraṃ bhavet |
tataste deva munayo natvā taṃ dviradānanam
||54||अनुष्ठानवतामत्र सर्वसिद्धिकरं भवेत् ।
ततस्ते देव मुनयो नत्वा तं द्विरदाननम्
yayuḥ prasannamanasaḥ svaṃ svaṃ sthānaṃ mudā yutāḥ |
yāteṣu devamuniṣu devo'pi pidhade vapuḥ
||55||ययुः प्रसन्नमनसः स्वं स्वं स्थानं मुदा युताः ।
यातेषु देवमुनिषु देवोऽपि पिधदे वपुः
antarhite bhālacandre candrau hṛṣṭamanā iva |
svaṃ dhāma pratipadyaiva svaṃ dhāma prayayau tadā
||56||अन्तर्हिते भालचन्द्रे चन्द्रौ हृष्टमना इव ।
स्वं धाम प्रतिपद्यैव स्वं धाम प्रययौ तदा
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe candraśāpānugrahavarṇanaṃ nāmaikaṣaṣṭhitamo'dhyāyaḥ || 61 ||