somakānta pūrvajanma kathanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ
ṛṣaya ūcuḥ
tatra gatvā kimakarot somakānto nṛpastadā |
upāyaḥ kathitaḥ ko vā bhṛguṇā sarvavedinā
||1||तत्र गत्वा किमकरोत् सोमकान्तो नृपस्तदा ।
उपायः कथितः को वा भृगुणा सर्ववेदिना
kathayasva kathāmetāṃ śaṛṇvatāṃ no dvijottama |
na tṛptimadhigacchāmaḥ pītvā tvadvacanāmṛtam
||2||कथयस्व कथामेतां शृण्वतां नो द्विजोत्तम ।
न तृप्तिमधिगच्छामः पीत्वा त्वद्वचनामृतम्
sūta uvāca
samyak pṛṣṭaṃ mahābhāgā yūyaṃ tu jñānasāgarāḥ |
yaḥ kathāntaṃ na prayāti śrotā vaktā'thavā dvijāḥ
||3||सम्यक् पृष्टं महाभागा यूयं तु ज्ञानसागराः ।
यः कथान्तं न प्रयाति श्रोता वक्ताऽथवा द्विजाः
likhyamānaṃ vācayati pustakaṃ harate'pi vā |
nṛpṛcchati ca yaḥ śiṣyo guruḥ pṛṣṭo na vakti cet
||4||लिख्यमानं वाचयति पुस्तकं हरतेऽपि वा ।
नृपृच्छति च यः शिष्यो गुरुः पृष्टो न वक्ति चेत्
ubhau tau mūkabadhirau loke dṛṣṭau dvijottamāḥ |
śaṛṇvantu kathayiṣyāmi somakāntakathāmataḥ
||5||उभौ तौ मूकबधिरौ लोके दृष्टौ द्विजोत्तमाः ।
शृण्वन्तु कथयिष्यामि सोमकान्तकथामतः
tasyā rātryāṃ vyatītāyāṃ dinanāthe tathodite |
snānaṃ sandhyāṃ japaṃ homaṃ kṛtvā sa bhṛgusattamaḥ
||6||तस्या रात्र्यां व्यतीतायां दिननाथे तथोदिते ।
स्नानं सन्ध्यां जपं होमं कृत्वा स भृगुसत्तमः
snātāya kṛtajapyāya patnīprakṛtisaṃyuje |
pūrvajanmakathāṃ tasmai rājñe kathitumārabhat
||7||स्नाताय कृतजप्याय पत्नीप्रकृतिसंयुजे ।
पूर्वजन्मकथां तस्मै राज्ञे कथितुमारभत्
bhṛguruvāca
kolhāranagare ramye vindhyācalasamīpataḥ |
cidrūpa iti vikhyāto vaiśyo bahudhano'bhavat
||8||कोल्हारनगरे रम्ये विन्ध्याचलसमीपतः ।
चिद्रूप इति विख्यातो वैश्यो बहुधनोऽभवत्
tasya bhāryā tu subhagā nāmnā khyātā sulocanā |
suśīlā dānaśīlā ca pativākyaparā sati
||9||तस्य भार्या तु सुभगा नाम्ना ख्याता सुलोचना ।
सुशीला दानशीला च पतिवाक्यपरा सति
tasyāstvaṃ putratāṃ yāto bhave pūrve nṛpottama |
kāmanda iti te nāma cakratustau dvijeritau
||10||तस्यास्त्वं पुत्रतां यातो भवे पूर्वे नृपोत्तम ।
कामन्द इति ते नाम चक्रतुस्तौ द्विजेरितौ
ati snehaṃ divārātrāvatilālanamekake |
vārdhakyakālaje tau tu pitarau tvayi cakratuḥ
||11||अति स्नेहं दिवारात्रावतिलालनमेकके ।
वार्धक्यकालजे तौ तु पितरौ त्वयि चक्रतुः
vivāha cakratustau tu dhanakautukamaṅgalaiḥ |
mṛgākṣī sukumārāṅgī nāmnā khyātā kuṭumbinī
||12||विवाह चक्रतुस्तौ तु धनकौतुकमङ्गलैः ।
मृगाक्षी सुकुमाराङ्गी नाम्ना ख्याता कुटुम्बिनी
anuraktā tvayi sadā dvijadevā'tithi priyā |
babhūva yoṣidyoṣitsu ratnabhūtā'tisundarī
||13||अनुरक्ता त्वयि सदा द्विजदेवाऽतिथि प्रिया ।
बभूव योषिद्योषित्सु रत्नभूताऽतिसुन्दरी
kuṭumbinīti svaṃ nāma vidadhe sārthakaṃ tuṃ sā |
saptaputrā pañcakanyā pañcabāṇa priyā nu kim
||14||कुटुम्बिनीति स्वं नाम विदधे सार्थकं तुं सा ।
सप्तपुत्रा पञ्चकन्या पञ्चबाण प्रिया नु किम्
tato bahutithe kāle pañcatvamagamatpitā |
mātā tava satī tena sahaṃ dagdhā divaṃ gatā
||15||ततो बहुतिथे काले पञ्चत्वमगमत्पिता ।
माता तव सती तेन सहं दग्धा दिवं गता
tatastvaṃ sakhivargaistad dravyaṃ nāśitavān bahu |
nītaṃ naṣṭaṃ bhakṣitaṃ ca vināśamagamad dhanam
||16||ततस्त्वं सखिवर्गैस्तद् द्रव्यं नाशितवान् बहु ।
नीतं नष्टं भक्षितं च विनाशमगमद् धनम्
cintayā dharmapatnī tvāṃ nirākṛtavatī bhṛśam |
na gṛhītaṃ tu tadvākyaṃ tato vikrītavān gṛham
||17||चिन्तया धर्मपत्नी त्वां निराकृतवती भृशम् ।
न गृहीतं तु तद्वाक्यं ततो विक्रीतवान् गृहम्
gatā sā bālakaiḥ sārdhamanujñātā piturgṛham |
apatyapoṣaṇakṛte ṛte tvāṃ vaṃśakaṇṭakam
||18||गता सा बालकैः सार्धमनुज्ञाता पितुर्गृहम् ।
अपत्यपोषणकृते ऋते त्वां वंशकण्टकम्
tata udhdṛttatāṃ yātaṃ unmatta iva madyapaḥ |
anyāyakārī nagare jāto matta iva dvipaḥ
||19||तत उध्दृत्ततां यातं उन्मत्त इव मद्यपः ।
अन्यायकारी नगरे जातो मत्त इव द्विपः
parasvahāro vanitāsu jāro grāmeṣu coro janatāpakāraḥ |
dyūteṣu vīro vṛjinaughasāro hiṃsāvihāro balahīnaśūraḥ
||20||परस्वहारो वनितासु जारो ग्रामेषु चोरो जनतापकारः ।
द्यूतेषु वीरो वृजिनौघसारो हिंसाविहारो बलहीनशूरः
ye ye janāste sukhasaṅgatṛptāstebhyo gṛhītvā bahuvittamādaḥ |
nikṣepataḥ pitṛkṛtātsuhṛdbhyo miṣāt kutaścinnagarastitebhyaḥ
||21||ये ये जनास्ते सुखसङ्गतृप्तास्तेभ्यो गृहीत्वा बहुवित्तमादः ।
निक्षेपतः पितृकृतात्सुहृद्भ्यो मिषात् कुतश्चिन्नगरस्तितेभ्यः
śapathānanṛtāṃścakarthaṃ nūnamanṛtānāṃ pramadājaneṣu sākṣyam |
iti sarvajanāḥ subhītimāpurūragāt sadmagatādivogravīryāt
||22||शपथाननृतांश्चकर्थं नूनमनृतानां प्रमदाजनेषु साक्ष्यम् ।
इति सर्वजनाः सुभीतिमापुरूरगात् सद्मगतादिवोग्रवीर्यात्
asahayatāṃ tena janasya yāto gokṣūrakaḥ pāyasago yathaiva |
rājño gṛhītvā'numatiṃ janāste nirvāpayāmāsurato purāt tvām
||23||असहयतां तेन जनस्य यातो गोक्षूरकः पायसगो यथैव ।
राज्ञो गृहीत्वाऽनुमतिं जनास्ते निर्वापयामासुरतो पुरात् त्वाम्
vane sthitastvaṃ bahujantughātī strībālavṛddhān vinihaṃsi nityam |
mahājanaṃ vīkṣya palāyase ca siṃhaṃ nirīkṣyeva vṛko mṛgo vā
||24||वने स्थितस्त्वं बहुजन्तुघाती स्त्रीबालवृद्धान् विनिहंसि नित्यम् ।
महाजनं वीक्ष्य पलायसे च सिंहं निरीक्ष्येव वृको मृगो वा
matsyān bakān sārasakukkuṭām̐śca vṛkān mṛgān vānarakokilām̐śca |
hatvā'si khaḍgān śaśakām̐śca godhā mudhā svadehaṃ vṛjinādapoṣaḥ
||25||मत्स्यान् बकान् सारसकुक्कुटाँश्च वृकान् मृगान् वानरकोकिलाँश्च ।
हत्वाऽसि खड्गान् शशकाँश्च गोधा मुधा स्वदेहं वृजिनादपोषः
siṃhān vyāghrām̐śca jambūkānniḥsārya girigavharāt |
nānāsthānagatām̐ścorān melayitvā sudurdharān
||26||सिंहान् व्याघ्राँश्च जम्बूकान्निःसार्य गिरिगव्हरात् ।
नानास्थानगताँश्चोरान् मेलयित्वा सुदुर्धरान्
kāṣṭhairloṣṭaiśca pāṣāṇaiścakarthaṃ gṛhamuttamam |
viśālaṃ krośavistāraṃ nānākautukamaṇḍitam
||27||काष्ठैर्लोष्टैश्च पाषाणैश्चकर्थं गृहमुत्तमम् ।
विशालं क्रोशविस्तारं नानाकौतुकमण्डितम्
pitrā bhītena patnī sā prāpitā bālakaiḥ saha |
gṛhāgataṃ te sadanaṃ rājato janato'pi ca
||28||पित्रा भीतेन पत्नी सा प्रापिता बालकैः सह ।
गृहागतं ते सदनं राजतो जनतोऽपि च
nānālaṅkāravasanā bālakā api tejasā |
devāṅgane va śuśubhe tvaṃ ca corasamanvitaḥ
||29||नानालङ्कारवसना बालका अपि तेजसा ।
देवाङ्गने व शुशुभे त्वं च चोरसमन्वितः
tvaṃ ca mārge janān dīnān hatvā hatvā gṛhāṅgataḥ |
caureḥ sabālayoṣidbhirbhāsi rājeva tadgataḥ
||30||त्वं च मार्गे जनान् दीनान् हत्वा हत्वा गृहाङ्गतः ।
चौरेः सबालयोषिद्भिर्भासि राजेव तद्गतः
kadācidbrāhmaṇo vidvān vikhyāto guṇavardhanaḥ |
madhyānhe mārgamadhye tu tvayā dṛṣṭaḥ sa ekakaḥ
||31||कदाचिद्ब्राह्मणो विद्वान् विख्यातो गुणवर्धनः ।
मध्यान्हे मार्गमध्ये तु त्वया दृष्टः स एककः
gṛhītvā dakṣiṇaṃ pāṇiṃ taṃ vipraṃ dhṛtavānasi |
sa vepamānastvadbuddhiṃ jānan dharṣaṇayā tayā
||32||गृहीत्वा दक्षिणं पाणिं तं विप्रं धृतवानसि ।
स वेपमानस्त्वद्बुद्धिं जानन् धर्षणया तया
ūce tvāṃ svāntakaṃ matvā mūrchito jīvitecchayā |
atyantaṃ karūṇāvākyairbodhayam̐stvāṃ sahetukaiḥ
||33||ऊचे त्वां स्वान्तकं मत्वा मूर्छितो जीवितेच्छया ।
अत्यन्तं करूणावाक्यैर्बोधयँस्त्वां सहेतुकैः
guṇavardhana uvāca
dhanavān subhago bhūtvā kathaṃ māṃ hantumicchasi |
dvijaṃ navoḍhābhartāraṃ śāntaṃ cānaparādhinam
||34||धनवान् सुभगो भूत्वा कथं मां हन्तुमिच्छसि ।
द्विजं नवोढाभर्तारं शान्तं चानपराधिनम्
durbuddhivāsanāṃ tyaktvā saddharmeṣu matiṃ kurū |
prathamā me gatā kāntā prāptā kāntatarā'parā
||35||दुर्बुद्धिवासनां त्यक्त्वा सद्धर्मेषु मतिं कुरू ।
प्रथमा मे गता कान्ता प्राप्ता कान्ततराऽपरा
svācārā paramodārā sādhvī sarvaguṇākarā |
pitṝṇāmanṛṇārthāya dharmasantānavṛddhaye
||36||स्वाचारा परमोदारा साध्वी सर्वगुणाकरा ।
पितॄणामनृणार्थाय धर्मसन्तानवृद्धये
kṛtā sā'tiprayatnena gārhasthaṃ dharmamicchatā |
madvinā tadvinā vāṃ hi janmanī bhavato vṛthā
||37||कृता साऽतिप्रयत्नेन गार्हस्थं धर्ममिच्छता ।
मद्विना तद्विना वां हि जन्मनी भवतो वृथा
pitā me hi bhava tvaṃ ca mātāputro'smyahaṃ tava |
jīvadātā bhayatrātā pitāśāstre nigadyate
||38||पिता मे हि भव त्वं च मातापुत्रोऽस्म्यहं तव ।
जीवदाता भयत्राता पिताशास्त्रे निगद्यते
dasyavo'pi hi rakṣanti dvijaṃ vā śaraṇāgatam |
dvijaṃ yogyaṃ śaraṇyaṃ māmatatstvaṃ bhoktumarhasi
||39||दस्यवोऽपि हि रक्षन्ति द्विजं वा शरणागतम् ।
द्विजं योग्यं शरण्यं मामतत्स्त्वं भोक्तुमर्हसि
no cet kalpasahasraṃ tvaṃ nirayān pratipadyase |
bhoktāraḥ sarva evaite strīputrāḥ suhṛdo janāḥ
||40||नो चेत् कल्पसहस्रं त्वं निरयान् प्रतिपद्यसे ।
भोक्तारः सर्व एवैते स्त्रीपुत्राः सुहृदो जनाः
na pāpabhāginastvete sukhinastvatpratārakāḥ |
kiyadbhirjanmabhiḥ pāpaṃ bhokṣyase na vitarkaye
||41||न पापभागिनस्त्वेते सुखिनस्त्वत्प्रतारकाः ।
कियद्भिर्जन्मभिः पापं भोक्ष्यसे न वितर्कये
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe somakāntapūrvajanmakathanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||