ekonanavatitamo'dhyāyaḥ
gaṇeśa uvāca
yad yat te prārthitaṃ kāma tat tat te bhavitā'khilam |
ramodarājjaniṃ prāpya sāṅgastvaṃ sarvasundaraḥ
||1||यद् यत् ते प्रार्थितं काम तत् तत् ते भविताऽखिलम् ।
रमोदराज्जनिं प्राप्य साङ्गस्त्वं सर्वसुन्दरः
bhavitā sarvamānyaśca trailokyavijayī tathā |
puṣpaṃ phalaṃ kisalayaṃ kāminyavayavā marut
||2||भविता सर्वमान्यश्च त्रैलोक्यविजयी तथा ।
पुष्पं फलं किसलयं कामिन्यवयवा मरुत्
udbodhakāni te santu jyotsnā candananīraje |
marālāṇḍajaśabdaśca jetāsyetairharādikān
||3||उद्बोधकानि ते सन्तु ज्योत्स्ना चन्दननीरजे ।
मरालाण्डजशब्दश्च जेतास्येतैर्हरादिकान्
darśanāt smaraṇādeṣāṃ manasyapi bhaviṣyasi |
manobhūḥ smṛtibhūrevaṃ nāmāpi syājjaneṣu te
||4||दर्शनात् स्मरणादेषां मनस्यपि भविष्यसि ।
मनोभूः स्मृतिभूरेवं नामापि स्याज्जनेषु ते
avismṛtirmaccaraṇe dṛḍhā bhaktiśca te bhavet |
smṛto'haṃ purataḥ syāṃ te mahatkārya upasthite
||5||अविस्मृतिर्मच्चरणे दृढा भक्तिश्च ते भवेत् ।
स्मृतोऽहं पुरतः स्यां ते महत्कार्य उपस्थिते
brahmovāca
evaṃ tasmai varān dattvā kāmāyā'tha gajānanaḥ |
antardadhe mahābhāga paśyatsu ca surarṣiṣu
||6||एवं तस्मै वरान् दत्त्वा कामायाऽथ गजाननः ।
अन्तर्दधे महाभाग पश्यत्सु च सुरर्षिषु
tatra kāmo mahāmūrtiṃ gaṇeśasya tathāvidhām |
sampādya sthāpayāmāsa pūjayāmāsa tāṃ tadā
||7||तत्र कामो महामूर्तिं गणेशस्य तथाविधाम् ।
सम्पाद्य स्थापयामास पूजयामास तां तदा
ratinirmitapakvānnairmodakaiḥ laḍḍukādibhiḥ |
mahotkaṭeti nāmāsya tejasvitvāt tathā'karot
||8||रतिनिर्मितपक्वान्नैर्मोदकैः लड्डुकादिभिः ।
महोत्कटेति नामास्य तेजस्वित्वात् तथाऽकरोत्
prāsādaṃ nirmame kāntaṃ ratnastambhavirājitam |
rūkmiṇyā udarājjātastyakto daityena vāridhau
||9||प्रासादं निर्ममे कान्तं रत्नस्तम्भविराजितम् ।
रूक्मिण्या उदराज्जातस्त्यक्तो दैत्येन वारिधौ
matsyena gilitastatra sa matsyo dhīvaraistataḥ |
śambarāyārpitenāpi māyāvatyai niveditaḥ
||10||मत्स्येन गिलितस्तत्र स मत्स्यो धीवरैस्ततः ।
शम्बरायार्पितेनापि मायावत्यै निवेदितः
vibhinne'smiṃstadudarānnirgato varddhitastayā |
nārado'kathayattasyai kāmo'yaṃ varddhitastvayā
||11||विभिन्नेऽस्मिंस्तदुदरान्निर्गतो वर्द्धितस्तया ।
नारदोऽकथयत्तस्यै कामोऽयं वर्द्धितस्त्वया
upadiṣṭo'nekamāyāḥ śambaraṃ sa tato'vadhīt |
gaṇeśasya prasādena bahuneko vyajigyata
||12||उपदिष्टोऽनेकमायाः शम्बरं स ततोऽवधीत् ।
गणेशस्य प्रसादेन बहुनेको व्यजिग्यत
māyāvatyā śikṣitābhirmāyābhirbahubhiśca saḥ |
pradyumna iti vikhyātaḥ sarasvatyāḥ puraṃ yayau
||13||मायावत्या शिक्षिताभिर्मायाभिर्बहुभिश्च सः ।
प्रद्युम्न इति विख्यातः सरस्वत्याः पुरं ययौ
sarvadeveṣu mānyaśca trailokyajayakārakaḥ |
gajānanaprasādena babhūvā''nandanirvṛtaḥ
||14||सर्वदेवेषु मान्यश्च त्रैलोक्यजयकारकः ।
गजाननप्रसादेन बभूवाऽऽनन्दनिर्वृतः
rukmiṇiprabhṛtistrībhirdṛṣṭaḥ kṛṣṇa ivāparaḥ |
tata utthāya yātābhirlajjitābhiḥ samantataḥ
||15||रुक्मिणिप्रभृतिस्त्रीभिर्दृष्टः कृष्ण इवापरः ।
तत उत्थाय याताभिर्लज्जिताभिः समन्ततः
buddhā putraṃ nāradasya vākyena mumuduśca tāḥ |
āliliṅgustamabhyetya praṇanāma ratiśca tāḥ
||16||बुद्धा पुत्रं नारदस्य वाक्येन मुमुदुश्च ताः ।
आलिलिङ्गुस्तमभ्येत्य प्रणनाम रतिश्च ताः
sarvā purī harṣayutā tasmin jñāte babhūva sā |
ka uvāca |
evaṃ janasthānagata gaṇeśasya mahāmune
||17||सर्वा पुरी हर्षयुता तस्मिन् ज्ञाते बभूव सा ।
क उवाच ।
एवं जनस्थानगत गणेशस्य महामुने
mahimā kathito yatra rāmeṇācchedi nāsikā |
śūrpaṇakhyāstatastattu nāmnā khyātaṃ tu nāsikam
||18||महिमा कथितो यत्र रामेणाच्छेदि नासिका ।
शूर्पणख्यास्ततस्तत्तु नाम्ना ख्यातं तु नासिकम्
tatrādyāpi hi dṛśyanta upalā modakā iva |
evaṃ nārādhitastena kāmenāsau gajānanaḥ
||19||तत्राद्यापि हि दृश्यन्त उपला मोदका इव ।
एवं नाराधितस्तेन कामेनासौ गजाननः
ṣaḍakṣareṇa mantreṇa śeṣeṇārādhito yathā |
ratiśca madanaścāpi nanandaturubhau yathā
||20||षडक्षरेण मन्त्रेण शेषेणाराधितो यथा ।
रतिश्च मदनश्चापि ननन्दतुरुभौ यथा
vyāsa uvāca
kathamārādhitoṃ brahman śeṣeṇāsau gajānanaḥ |
kimarthaṃ kiṃ ca tenāptaṃ suprasannād gajānanāt
||21||कथमाराधितों ब्रह्मन् शेषेणासौ गजाननः ।
किमर्थं किं च तेनाप्तं सुप्रसन्नाद् गजाननात्
etat savistaraṃ brūhi pṛcchataścaturānana |
praṣṭuḥ śrotuśca vaktuśca yataḥ puṇyaṃ vivardhate
||22||एतत् सविस्तरं ब्रूहि पृच्छतश्चतुरानन ।
प्रष्टुः श्रोतुश्च वक्तुश्च यतः पुण्यं विवर्धते
brahmovāca
samyak pṛṣṭaṃ tvayā brahman kathayāmi kathāmṛtam |
śaṛṇuṣvāvahito bhūtvā sarvaṃ satyavatī suta
||23||सम्यक् पृष्टं त्वया ब्रह्मन् कथयामि कथामृतम् ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वं सत्यवती सुत
kasmiṃścitasamaye śambhuḥ pārvatyā sahito mune |
sukhāsīno girivare ramyasānuśiloccaye
||24||कस्मिंश्चितसमये शम्भुः पार्वत्या सहितो मुने ।
सुखासीनो गिरिवरे रम्यसानुशिलोच्चये
nānādrumalatākīrṇe nirjharārāvaśabdite |
guñjanti bhramarā yatra rukmapaṅkajavāsinaḥ
||25||नानाद्रुमलताकीर्णे निर्झरारावशब्दिते ।
गुञ्जन्ति भ्रमरा यत्र रुक्मपङ्कजवासिनः
campakāśokabakulamālatīkusumānilaḥ |
ānandayati cittāni vasatāṃ yasya śekhare
||26||चम्पकाशोकबकुलमालतीकुसुमानिलः ।
आनन्दयति चित्तानि वसतां यस्य शेखरे
āyayustatra gandharvā apsaroyakṣakinnarāḥ |
devāśca munayo nāgāstaṃ dṛṣṭuṃ girijāpatim
||27||आययुस्तत्र गन्धर्वा अप्सरोयक्षकिन्नराः ।
देवाश्च मुनयो नागास्तं दृष्टुं गिरिजापतिम्
kecit taṃ praṇipātena sāṣṭāṅgenā'bhyavādayan |
uccairjaguśca gandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ
||28||केचित् तं प्रणिपातेन साष्टाङ्गेनाऽभ्यवादयन् ।
उच्चैर्जगुश्च गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः
pupūjustaṃ daśabhujaṃ vyāghrājinadharaṃ haram |
nandibhṛṅgigaṇākīrṇaṃ bhālacandraṃ triśūlinam
||29||पुपूजुस्तं दशभुजं व्याघ्राजिनधरं हरम् ।
नन्दिभृङ्गिगणाकीर्णं भालचन्द्रं त्रिशूलिनम्
bhasmāṅgaṃ śeṣaśirasaṃ śaṅkaraṃ vṛṣabhadhvajam |
aparairarcitaṃ devamupacārairmanomayaiḥ
||30||भस्माङ्गं शेषशिरसं शङ्करं वृषभध्वजम् ।
अपरैरर्चितं देवमुपचारैर्मनोमयैः
nimīlya nayane tasthuḥ keciddhyānaparāyaṇāḥ |
vasiṣṭho vāmadevaśca jamadagnistrito dvijaḥ
||31||निमील्य नयने तस्थुः केचिद्ध्यानपरायणाः ।
वसिष्ठो वामदेवश्च जमदग्निस्त्रितो द्विजः
atriḥ kaṇvo bharadvājo gautamādyā munīśvarāḥ |
tuṣṭuvurvividhaiḥ stotraistatra taṃ pārvatīpatim
||32||अत्रिः कण्वो भरद्वाजो गौतमाद्या मुनीश्वराः ।
तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैस्तत्र तं पार्वतीपतिम्
stuvastu teṣu muniṣu śeṣo garvaṃ paraṃ yayau |
ahameva śreṣṭhataro lokeṣu triṣu nāparaḥ
||33||स्तुवस्तु तेषु मुनिषु शेषो गर्वं परं ययौ ।
अहमेव श्रेष्ठतरो लोकेषु त्रिषु नापरः
yataḥ śreṣṭhataraḥ śambhustasyāhaṃ śirasi sthitaḥ |
dharādharaṇasāmarthya mayi nānyatra kutracit
||34||यतः श्रेष्ठतरः शम्भुस्तस्याहं शिरसि स्थितः ।
धराधरणसामर्थ्य मयि नान्यत्र कुत्रचित्
vāsuke rajjūbhūtān matkulīnādamṛtaṃ suraiḥ |
prāptaṃ tato'maratvaṃ ca tasmānnānyo'sti matparaḥ
||35||वासुके रज्जूभूतान् मत्कुलीनादमृतं सुरैः ।
प्राप्तं ततोऽमरत्वं च तस्मान्नान्योऽस्ति मत्परः
tad hṛdisthaṃ tadā garvaṃ jñātvā śambhūstrilokakṛt |
vijñāyākhiladṛk tūṣṇīmuttasthau sahasā śivaḥ
||36||तद् हृदिस्थं तदा गर्वं ज्ञात्वा शम्भूस्त्रिलोककृत् ।
विज्ञायाखिलदृक् तूष्णीमुत्तस्थौ सहसा शिवः
āsphālayad dharāpṛṣṭhe śeṣaṃ tādṛśagarvitam |
ekaiko mastakastasya daśadhā daśadhā'bhavat
||37||आस्फालयद् धरापृष्ठे शेषं तादृशगर्वितम् ।
एकैको मस्तकस्तस्य दशधा दशधाऽभवत्
mūrchitaḥ praharārddhaṃ sa gataprāṇa ivābhavat |
tataḥ prabhṛtyasau jātaḥ sahasraphaṇimaṇḍitaḥ
||38||मूर्छितः प्रहरार्द्धं स गतप्राण इवाभवत् ।
ततः प्रभृत्यसौ जातः सहस्रफणिमण्डितः
jīvaśeṣaḥ śuśocā'tha śeṣo'śeṣāhibhūṣaṇaḥ |
alaṅkaraṇabhūto'haṃ trailokyeśaharasya ha
||39||जीवशेषः शुशोचाऽथ शेषोऽशेषाहिभूषणः ।
अलङ्करणभूतोऽहं त्रैलोक्येशहरस्य ह
imāmavasthāṃ samprāpto na jāneṃ kena karmaṇā |
calituṃ naiva śaknomi pakṣahīna ivāṇḍajaḥ
||40||इमामवस्थां सम्प्राप्तो न जानें केन कर्मणा ।
चलितुं नैव शक्नोमि पक्षहीन इवाण्डजः
kiṃ karomi kva gacchāmi ko me trātā'dhunā bhavet |
ko me nijapadaprāptāvupāyaṃ kathayecchubham
||41||किं करोमि क्व गच्छामि को मे त्राताऽधुना भवेत् ।
को मे निजपदप्राप्तावुपायं कथयेच्छुभम्
ko vā me'panayenduḥkhamiti cintāparastu saḥ |
dadarśa tena mārgeṇa gacchantaṃ nāradaṃ munim
||42||को वा मेऽपनयेन्दुःखमिति चिन्तापरस्तु सः ।
ददर्श तेन मार्गेण गच्छन्तं नारदं मुनिम्
jaharṣa kiñcinnāgendraḥ svapnaṃ prāpyeva bhikṣukaḥ |
atikaṣṭāmavasthāṃ tāṃ nārado'lokayatpuraḥ
||43||जहर्ष किञ्चिन्नागेन्द्रः स्वप्नं प्राप्येव भिक्षुकः ।
अतिकष्टामवस्थां तां नारदोऽलोकयत्पुरः
niśceṣṭaṃ niranuśvāsaṃ dhyānaniṣṭhaṃ yathā munim |
aśeṣa viṣayajño'pi śeṣaṃ papraccha nāradaḥ
||44||निश्चेष्टं निरनुश्वासं ध्याननिष्ठं यथा मुनिम् ।
अशेष विषयज्ञोऽपि शेषं पप्रच्छ नारदः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe śeṣopākhyānaṃ nāmaikonanavatitamo'dhyāyaḥ || 89 ||