kārtavīryopākhyānaṃ nāmāṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tato muniḥ śiṣyagaṇamuvāca tvarayā vraja |
ākārayituṃ nṛpatiṃ nadītīranivāsinam
||1||ततो मुनिः शिष्यगणमुवाच त्वरया व्रज ।
आकारयितुं नृपतिं नदीतीरनिवासिनम्
te śiṣyāstaṃ nṛpaṃ gatvā gṛhya tat praṇatiṃ purā |
datvā''śīrvarcanaṃ tasmai munerājñāṃ tathā'bruvana
||2||ते शिष्यास्तं नृपं गत्वा गृह्य तत् प्रणतिं पुरा ।
दत्वाऽऽशीर्वर्चनं तस्मै मुनेराज्ञां तथाऽब्रुवन
cala rājannavahito bhojanāya sasainikaḥ |
pātrāṇi pariviṣṭāni saṅkhyātītānī ṣaḍrasaiḥ
||3||चल राजन्नवहितो भोजनाय ससैनिकः ।
पात्राणि परिविष्टानि सङ्ख्यातीतानी षड्रसैः
ka uvāca
tata utthāya rājā'sau samāhūya sasainikān |
susnātaḥ sarvasainyena kārtavīryo nṛpo yayau
||4||तत उत्थाय राजाऽसौ समाहूय ससैनिकान् ।
सुस्नातः सर्वसैन्येन कार्तवीर्यो नृपो ययौ
muniveśma tato'paśyanna dṛṣṭaṃ na ca vai śrutam |
etādṛśaṃ trilokeṣu gṛhatoraṇamāpa saḥ
||5||मुनिवेश्म ततोऽपश्यन्न दृष्टं न च वै श्रुतम् ।
एतादृशं त्रिलोकेषु गृहतोरणमाप सः
sa niṣiddho vetradharairmunisaṅketakāmukaiḥ |
te niṣiddhāḥ śiṣyagaṇaistato'gād bhojanālayam
||6||स निषिद्धो वेत्रधरैर्मुनिसङ्केतकामुकैः ।
ते निषिद्धाः शिष्यगणैस्ततोऽगाद् भोजनालयम्
sthitvā madhye paśyati sma rājā'sau sampadaṃ muneḥ |
amanyata tadā svānte nedṛśī śrīrharau hare
||7||स्थित्वा मध्ये पश्यति स्म राजाऽसौ सम्पदं मुनेः ।
अमन्यत तदा स्वान्ते नेदृशी श्रीर्हरौ हरे
pālake'pālake straṣṭaryapi brahmaṇi nedṛśī |
tato muniḥ puro bhūtvā pratipātre nyaveśayat
||8||पालकेऽपालके स्त्रष्टर्यपि ब्रह्मणि नेदृशी ।
ततो मुनिः पुरो भूत्वा प्रतिपात्रे न्यवेशयत्
rājānumatimājñāya paṅktau paṅktau sasainikān |
dāpayāmāsa pātrāṇi ye bahirbhojinaśca tān
||1||राजानुमतिमाज्ञाय पङ्क्तौ पङ्क्तौ ससैनिकान् ।
दापयामास पात्राणि ये बहिर्भोजिनश्च तान्
upaviṣṭeṣu sarveṣu rājānamupaveśayat |
bubhujuste tadā vādye vādite sarva eva hi
||10||उपविष्टेषु सर्वेषु राजानमुपवेशयत् ।
बुभुजुस्ते तदा वाद्ये वादिते सर्व एव हि
adṛṣṭapūrvāṇyannāni svādumūlaphalāni ca |
parasparaṃ ca papracchuḥ kimidaṃ kimidantviti
||11||अदृष्टपूर्वाण्यन्नानि स्वादुमूलफलानि च ।
परस्परं च पप्रच्छुः किमिदं किमिदन्त्विति
āścaryaṃ menire sarve yāmenetthaṃ kathaṃ kṛtam |
yatheṣṭaṃ bhuñjate sarve tṛptāścānnāni tatyajuḥ
||12||आश्चर्यं मेनिरे सर्वे यामेनेत्थं कथं कृतम् ।
यथेष्टं भुञ्जते सर्वे तृप्ताश्चान्नानि तत्यजुः
te prakṣālanapātrāṇi pratipātre nyavedayan |
muniśiṣyājalaṃ cāpi śalākā api cāravaḥ
||13||ते प्रक्षालनपात्राणि प्रतिपात्रे न्यवेदयन् ।
मुनिशिष्याजलं चापि शलाका अपि चारवः
gajāśvavṛṣavṛndebhyaḥ śiṣyāḥ śeṣānnamarpayan |
tato'nyasmin gṛhe sarve vistīrṇe kṛtasaṃstare
||14||गजाश्ववृषवृन्देभ्यः शिष्याः शेषान्नमर्पयन् ।
ततोऽन्यस्मिन् गृहे सर्वे विस्तीर्णे कृतसंस्तरे
ikṣudrākṣāmrapanasa dāḍimāni babhakṣire |
elālavaṅgakarpūra cūrṇakhādirapūgakān
||15||इक्षुद्राक्षाम्रपनस दाडिमानि बभक्षिरे ।
एलालवङ्गकर्पूर चूर्णखादिरपूगकान्
jagṛhurmunidattāṃste nāgavallīdalairyutāna |
tato dadāvalaṅkārān vāsāṃsi ca mudā muniḥ
||16||जगृहुर्मुनिदत्तांस्ते नागवल्लीदलैर्युतान ।
ततो ददावलङ्कारान् वासांसि च मुदा मुनिः
tebhyo yathārhaṃ sarvebhyo rāje'narghyatarāṇi ca |
muniruvāca |
kiṃ mayā bhojanaṃ deyaṃ muninā vanyavṛttinā
||17||तेभ्यो यथार्हं सर्वेभ्यो राजेऽनर्घ्यतराणि च ।
मुनिरुवाच ।
किं मया भोजनं देयं मुनिना वन्यवृत्तिना
avāptasarvakāmāya rājñe te viṣṇurūpiṇe |
yaśo'kāri triloke me tvayā madvākyakāriṇā
||18||अवाप्तसर्वकामाय राज्ञे ते विष्णुरूपिणे ।
यशोऽकारि त्रिलोके मे त्वया मद्वाक्यकारिणा
jamadagnergṛhe rājñā sasainyena bhujiḥ kṛtā |
atipuṇyavato loke sādhuśabdaḥ prayujyate
||19||जमदग्नेर्गृहे राज्ञा ससैन्येन भुजिः कृता ।
अतिपुण्यवतो लोके साधुशब्दः प्रयुज्यते
mahān kṣudrasya vākyaṃ cet kurūte so'pi sādhutām |
prāpnoti sarvalokeṣu kīrtiṃ sphītāṃ samutkaṭām
||20||महान् क्षुद्रस्य वाक्यं चेत् कुरूते सोऽपि साधुताम् ।
प्राप्नोति सर्वलोकेषु कीर्तिं स्फीतां समुत्कटाम्
madvākyakaraṇe te'pi dūre'riṣṭaṃ gataṃ mahat |
brahmovāca |
iti vāṇīṃ samākarṇya jamadagnisamīritām
||21||मद्वाक्यकरणे तेऽपि दूरेऽरिष्टं गतं महत् ।
ब्रह्मोवाच ।
इति वाणीं समाकर्ण्य जमदग्निसमीरिताम्
papraccha rājā taṃ tatra vismayāviṣṭamānasaḥ |
rājovāca |
nādarśi prathamaṃ kiñcididaṃ kiṃ māyayā kṛtam
||22||पप्रच्छ राजा तं तत्र विस्मयाविष्टमानसः ।
राजोवाच ।
नादर्शि प्रथमं किञ्चिदिदं किं मायया कृतम्
tapaḥ prabhāvād vā'kāri sattvaṃ me vada suvrata |
muniruvāca |
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me parihāse'pi vā nṛpa
||23||तपः प्रभावाद् वाऽकारि सत्त्वं मे वद सुव्रत ।
मुनिरुवाच ।
अनृतं नोक्तपूर्वं मे परिहासेऽपि वा नृप
ataḥ satyaṃ bravīmi tvāṃ kāmadhenvā'khilaṃ kṛtam |
brahmovāca |
kumatistasya bhavati yasya daivamadakṣiṇam
||24||अतः सत्यं ब्रवीमि त्वां कामधेन्वाऽखिलं कृतम् ।
ब्रह्मोवाच ।
कुमतिस्तस्य भवति यस्य दैवमदक्षिणम्
aniṣṭaṃ balavad bhāvi duṣṭagrahakṛtaṃ mune |
bhuktvā tṛpto'pi rājā'sau samyak sa balavāhanaḥ
||25||अनिष्टं बलवद् भावि दुष्टग्रहकृतं मुने ।
भुक्त्वा तृप्तोऽपि राजाऽसौ सम्यक् स बलवाहनः
ādāne kāmadhenoḥ sa matiṃ cakre'bravīdidam |
rājovāca |
munīnāṃ śāntacittānāṃ kandamūlaphalāśinām
||26||आदाने कामधेनोः स मतिं चक्रेऽब्रवीदिदम् ।
राजोवाच ।
मुनीनां शान्तचित्तानां कन्दमूलफलाशिनाम्
manasā sṛṣṭisaṃhārakartṝṇāmaspṛhāvatām |
jitenndriyāṇāṃ vijñānāṃ nekṣe dhenvā prayojanam
||27||मनसा सृष्टिसंहारकर्तॄणामस्पृहावताम् ।
जितेन्न्द्रियाणां विज्ञानां नेक्षे धेन्वा प्रयोजनम्
vanyamārutabhakṣyāṇāṃ mokṣasādhanakāriṇām |
vedābhyasanaśīlānāṃ sampadā kiṃ prayojanam
||28||वन्यमारुतभक्ष्याणां मोक्षसाधनकारिणाम् ।
वेदाभ्यसनशीलानां सम्पदा किं प्रयोजनम्
śāstrapāṭhanaśīlānāṃ dharmaśāstrārthavedinām |
yogābhyāsaratānāṃ ca kāmadhenoḥ prayojanam
||29||शास्त्रपाठनशीलानां धर्मशास्त्रार्थवेदिनाम् ।
योगाभ्यासरतानां च कामधेनोः प्रयोजनम्
kāryāya mahate syāttu mahadvastu mahadgatam |
araṇyavāsine tubhyaṃ mahadratnaṃ ca nocitam
||30||कार्याय महते स्यात्तु महद्वस्तु महद्गतम् ।
अरण्यवासिने तुभ्यं महद्रत्नं च नोचितम्
tasmād deyā kāmadhenurmama brahman mudā tvayā |
mayi sthitā tavaivāsti cetasi tviti dhāryatām
||31||तस्माद् देया कामधेनुर्मम ब्रह्मन् मुदा त्वया ।
मयि स्थिता तवैवास्ति चेतसि त्विति धार्यताम्
maryādāṃ rakṣa tāṃ brahmannuktamevaṃ purastava |
no ced rājñāṃ kimagrāhyaṃ lokeṣu balaśālinām
||32||मर्यादां रक्ष तां ब्रह्मन्नुक्तमेवं पुरस्तव ।
नो चेद् राज्ञां किमग्राह्यं लोकेषु बलशालिनाम्
svarāṣṭre pararāṣṭre vā caturaṅgabalaiḥ saha |
brahmovāca |
śrutvaivaṃ vacanaṃ tasya kārtavīryasya durmateḥ
||33||स्वराष्ट्रे परराष्ट्रे वा चतुरङ्गबलैः सह ।
ब्रह्मोवाच ।
श्रुत्वैवं वचनं तस्य कार्तवीर्यस्य दुर्मतेः
pratijajvāla roṣeṇa jamadagnirmahāmuniḥ |
sarpiṣā bahulenaiva jātavedā yathā dvijaḥ
||34||प्रतिजज्वाल रोषेण जमदग्निर्महामुनिः ।
सर्पिषा बहुलेनैव जातवेदा यथा द्विजः
uvācāraktanayanaḥ śikṣayanniva bhūmipam |
muniruvāca |
sādhuḥ śuddho mahān rājā prārthito bhojanāya hi
||35||उवाचारक्तनयनः शिक्षयन्निव भूमिपम् ।
मुनिरुवाच ।
साधुः शुद्धो महान् राजा प्रार्थितो भोजनाय हि
kauṭilyaṃ tava na jñātaṃ bakasyeva hṛdi sthitam |
yathā vā kokīlā kākabālaṃ puṣṇāti māyayā
||36||कौटिल्यं तव न ज्ञातं बकस्येव हृदि स्थितम् ।
यथा वा कोकीला काकबालं पुष्णाति मायया
ante tatkākabhāvena bhakṣyābhakṣyaratiṃ vrajet |
ahamevābhavaṃ bhrānto ya imāṃ rājamitratām
||37||अन्ते तत्काकभावेन भक्ष्याभक्ष्यरतिं व्रजेत् ।
अहमेवाभवं भ्रान्तो य इमां राजमित्रताम्
na dṛṣṭāṃ na śrutāṃ loke nānubhūtāṃ ca kenacit
||38||न दृष्टां न श्रुतां लोके नानुभूतां च केनचित्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe kārtavīryopākhyānaṃ nāmāṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ || 78 ||