vyāsa praśna varṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ
bhṛguruvāca
nārāyaṇāṃśasambhūtaḥ pārāśaryo mahāmuniḥ |
atītānāgatajñānī vedaśāstrārthatattvavit
||1||नारायणांशसम्भूतः पाराशर्यो महामुनिः ।
अतीतानागतज्ञानी वेदशास्त्रार्थतत्त्ववित्
kṛtvā vedaṃ caturbhāgaṃ tadarthajñānasiddhaye |
sa vidyāmadagarveṇa purāṇaṃ kartumārabhat
||2||कृत्वा वेदं चतुर्भागं तदर्थज्ञानसिद्धये ।
स विद्यामदगर्वेण पुराणं कर्तुमारभत्
samāptisādhanaṃ naiva kṛtavānmaṅgalaṃ purā |
gaṇeśasya natiṃ vāpi stutiṃ vā tasya vā kvacit
||3||समाप्तिसाधनं नैव कृतवान्मङ्गलं पुरा ।
गणेशस्य नतिं वापि स्तुतिं वा तस्य वा क्वचित्
tato vighnābhibhūtaḥ sannarthaṃ kañcana nāsmarat |
bhrāntirevābhavattasya laukike'laukike pathi
||4||ततो विघ्नाभिभूतः सन्नर्थं कञ्चन नास्मरत् ।
भ्रान्तिरेवाभवत्तस्य लौकिकेऽलौकिके पथि
nitye naimittike kāmye śraute smārte ca karmaṇi |
vyākhyāturvedaśāstrāṇāṃ sarvajñasya sato'pi hi
||5||नित्ये नैमित्तिके काम्ये श्रौते स्मार्ते च कर्मणि ।
व्याख्यातुर्वेदशास्त्राणां सर्वज्ञस्य सतोऽपि हि
oṣadhībhiśca mantraiśca bhagnavīrya ivāhirāṭ |
tastambhe svātmani bhṛśaṃ taddhetuṃ nādhyagacchata
||6||ओषधीभिश्च मन्त्रैश्च भग्नवीर्य इवाहिराट् ।
तस्तम्भे स्वात्मनि भृशं तद्धेतुं नाध्यगच्छत
tato'gacchat satyalokaṃ dhātāraṃ praṣṭumādarāt |
vismayākrāntahṛdayo hriṇaḥ pārāśaro muniḥ
||7||ततोऽगच्छत् सत्यलोकं धातारं प्रष्टुमादरात् ।
विस्मयाक्रान्तहृदयो ह्रिणः पाराशरो मुनिः
namaskṛtya devagaṇān devarṣīn kamalāsanam |
pūjito brahmaṇā datte niṣasādāsane śubhe
||8||नमस्कृत्य देवगणान् देवर्षीन् कमलासनम् ।
पूजितो ब्रह्मणा दत्ते निषसादासने शुभे
pāṇinā cāspṛśat pādau pārāśaryo mahāmuniḥ |
praṇayāvanato bhūtvā brahmāṇaṃ praṣṭumārabhat
||9||पाणिना चास्पृशत् पादौ पाराशर्यो महामुनिः ।
प्रणयावनतो भूत्वा ब्रह्माणं प्रष्टुमारभत्
vyāsa uvāca
brahmannadbhutametaddhi kiṃ me daivādupasthitam |
vedārthāni purāṇāni kartuṃ me buddhirādṛtā
||10||ब्रह्मन्नद्भुतमेतद्धि किं मे दैवादुपस्थितम् ।
वेदार्थानि पुराणानि कर्तुं मे बुद्धिरादृता
āvīkṣato'khilām̐llokān jñānācāravivarjitān |
kalaukarmajaḍām̐stabdhānnāstikān vedanindakān
||11||आवीक्षतोऽखिलाँल्लोकान् ज्ञानाचारविवर्जितान् ।
कलौकर्मजडाँस्तब्धान्नास्तिकान् वेदनिन्दकान्
vidhiṃ caiva niṣedhaṃ ca jñāsyanti mama vākyataḥ |
mamaiva tu gataṃ jñānaṃ bhrāntaḥ kṣība ivā'bhavam
||12||विधिं चैव निषेधं च ज्ञास्यन्ति मम वाक्यतः ।
ममैव तु गतं ज्ञानं भ्रान्तः क्षीब इवाऽभवम्
na hetuṃ tatra paśyāmi sphūrtiḥ kā'pi na jāyate |
taddhetuṃ sphūrtihetuñca praṣṭuṃ tvāmahamāgataḥ
||13||न हेतुं तत्र पश्यामि स्फूर्तिः काऽपि न जायते ।
तद्धेतुं स्फूर्तिहेतुञ्च प्रष्टुं त्वामहमागतः
anyaṃ kaṃ śaraṇaṃ yāmi vinā tvāṃ caturānana |
sarvajñaḥ sarvakartā tvaṃ mama bhrāntiṃ nivāraya
||14||अन्यं कं शरणं यामि विना त्वां चतुरानन ।
सर्वज्ञः सर्वकर्ता त्वं मम भ्रान्तिं निवारय
vada hetuṃ mama bhrānternānārāyaṇasvarūpiṇaḥ |
nityācārarato brahman sarvajñasya sato'pi ca
||15||वद हेतुं मम भ्रान्तेर्नानारायणस्वरूपिणः ।
नित्याचाररतो ब्रह्मन् सर्वज्ञस्य सतोऽपि च
sūta uvāca
evamākarṇya tadvākyaṃ vicāryaṃ kamalāsanaḥ |
praṇataṃ munimabhyāha prahasanvismayanniva
||16||एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं विचार्यं कमलासनः ।
प्रणतं मुनिमभ्याह प्रहसन्विस्मयन्निव
brahmovāca
hanta te kathayiṣyāmi gatiṃ sūkṣmāṃ hi karmaṇām |
vicārya samyakkartavyaṃ karmasādhvitaracca yat
||17||हन्त ते कथयिष्यामि गतिं सूक्ष्मां हि कर्मणाम् ।
विचार्य सम्यक्कर्तव्यं कर्मसाध्वितरच्च यत्
anyathā kurvataḥ puṃsaḥ kṛtaṃ bhavati cānyathā |
buddhyā yuktyā''rjavenāpi gurūṇi ca laghūni ca
||18||अन्यथा कुर्वतः पुंसः कृतं भवति चान्यथा ।
बुद्ध्या युक्त्याऽऽर्जवेनापि गुरूणि च लघूनि च
kāryāṇi sādhayeddhīmān na garvānna ca matsarāt |
vāhanatvaṃ samāpanno garveṇa tu khageśvaraḥ
||19||कार्याणि साधयेद्धीमान् न गर्वान्न च मत्सरात् ।
वाहनत्वं समापन्नो गर्वेण तु खगेश्वरः
matsarānnāśitaṃ sarvamāmbikeya sutena ca |
matsarādeva rāmeṇa kṣatramutsāditaṃ purā
||20||मत्सरान्नाशितं सर्वमाम्बिकेय सुतेन च ।
मत्सरादेव रामेण क्षत्रमुत्सादितं पुरा
yo'nādinidhanodevo jagatkartā jaganmayaḥ |
jagaddhātā jagaddhartā sadasadvyaktamavyayam
||21||योऽनादिनिधनोदेवो जगत्कर्ता जगन्मयः ।
जगद्धाता जगद्धर्ता सदसद्व्यक्तमव्ययम्
yo kartumanyathā kartuṃ śaktaḥ kartuṃ ca sarvadā |
yasyā''jñāvaśagā nityaṃ devā indrapurogamāḥ
||22||यो कर्तुमन्यथा कर्तुं शक्तः कर्तुं च सर्वदा ।
यस्याऽऽज्ञावशगा नित्यं देवा इन्द्रपुरोगमाः
ahaṃ viṣṇuśca rudraśca sūryāgnivaruṇādayaḥ |
yo vighnahartā bhaktānāṃ vighnakartetarasya ca
||23||अहं विष्णुश्च रुद्रश्च सूर्याग्निवरुणादयः ।
यो विघ्नहर्ता भक्तानां विघ्नकर्तेतरस्य च
tasmim̐stvaṃ kṛtavān garvaṃ svavidyābalasaṃśrayāt |
sarvajñatā'bhimānena na kṛtaṃ pūjanaṃ tvayā
||24||तस्मिँस्त्वं कृतवान् गर्वं स्वविद्याबलसंश्रयात् ।
सर्वज्ञताऽभिमानेन न कृतं पूजनं त्वया
smaraṇaṃ vā gaṇeśasya prārambhe'nyasya vā tathā |
na kṛtaṃ ca tvayā vyāsa tena bhrāntistavā'nagha
||25||स्मरणं वा गणेशस्य प्रारम्भेऽन्यस्य वा तथा ।
न कृतं च त्वया व्यास तेन भ्रान्तिस्तवाऽनघ
ārambhe sarvakāryāṇāṃ praveśe vāpi nirgame |
śraute smārte laukike yo smṛto'vighnaṃ karotica
||26||आरम्भे सर्वकार्याणां प्रवेशे वापि निर्गमे ।
श्रौते स्मार्ते लौकिके यो स्मृतोऽविघ्नं करोतिच
yamāhuḥ paramānandaṃ yamāhuḥ paramāṃ gatim |
yamāhuḥ paramaṃ brahma vedaśāstrārthadarśinaḥ |
taṃ gaccha śaraṇaṃ vatsa dviradānanamādarāt
||27||यमाहुः परमानन्दं यमाहुः परमां गतिम् ।
यमाहुः परमं ब्रह्म वेदशास्त्रार्थदर्शिनः ।
तं गच्छ शरणं वत्स द्विरदाननमादरात्
sa cetprasanno bhagavān vāñchitaṃ te kariṣyati |
no ced varṣa sahasreṇa na svavāñchāmavāpsyati
||28||स चेत्प्रसन्नो भगवान् वाञ्छितं ते करिष्यति ।
नो चेद् वर्ष सहस्रेण न स्ववाञ्छामवाप्स्यति
vyāsa uvāca
ko sau gaṇeśaḥ kiṃ cāsya rūpaṃ vedyaṃ kathaṃ ca tat |
kasya vā'yaṃ prasanno'bhūt pūrvaṃ hi caturānana
||29||को सौ गणेशः किं चास्य रूपं वेद्यं कथं च तत् ।
कस्य वाऽयं प्रसन्नोऽभूत् पूर्वं हि चतुरानन
kati vā hyavatārāśca kiṃ kiṅkārya ca vai kṛtam |
pūrvaṃ ca pūjitaḥ kena kasminkāle smṛto'pi ca
||30||कति वा ह्यवताराश्च किं किङ्कार्य च वै कृतम् ।
पूर्वं च पूजितः केन कस्मिन्काले स्मृतोऽपि च
mama vikṣiptacittasya pṛcchataḥ prapitāmaha |
etatsarvaṃ suvistāryaṃ brūhi me karuṇānidhe
||31||मम विक्षिप्तचित्तस्य पृच्छतः प्रपितामह ।
एतत्सर्वं सुविस्तार्यं ब्रूहि मे करुणानिधे
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe vyāsapraśnavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||