pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
śrutvā dṛṣṭvā śūraseno mahimānaṃ vratodbhavam |
svayaṃ kartumanāḥ prāha vasiṣṭhaṃ munipuṅgavam
||1||श्रुत्वा दृष्ट्वा शूरसेनो महिमानं व्रतोद्भवम् ।
स्वयं कर्तुमनाः प्राह वसिष्ठं मुनिपुङ्गवम्
rājovāca
muhūrtaṃ vada saṅkaṣṭacaturthīvrata hetave |
vrataṃ karttumihecchāmi sadyaḥ pratyayakārakam
||2||मुहूर्तं वद सङ्कष्टचतुर्थीव्रत हेतवे ।
व्रतं कर्त्तुमिहेच्छामि सद्यः प्रत्ययकारकम्
vasiṣṭha uvāca
māghe kṛṣṇe bhaumavāre kuruṣva vratamuttamam |
sarvasiddhikaraṃ sarvakāmadaṃ rājasattama
||3||माघे कृष्णे भौमवारे कुरुष्व व्रतमुत्तमम् ।
सर्वसिद्धिकरं सर्वकामदं राजसत्तम
brahmovāca
rājā sambhṛtasambhāraḥ sapatnīko'ti bhaktimān |
acireṇaiva samprāpte vasiṣṭhoktadine śubhe
||4||राजा सम्भृतसम्भारः सपत्नीकोऽति भक्तिमान् ।
अचिरेणैव सम्प्राप्ते वसिष्ठोक्तदिने शुभे
prārīpsamānaḥ saṅkaṣṭacaturthīvratamuttamam |
prāptaḥsnānaṃ vidhāyātha nityakarma samāpya ca
||5||प्रारीप्समानः सङ्कष्टचतुर्थीव्रतमुत्तमम् ।
प्राप्तःस्नानं विधायाथ नित्यकर्म समाप्य च
gaṇeśaṃ pūjayitvaiva svastivācyadvijarṣabhān |
pūjayitvā vasiṣṭhaṃ sa tato'nujñāṃ samāpya ca
||6||गणेशं पूजयित्वैव स्वस्तिवाच्यद्विजर्षभान् ।
पूजयित्वा वसिष्ठं स ततोऽनुज्ञां समाप्य च
gaṇeśe mana ādhāya tannāmajapatatparaḥ |
ekāṅguṣṭhasthitastāvad yāvadastamiyād raviḥ
||7||गणेशे मन आधाय तन्नामजपतत्परः ।
एकाङ्गुष्ठस्थितस्तावद् यावदस्तमियाद् रविः
punaḥsnānaṃ cakārāśu sāyaṃsandhyāmupāsya ca |
prārabhat pūjanaṃ samyagvasiṣṭhena samanvitaḥ
||8||पुनःस्नानं चकाराशु सायंसन्ध्यामुपास्य च ।
प्रारभत् पूजनं सम्यग्वसिष्ठेन समन्वितः
mahāmaṇḍapikāṃ kṛtvā kadalīstambhamaṇḍitām |
nānālaṅkāravastrāḍhyāṃ chatracāmaraśobhitām
||9||महामण्डपिकां कृत्वा कदलीस्तम्भमण्डिताम् ।
नानालङ्कारवस्त्राढ्यां छत्रचामरशोभिताम्
ādarśapaṅktirucirāṃ puṣpamālāvibhūṣitām |
nānāmaṇiprabhāyuktāṃ dīpamālāvirājitām
||10||आदर्शपङ्क्तिरुचिरां पुष्पमालाविभूषिताम् ।
नानामणिप्रभायुक्तां दीपमालाविराजिताम्
tanmadhye svarṇakalaśe sthāpayitvā gajānanīm |
sauvarṇīṃ pratimāṃ cārusarvāvayavasundarām
||11||तन्मध्ये स्वर्णकलशे स्थापयित्वा गजाननीम् ।
सौवर्णीं प्रतिमां चारुसर्वावयवसुन्दराम्
nānālaṅkārarucirāṃ nānāratnavibhūṣitām |
paṭhatsu dvijamukhyeṣu gāyatsu gāyakeṣu ca
||12||नानालङ्काररुचिरां नानारत्नविभूषिताम् ।
पठत्सु द्विजमुख्येषु गायत्सु गायकेषु च
nadatsu sarvatūryeṣu nṛtyatsu nartakeṣu ca |
vaidikaiścaiva porāṇai stāṃ mūrtiṃ samapūjayat
||13||नदत्सु सर्वतूर्येषु नृत्यत्सु नर्तकेषु च ।
वैदिकैश्चैव पोराणै स्तां मूर्तिं समपूजयत्
upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pañcāmṛtapuraḥsaram |
modakāpūpalaḍḍūkapāyasānnaṃ saśarkaram
||14||उपचारैः षोडशभिः पञ्चामृतपुरःसरम् ।
मोदकापूपलड्डूकपायसान्नं सशर्करम्
nānāvyañjanaśobhāḍhyaṃ pañcāmṛta samanvitam |
naivedyaṃ purataḥ sthāpya jalaṃ ca cārūgandhayuk
||15||नानाव्यञ्जनशोभाढ्यं पञ्चामृत समन्वितम् ।
नैवेद्यं पुरतः स्थाप्य जलं च चारूगन्धयुक्
samarpayāmāsa nṛpo gajānanasutuṣṭaye |
phalāni pūgatāmbūlaṃ dakṣiṇāṃ ratnakāñcanīm
||16||समर्पयामास नृपो गजाननसुतुष्टये ।
फलानि पूगताम्बूलं दक्षिणां रत्नकाञ्चनीम्
dūrvāṃ nīrājanaṃ mantrapuṣpāñjalīnanekadhā |
tithaye gaṇanāthāya candryārghyaṃ dadāvatha
||17||दूर्वां नीराजनं मन्त्रपुष्पाञ्जलीननेकधा ।
तिथये गणनाथाय चन्द्र्यार्घ्यं ददावथ
brāhmaṇān pūjayāmāsa sādaraṃ cāpyabūbhujat |
ayutaṃ gā dadau tebhyo vastrālaṅkāradakṣiṇāḥ
||18||ब्राह्मणान् पूजयामास सादरं चाप्यबूभुजत् ।
अयुतं गा ददौ तेभ्यो वस्त्रालङ्कारदक्षिणाः
tataḥ suhṛdbandhuyutaḥ svayaṃ ca bubhuje nṛpaḥ |
rātrau jāgaraṇaṃ cakre gītavādyakathādibhiḥ
||19||ततः सुहृद्बन्धुयुतः स्वयं च बुभुजे नृपः ।
रात्रौ जागरणं चक्रे गीतवाद्यकथादिभिः
prabhāte vimale snātvā punaḥ sampūjya pūrvavat |
mūrti tāṃ gaṇanāthasya vasiṣṭhāya sadakṣiṇām
||20||प्रभाते विमले स्नात्वा पुनः सम्पूज्य पूर्ववत् ।
मूर्ति तां गणनाथस्य वसिष्ठाय सदक्षिणाम्
sopaskarāṃ dadau rājā tatastuṣṭo gajānanaḥ |
vimānaṃ preṣayāmāsa sarvasampad virājitam
||21||सोपस्करां ददौ राजा ततस्तुष्टो गजाननः ।
विमानं प्रेषयामास सर्वसम्पद् विराजितम्
taddūtaiḥ sthāpitastatra gajānanasvarūpavān |
paśyatāṃ sarvalokānāṃ mana ānandayan muhuḥ
||22||तद्दूतैः स्थापितस्तत्र गजाननस्वरूपवान् ।
पश्यतां सर्वलोकानां मन आनन्दयन् मुहुः
calito devalokāya rājā puṇyaprabhāvataḥ |
tamūcurdevadūtāste gajānanasvarūpiṇaḥ
||23||चलितो देवलोकाय राजा पुण्यप्रभावतः ।
तमूचुर्देवदूतास्ते गजाननस्वरूपिणः
nānālaṅkāraśobhāḍhyā mukuṭākrāntamastakāḥ |
vināyakena tuṣṭena vimānaṃ preṣitaṃ tava
||24||नानालङ्कारशोभाढ्या मुकुटाक्रान्तमस्तकाः ।
विनायकेन तुष्टेन विमानं प्रेषितं तव
tvaddarśanautsukyavatā tato vayamupāgatāḥ |
iti tadvacanaṃ śrutvā mumocāśrūṇi bhūmipaḥ
||25||त्वद्दर्शनौत्सुक्यवता ततो वयमुपागताः ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा मुमोचाश्रूणि भूमिपः
jagāda gadgagadagirā romāñcāñcitavigrahaḥ |
tānuvāca tato rājā śūrasenaḥ smayanniva
||26||जगाद गद्गगदगिरा रोमाञ्चाञ्चितविग्रहः ।
तानुवाच ततो राजा शूरसेनः स्मयन्निव
avyaktasyāprameyasya nitasyajagadīśituḥ |
vāṅmano'gocarasyāpi na heturmama darśane
||27||अव्यक्तस्याप्रमेयस्य नितस्यजगदीशितुः ।
वाङ्मनोऽगोचरस्यापि न हेतुर्मम दर्शने
na samarthāśca yaṃ vedāḥ śāstrāṇi ca nirūpitam |
yaṃ ca smaranti satataṃ keśādyā devatāgaṇāḥ
||28||न समर्थाश्च यं वेदाः शास्त्राणि च निरूपितम् ।
यं च स्मरन्ति सततं केशाद्या देवतागणाः
tenāhaṃ cet smṛtoṃ dūtāstarhi bhāgyaṃ mahanmama |
ityākarṇya tu tadvākyaṃ dūtā ūcaḥ punarnṛpam
||29||तेनाहं चेत् स्मृतों दूतास्तर्हि भाग्यं महन्मम ।
इत्याकर्ण्य तु तद्वाक्यं दूता ऊचः पुनर्नृपम्
mahimānaṃ na jānīmo bhaktānāṃ nṛpate vayam |
nirguṇaṃ yannirākāraṃ yena sākāratāmiyāt
||30||महिमानं न जानीमो भक्तानां नृपते वयम् ।
निर्गुणं यन्निराकारं येन साकारतामियात्
rājovāca
ekā me mahatī vāñchā tuṣṭe deve bhavatsu ca |
tuṣṭeṣu nagarīṃ hitvā kathaṃ yāyāṃ gajānanam
||31||एका मे महती वाञ्छा तुष्टे देवे भवत्सु च ।
तुष्टेषु नगरीं हित्वा कथं यायां गजाननम्
na bhakṣitaṃ vinā'pyetairmayā hālāhalaṃ kvacit |
sa kathaṃ paramānandaṃ bhokṣya etairvinā'naghāḥ
||32||न भक्षितं विनाऽप्येतैर्मया हालाहलं क्वचित् ।
स कथं परमानन्दं भोक्ष्य एतैर्विनाऽनघाः
punarūcuśca taṃ dūtāstvadicchā paripūryatām |
na ced gajānanaḥ krodhāt tāḍayiṣyati no'khilān
||33||पुनरूचुश्च तं दूतास्त्वदिच्छा परिपूर्यताम् ।
न चेद् गजाननः क्रोधात् ताडयिष्यति नोऽखिलान्
brahmovāca
tataḥ sarvaṃ janaṃ netuṃ vimāne nidadhuḥ kṣaṇāt |
caturākarajā brahman nikṣiptāḥ sarvajantavaḥ
||34||ततः सर्वं जनं नेतुं विमाने निदधुः क्षणात् ।
चतुराकरजा ब्रह्मन् निक्षिप्ताः सर्वजन्तवः
sarve divyāmbarā divyavastrālaṅkāraśobhinaḥ |
ūcaḥ parasparaṃ sarve kimetadadbhutaṃ mahat
||15||सर्वे दिव्याम्बरा दिव्यवस्त्रालङ्कारशोभिनः ।
ऊचः परस्परं सर्वे किमेतदद्भुतं महत्
asmābhirna kṛtaṃ puṇyaṃ vimānaṃ kathamīdṛśam |
apare cābruvaṃstatra rājapuṇyabalādidam
||36||अस्माभिर्न कृतं पुण्यं विमानं कथमीदृशम् ।
अपरे चाब्रुवंस्तत्र राजपुण्यबलादिदम्
yathā nidhibalād dhātumātrasya hāṭakaṃ bhavet |
atipāpo yathā sādhuvacasā siddhimāpnuyāt
||37||यथा निधिबलाद् धातुमात्रस्य हाटकं भवेत् ।
अतिपापो यथा साधुवचसा सिद्धिमाप्नुयात्
tathaiva rājapuṇyena vayaṃ sarve samuddhṛtāḥ |
tato vaināyakā dūtā gatimūrdhvāmakalpayan
||38||तथैव राजपुण्येन वयं सर्वे समुद्धृताः ।
ततो वैनायका दूता गतिमूर्ध्वामकल्पयन्
jaḍībhūtaṃ vimānaṃ tannodatiṣṭhan mahītalāt |
tataḥ saṃśayitaṃ sarvaṃ kathametad divaṃ vrajet
||39||जडीभूतं विमानं तन्नोदतिष्ठन् महीतलात् ।
ततः संशयितं सर्वं कथमेतद् दिवं व्रजेत्
ūcuḥ parasparaṃ lokā nirdaivasya nidhiḥ kutaḥ |
ārurukṣet kathaṃ bhikṣāpātraṃ śikyaṃ mahattaram
||40||ऊचुः परस्परं लोका निर्दैवस्य निधिः कुतः ।
आरुरुक्षेत् कथं भिक्षापात्रं शिक्यं महत्तरम्
dadṛśuḥ sarvataḥ kecit kuṣṭhī dṛṣṭipathaṃ gataḥ |
uvāca kaścidrājānaṃ kuṣṭhinaṃ tvamimaṃ tyaja
||4||ददृशुः सर्वतः केचित् कुष्ठी दृष्टिपथं गतः ।
उवाच कश्चिद्राजानं कुष्ठिनं त्वमिमं त्यज
asminnadho gate yānamūrdhvametad bhaviṣyati |
śūrasena uvācaitān dūtām̐staṃ tyaktumicchataḥ
||42||अस्मिन्नधो गते यानमूर्ध्वमेतद् भविष्यति ।
शूरसेन उवाचैतान् दूताँस्तं त्यक्तुमिच्छतः
ahaṃ pāpasamācārastyājyo neyaḥ ime'khilāḥ |
athavā kathyatāmasya pūrvapāpaṃ ca janma ca
||43||अहं पापसमाचारस्त्याज्यो नेयः इमेऽखिलाः ।
अथवा कथ्यतामस्य पूर्वपापं च जन्म च
matsnehāt sarvavetṛtvādupāyaṃ kṛpayā'pi ca |
dūtā ūcuḥ |
na kāryā nṛpate cintā vadiṣyāmo vayaṃ tava
||44||मत्स्नेहात् सर्ववेतृत्वादुपायं कृपयाऽपि च ।
दूता ऊचुः ।
न कार्या नृपते चिन्ता वदिष्यामो वयं तव
janmapāpamupāyaṃ ca kuṣṭhino duṣṭa karma ca
||45||जन्मपापमुपायं च कुष्ठिनो दुष्ट कर्म च
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe śūrasenakṛtacaturthīvrataphalanirūpaṇaṃ nāma pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ || 75 ||