mantropadeśa varṇanaṃ nāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ
viśvāmitra uvāca
itastato bhraman dhāvan vallabhasyātmajastadā |
na viveda gataṃ vastraṃ bhūṣaṇaṃ cātivivhala
||1||इतस्ततो भ्रमन् धावन् वल्लभस्यात्मजस्तदा ।
न विवेद गतं वस्त्रं भूषणं चातिविव्हल
papraccha brāhmaṇānmārge vṛkṣām̐ścaiva vināyakam |
vināyako gataḥ kutra kvaciddṛṣṭo gadantu me
||2||पप्रच्छ ब्राह्मणान्मार्गे वृक्षाँश्चैव विनायकम् ।
विनायको गतः कुत्र क्वचिद्दृष्टो गदन्तु मे
sa evaṃ bhrāntahṛdayo'bhramaccakṣuḥ nṛpottama |
nipapāta dharāpṛṣṭhe kṣaṇaṃ vigatacetanaḥ
||3||स एवं भ्रान्तहृदयोऽभ्रमच्चक्षुः नृपोत्तम ।
निपपात धरापृष्ठे क्षणं विगतचेतनः
etasminnantare svapne'paśyad brāhmaṇamagrataḥ |
dattaṃ tavepsitaṃ bāla mudgalena mayā hi tat
||4||एतस्मिन्नन्तरे स्वप्नेऽपश्यद् ब्राह्मणमग्रतः ।
दत्तं तवेप्सितं बाल मुद्गलेन मया हि तत्
yat tvayā yācitaṃ pūrvaṃ vighneśād dṛṣṭigocarāt |
ityuktvā prasthite tasmin brāhmaṇe nṛpasattama
||5||यत् त्वया याचितं पूर्वं विघ्नेशाद् दृष्टिगोचरात् ।
इत्युक्त्वा प्रस्थिते तस्मिन् ब्राह्मणे नृपसत्तम
suptosthita iva prāyo dakṣohṛṣṭamanā'bhavat |
kasmaicit paripapraccha tvaritāya dvijātaye
||6||सुप्तोस्थित इव प्रायो दक्षोहृष्टमनाऽभवत् ।
कस्मैचित् परिपप्रच्छ त्वरिताय द्विजातये
antikaṃ darśitaṃ tena bahuśiṣyopaśobhitam |
mudgalasyātibhaktasya gajānanaratasya ca |
āśramaṃ paramaṃ divyaṃ sarvasattvā'bhayapradam
||7||अन्तिकं दर्शितं तेन बहुशिष्योपशोभितम् ।
मुद्गलस्यातिभक्तस्य गजाननरतस्य च ।
आश्रमं परमं दिव्यं सर्वसत्त्वाऽभयप्रदम्
mudgalaṃ manasā dhyāyan bhraman yātastadāśramam |
nānāścaryayutaṃ ramyamalakānandanātigam
||8||मुद्गलं मनसा ध्यायन् भ्रमन् यातस्तदाश्रमम् ।
नानाश्चर्ययुतं रम्यमलकानन्दनातिगम्
dadarśa mudgalaṃ tatra parārdhyāsanagaṃ dvijam |
vedavedāṅgatattvajñaṃ sarvaśāstraviśāradam
||9||ददर्श मुद्गलं तत्र परार्ध्यासनगं द्विजम् ।
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम्
yogābhyāsabalairnānārūpiṇaṃ sūryatejasam |
vaināyakīṃ mahāmūrtiṃ ratnakāñcananirmitām
||10||योगाभ्यासबलैर्नानारूपिणं सूर्यतेजसम् ।
वैनायकीं महामूर्तिं रत्नकाञ्चननिर्मिताम्
caturbhujāṃ trinayanāṃ nānālaṅkāraśobhinīm |
upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjayantaṃ vidhānataḥ
||11||चतुर्भुजां त्रिनयनां नानालङ्कारशोभिनीम् ।
उपचारैः षोडशभिः पूजयन्तं विधानतः
nanāma dakṣastaṃ dṛṣṭvā daṇḍavat pṛthivītale |
muñcannaśrūṇi netrābhyāṃ niśvasam̐śca muhurmuhuḥ
||12||ननाम दक्षस्तं दृष्ट्वा दण्डवत् पृथिवीतले ।
मुञ्चन्नश्रूणि नेत्राभ्यां निश्वसँश्च मुहुर्मुहुः
viśvāmitra uvāca
papraccha mudgalastaṃ tu kastvaṃ kasmādihāgataḥ |
nudāmi duḥkhaṃ kiṃ te'sti vada sarvamaśeṣataḥ
||13||पप्रच्छ मुद्गलस्तं तु कस्त्वं कस्मादिहागतः ।
नुदामि दुःखं किं तेऽस्ति वद सर्वमशेषतः
evaṃ vipravacaḥ śrutvā kamalānandanastadā |
sāvadhānamanā bhūtvā jagāda dvijapuṅgavam
||14||एवं विप्रवचः श्रुत्वा कमलानन्दनस्तदा ।
सावधानमना भूत्वा जगाद द्विजपुङ्गवम्
dakṣa uvāca
satyameva vade brahmannabhiprāyaṃ tavāntike |
karṇāṭadeśe rājābhūnnagare bhānusaṃjñake
||15||सत्यमेव वदे ब्रह्मन्नभिप्रायं तवान्तिके ।
कर्णाटदेशे राजाभून्नगरे भानुसंज्ञके
vallabhonāma nītijño jñānī dātā dayānvitaḥ |
tasya patnī tu kamalā janayāmāsa māṃ yadā
||16||वल्लभोनाम नीतिज्ञो ज्ञानी दाता दयान्वितः ।
तस्य पत्नी तु कमला जनयामास मां यदा
tadā durgandhikṣatayuk śoṇitastrāvināsikaḥ |
andhaḥ kubjaḥ karṇahīnaḥ śabdahīnaḥ śvasanbahu
||17||तदा दुर्गन्धिक्षतयुक् शोणितस्त्राविनासिकः ।
अन्धः कुब्जः कर्णहीनः शब्दहीनः श्वसन्बहु
abhavaṃ nāgarā dṛṣṭvā tyajainamiti cābruvan |
pitā me dvādaśābdāni nānāyatnamathā'karot
||18||अभवं नागरा दृष्ट्वा त्यजैनमिति चाब्रुवन् ।
पिता मे द्वादशाब्दानि नानायत्नमथाऽकरोत्
śarīrapāṭavārthaṃ me nālabhat tanmaheśvarāt |
upāyaṃ sa tato māṃ ca mātaraṃ kamalāṃ ca me
||19||शरीरपाटवार्थं मे नालभत् तन्महेश्वरात् ।
उपायं स ततो मां च मातरं कमलां च मे
bahirniṣkāsayāmāsa nirdaye'nāntarātmanā |
tato me jananī khedādaṭamānā puraṃ puram
||20||बहिर्निष्कासयामास निर्दयेऽनान्तरात्मना ।
ततो मे जननी खेदादटमाना पुरं पुरम्
āgatya kauṇḍinyapuraṃ mahā saha kṣudhārditā |
bhikṣāṭane kriyamāṇe pūrvapuṇyaprabhāvataḥ
||21||आगत्य कौण्डिन्यपुरं महा सह क्षुधार्दिता ।
भिक्षाटने क्रियमाणे पूर्वपुण्यप्रभावतः
abhavaddarśanaṃ te vāmandhasyeva yathā dṛśiḥ |
tava gātrabhavādvāyoḥ sparśāddoṣā gatā mama
||22||अभवद्दर्शनं ते वामन्धस्येव यथा दृशिः ।
तव गात्रभवाद्वायोः स्पर्शाद्दोषा गता मम
raghunāthāṅghrisaṃsparśādahalyāyā yathā purā |
divyadehaṃ samāpannaḥ prasādāttava suvrata
||23||रघुनाथाङ्घ्रिसंस्पर्शादहल्याया यथा पुरा ।
दिव्यदेहं समापन्नः प्रसादात्तव सुव्रत
na mayā viditaṃ kiñcijjananyā me niveditam |
ahaṃ ca vismito bhūtvā niścayaṃ kṛtavān hṛdi
||24||न मया विदितं किञ्चिज्जनन्या मे निवेदितम् ।
अहं च विस्मितो भूत्वा निश्चयं कृतवान् हृदि
yadaṅgavāyusparśena divyadehamahaṅgataḥ |
taddarśanaṃ yadā syānme tadā dehaṃ dharāmyaham
||25||यदङ्गवायुस्पर्शेन दिव्यदेहमहङ्गतः ।
तद्दर्शनं यदा स्यान्मे तदा देहं धराम्यहम्
evaṃ bhraman bahudinaṃ tato'sau karuṇānidhiḥ |
āvirāsīn matpurataḥ koṭisūryasamaprabhaḥ
||26||एवं भ्रमन् बहुदिनं ततोऽसौ करुणानिधिः ।
आविरासीन् मत्पुरतः कोटिसूर्यसमप्रभः
ubhayostapasā tuṣṭo devadevo gajānanaḥ |
taṃ dṛṣṭvā kamalā kāmān samprāptā manasīpsitān
||27||उभयोस्तपसा तुष्टो देवदेवो गजाननः ।
तं दृष्ट्वा कमला कामान् सम्प्राप्ता मनसीप्सितान्
tato māmabravīd devaḥ prasanno mañjulāṅgiram |
yadarthaṃ niyamaṃ kṛtvā bhraman khedamupāgataḥ
||28||ततो मामब्रवीद् देवः प्रसन्नो मञ्जुलाङ्गिरम् ।
यदर्थं नियमं कृत्वा भ्रमन् खेदमुपागतः
so'haṃ te darśanaṃ yāto mudgalo brāhmaṇottamaḥ |
śrutvā tadvacanaṃ hṛṣṭamabhavan mānasaṃ mama
||29||सोऽहं ते दर्शनं यातो मुद्गलो ब्राह्मणोत्तमः ।
श्रुत्वा तद्वचनं हृष्टमभवन् मानसं मम
tato gajānanamahaṃ stutavān vividhaiḥ stavaiḥ |
uvāca suprasannātmā varaṃ vṛṇu mahāmate
||30||ततो गजाननमहं स्तुतवान् विविधैः स्तवैः ।
उवाच सुप्रसन्नात्मा वरं वृणु महामते
ahaṃ cākathayaṃ tasmai yadyanme manasīpsitam |
tato brāhmaṇarūpaṃ tat tyaktvā'nyad rūpamādadhe
||31||अहं चाकथयं तस्मै यद्यन्मे मनसीप्सितम् ।
ततो ब्राह्मणरूपं तत् त्यक्त्वाऽन्यद् रूपमादधे
caturbhujaṃ mahākāyaṃ mukuṭāṭopamastakam |
paraśuṃ kamalaṃ mālāṃ modakānāvahat karaiḥ
||32||चतुर्भुजं महाकायं मुकुटाटोपमस्तकम् ।
परशुं कमलं मालां मोदकानावहत् करैः
divyāmbaradharaṃ bhrājadviṣāṇakarapuṣkaram |
kuṇḍaleprāvahacchutyoḥ sūryabimbe ivāpare
||33||दिव्याम्बरधरं भ्राजद्विषाणकरपुष्करम् ।
कुण्डलेप्रावहच्छुत्योः सूर्यबिम्बे इवापरे
divyālaṅkārasaṃyuktaṃ bhujaṅgavalayodaram |
devarṣigandharvagaṇaiḥ kinnarairūpaśobhitam
||34||दिव्यालङ्कारसंयुक्तं भुजङ्गवलयोदरम् ।
देवर्षिगन्धर्वगणैः किन्नरैरूपशोभितम्
tata ānandapūrṇo'haṃ dṛṣṭvā rūpaṃ tathā'bhavam |
pūrṇacandraṃ yathā dṛṣṭvā pūrṇo bhavati vāridhiḥ |
tanoktaṃ mudgalaḥ sarvān kāmām̐ste paripūrayet
||35||तत आनन्दपूर्णोऽहं दृष्ट्वा रूपं तथाऽभवम् ।
पूर्णचन्द्रं यथा दृष्ट्वा पूर्णो भवति वारिधिः ।
तनोक्तं मुद्गलः सर्वान् कामाँस्ते परिपूरयेत्
tadevā'ntarhitaṃ rūpaṃ dṛṣṭaṃ yāvanna sādaram |
yathā svapnagataṃ sarvaṃ jāgarernaiva dṛśyate
||36||तदेवाऽन्तर्हितं रूपं दृष्टं यावन्न सादरम् ।
यथा स्वप्नगतं सर्वं जागरेर्नैव दृश्यते
tato'haṃ nitarāṃ khinno nyapataṃ bhuvi mūrcchitaḥ |
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ varaṃ vṛṇviti saṃsmaran
||37||ततोऽहं नितरां खिन्नो न्यपतं भुवि मूर्च्छितः ।
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां वरं वृण्विति संस्मरन्
yayāce devadeveśaṃ sarvavyāpinamīśvaram |
gṛhe me susthirā lakṣmīrbhaktirme tādṛśī tava
||38||ययाचे देवदेवेशं सर्वव्यापिनमीश्वरम् ।
गृहे मे सुस्थिरा लक्ष्मीर्भक्तिर्मे तादृशी तव
dṛṣṭaścet pūrvapuṇyena dvayametat pradīyatām |
tato'haṃ śrutavān dattamiti vācaṃ nabhogatām
||39||दृष्टश्चेत् पूर्वपुण्येन द्वयमेतत् प्रदीयताम् ।
ततोऽहं श्रुतवान् दत्तमिति वाचं नभोगताम्
tato hṛṣṭamanā vipra tava sānnidhyamāgataḥ |
mudgalastvaṃ dvipāsyo'sau dvipāsyastvaṃ sa mudgalaḥ
||40||ततो हृष्टमना विप्र तव सान्निध्यमागतः ।
मुद्गलस्त्वं द्विपास्योऽसौ द्विपास्यस्त्वं स मुद्गलः
iti me manasi spaṣṭaṃ bhāti sarvaṃ gajānanaḥ |
bhṛguruvāca |
iti tadvacanaṃ śrutvā mudgalo vākyamabravīt
||41||इति मे मनसि स्पष्टं भाति सर्वं गजाननः ।
भृगुरुवाच ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा मुद्गलो वाक्यमब्रवीत्
sabhāgyaḥ kṛtakṛtyo'si bhaktimān kamalāsuta |
mahimā tava bhakterhi vaktuṃ śakyo na kenacit
||42||सभाग्यः कृतकृत्योऽसि भक्तिमान् कमलासुत ।
महिमा तव भक्तेर्हि वक्तुं शक्यो न केनचित्
tapāmi sudṛḍhaṃ cāhaṃ daśavarṣaśataṃ tapaḥ |
na ma etādṛśo devo dṛṣṭa āsīt kadācana
||43||तपामि सुदृढं चाहं दशवर्षशतं तपः ।
न म एतादृशो देवो दृष्ट आसीत् कदाचन
yaḥ sarvajagatāṃ nāthaścarācaragurorgurūḥ |
yo rajaḥsattvatamasāṃ netā nityaṃ guṇāśrayaḥ
||44||यः सर्वजगतां नाथश्चराचरगुरोर्गुरूः ।
यो रजःसत्त्वतमसां नेता नित्यं गुणाश्रयः
yo brahmaśivaviṣṇūnāṃ śarīrāṇi karoti hi |
bhūtānāṃ ca vibhūtīnāṃ mātrendriyadhiyāmapi
||45||यो ब्रह्मशिवविष्णूनां शरीराणि करोति हि ।
भूतानां च विभूतीनां मात्रेन्द्रियधियामपि
yaṃ na devā viduḥ samyak na vedā narṣayo'pi ca |
evaṃ gajānanaṃ tvaṃ hi pratyakṣaṃ dṛṣṭavān sphuṭam
||46||यं न देवा विदुः सम्यक् न वेदा नर्षयोऽपि च ।
एवं गजाननं त्वं हि प्रत्यक्षं दृष्टवान् स्फुटम्
ahaṃ tvaccaraṇau vande yatastvaṃ bhaktimān paraḥ |
tataḥ parasparaṃ tau tu nematuścāliliṅgatuḥ
||47||अहं त्वच्चरणौ वन्दे यतस्त्वं भक्तिमान् परः ।
ततः परस्परं तौ तु नेमतुश्चालिलिङ्गतुः
gurubandhū ciraṃ kālamekacittau samāgatau |
tata ekākṣaraṃ mantraṃ sajapadhyānapūrvakam
||48||गुरुबन्धू चिरं कालमेकचित्तौ समागतौ ।
तत एकाक्षरं मन्त्रं सजपध्यानपूर्वकम्
mudgalo rājaputrāya namrāyopadideśa ha |
uvāca cainaṃ bhūyo'pi mantrasyā'sya dinedine
||49||मुद्गलो राजपुत्राय नम्रायोपदिदेश ह ।
उवाच चैनं भूयोऽपि मन्त्रस्याऽस्य दिनेदिने
anuṣṭhānaṃ kuruṣva tvaṃ prasannaste bhaviṣyati |
gajānano dadet kāmān manasā vācchitām̐stvayā
||50||अनुष्ठानं कुरुष्व त्वं प्रसन्नस्ते भविष्यति ।
गजाननो ददेत् कामान् मनसा वाच्छिताँस्त्वया
enaṃ cet tyajase mantraṃ sarvaśo nāśameṣyasi |
yadyasya bhaktiṃ suciraṃ loke'smin vicariṣyasi
||51||एनं चेत् त्यजसे मन्त्रं सर्वशो नाशमेष्यसि ।
यद्यस्य भक्तिं सुचिरं लोकेऽस्मिन् विचरिष्यसि
indrādilokapālānāṃ gaṇo vaśyatvameṣyati |
iha bhuktvā'khilān bhogānante mokṣamavāpsyasi
||52||इन्द्रादिलोकपालानां गणो वश्यत्वमेष्यति ।
इह भुक्त्वाऽखिलान् भोगानन्ते मोक्षमवाप्स्यसि
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe mantropadeśa varṇanaṃ nāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 21 ||