tryaśītitamo'dhyāyaḥ
muniruvāca
kasmin sthāne tapo'kāri rāmeṇa paramādbhutam |
tanme kathaya lokeśa tṛptiṃ me nāsti śaṛṇvataḥ
||1||कस्मिन् स्थाने तपोऽकारि रामेण परमाद्भुतम् ।
तन्मे कथय लोकेश तृप्तिं मे नास्ति शृण्वतः
ka uvāca
mayūreśvara nāmnā yatkṣetraṃ khyātaṃ caturyuge |
yatrāvatīrṇo deveśo mayūrāruḍha eva saḥ
||2||मयूरेश्वर नाम्ना यत्क्षेत्रं ख्यातं चतुर्युगे ।
यत्रावतीर्णो देवेशो मयूरारुढ एव सः
kamalāsūranāmānamahad daityapuṅgavam |
yasmān mayūramārūḍho mayūreśa iti sphuṭam
||3||कमलासूरनामानमहद् दैत्यपुङ्गवम् ।
यस्मान् मयूरमारूढो मयूरेश इति स्फुटम्
saṃstuto devamunibhirloke tāṃ khyātimāgamat |
tatrānuṣṭhānamakarodavāpa paraśuṃ tataḥ
||4||संस्तुतो देवमुनिभिर्लोके तां ख्यातिमागमत् ।
तत्रानुष्ठानमकरोदवाप परशुं ततः
svayaṃ paraśurāmo'bhūnnāmnā khyātastriviṣṭape |
itihāsaṃ pravakṣyāmi śaṛṇu taṃ munisattama
||5||स्वयं परशुरामोऽभून्नाम्ना ख्यातस्त्रिविष्टपे ।
इतिहासं प्रवक्ष्यामि शृणु तं मुनिसत्तम
tārakonāma daityo'bhūnmahābala parākramaḥ |
divyavarṣa sahasraṃ sa tapastepe sudāruṇam
||6||तारकोनाम दैत्योऽभून्महाबल पराक्रमः ।
दिव्यवर्ष सहस्रं स तपस्तेपे सुदारुणम्
tataḥ prasanno brahmā'smai dadau sarvābhayaṃ dvija |
devarṣiyakṣagandharvoragarākṣasahastataḥ
||7||ततः प्रसन्नो ब्रह्माऽस्मै ददौ सर्वाभयं द्विज ।
देवर्षियक्षगन्धर्वोरगराक्षसहस्ततः
tacchastrāstragaṇān mṛtyurna te kvāpi bhavediti |
utpatsyate yadā skandastataste maraṇaṃ bhavet
||8||तच्छस्त्रास्त्रगणान् मृत्युर्न ते क्वापि भवेदिति ।
उत्पत्स्यते यदा स्कन्दस्ततस्ते मरणं भवेत्
iti tadvākyamākarṇya balagarvasamāyutaḥ |
tārako'pīḍayallokāṃstrailokye vasato mune
||9||इति तद्वाक्यमाकर्ण्य बलगर्वसमायुतः ।
तारकोऽपीडयल्लोकांस्त्रैलोक्ये वसतो मुने
vedādhyayananiṣṭhāṃśca tapo'nuṣṭhānakāriṇaḥ |
agnihotraratānanyān kārāgāre'kṣipad dvijān
||10||वेदाध्ययननिष्ठांश्च तपोऽनुष्ठानकारिणः ।
अग्निहोत्ररतानन्यान् कारागारेऽक्षिपद् द्विजान्
sarvān rājño'tha nāgāṃśca vaśe kṛtvā divaṃ yayau |
indrādayastadā devā himācalaguhāṃ gatāḥ
||11||सर्वान् राज्ञोऽथ नागांश्च वशे कृत्वा दिवं ययौ ।
इन्द्रादयस्तदा देवा हिमाचलगुहां गताः
tad bhāyānnābhavat kvāpi yajanaṃ pūjanaṃ tathā |
ahameveśvaro devo brāhmaṇaḥ kuladevatā
||12||तद् भायान्नाभवत् क्वापि यजनं पूजनं तथा ।
अहमेवेश्वरो देवो ब्राह्मणः कुलदेवता
ahaṃ namasya pūjyaśca nānyo jagati vartate |
yaścānyān praṇamet kvāpi pūjayedvā kadācana
||13||अहं नमस्य पूज्यश्च नान्यो जगति वर्तते ।
यश्चान्यान् प्रणमेत् क्वापि पूजयेद्वा कदाचन
sa daṇḍayastāḍanīyaḥ syād gacched vā yamasādanam |
evaṃ sarveṣu lokeṣu khyāpayāmāsa dūtataḥ
||14||स दण्डयस्ताडनीयः स्याद् गच्छेद् वा यमसादनम् ।
एवं सर्वेषु लोकेषु ख्यापयामास दूततः
tataḥ sarve janā riktā jātāḥ sajjanavarjitāḥ |
niḥsvādhyāya vaṣaṭkārā yajñadānavivarjitāḥ
||15||ततः सर्वे जना रिक्ता जाताः सज्जनवर्जिताः ।
निःस्वाध्याय वषट्कारा यज्ञदानविवर्जिताः
ucchinnakuladharmāśca svācārarahitāḥ khalāḥ |
munayaḥ sādhavaḥ savai girigavharamāśritāḥ
||16||उच्छिन्नकुलधर्माश्च स्वाचाररहिताः खलाः ।
मुनयः साधवः सवै गिरिगव्हरमाश्रिताः
devaṃ te prārthayāmāsuḥ kathaṃ daityo vivarddhitaḥ |
vinā tvāṃ śaraṇaṃ śambho yāmaḥ kaṃ jagadīśvaram
||17||देवं ते प्रार्थयामासुः कथं दैत्यो विवर्द्धितः ।
विना त्वां शरणं शम्भो यामः कं जगदीश्वरम्
nirmātā rakṣitā dhātā saṃharttā jagatāṃ vibho |
dāvānalo vanamiva dahate'smān sa darpataḥ
||18||निर्माता रक्षिता धाता संहर्त्ता जगतां विभो ।
दावानलो वनमिव दहतेऽस्मान् स दर्पतः
yadi te sañjihīrṣā syāt saṃharasva svayaṃ jagat |
nocet saṃhara daityaṃ tvaṃ tārakaṃ sarvapīḍakam
||19||यदि ते सञ्जिहीर्षा स्यात् संहरस्व स्वयं जगत् ।
नोचेत् संहर दैत्यं त्वं तारकं सर्वपीडकम्
evaṃ samprārthya tepuste duṣkaraṃ tapa uttamam |
patrabhakṣyā vāyubhakṣyā nirāhārā jalāśinaḥ
||20||एवं सम्प्रार्थ्य तेपुस्ते दुष्करं तप उत्तमम् ।
पत्रभक्ष्या वायुभक्ष्या निराहारा जलाशिनः
evaṃ sthiteṣu muniṣu tenājñāteṣu daityarāṭ |
aindraṃ padaṃ samāsthāya brahmāṇaṃ samatāḍayat
||21||एवं स्थितेषु मुनिषु तेनाज्ञातेषु दैत्यराट् ।
ऐन्द्रं पदं समास्थाय ब्रह्माणं समताडयत्
viṣṇustato'gamat kṣīrasāgaraṃ nidrituṃ mune |
tyaktvā kailāsamagamacchaṅkaro'pi guhāntaram
||22||विष्णुस्ततोऽगमत् क्षीरसागरं निद्रितुं मुने ।
त्यक्त्वा कैलासमगमच्छङ्करोऽपि गुहान्तरम्
dikpālā diggajāścāpi nānāgavharamāśritāḥ |
teṣāṃ sthāne'sthāpayat sa daityānanyāṃśca daityarāṭ
||23||दिक्पाला दिग्गजाश्चापि नानागव्हरमाश्रिताः ।
तेषां स्थानेऽस्थापयत् स दैत्यानन्यांश्च दैत्यराट्
acalāmacalastiṣṭhan pālayāmāsa vai prajāḥ |
garjate svasvabhāvena kampate'tha triviṣṭapam
||24||अचलामचलस्तिष्ठन् पालयामास वै प्रजाः ।
गर्जते स्वस्वभावेन कम्पतेऽथ त्रिविष्टपम्
tata indrādayo devāstuṣṭuvurgirigavhare |
giriśaṃ girijānāthaṃ girā gambhīrayā mudā
||25||तत इन्द्रादयो देवास्तुष्टुवुर्गिरिगव्हरे ।
गिरिशं गिरिजानाथं गिरा गम्भीरया मुदा
devā ūcuḥ
devādhibhūmigaganenaśaśisvarūpa ! vāyvagnirūpayajamānajalasvarūpa |
tvaṃ sthāvarānatha carān sṛjase'vasīśa ! tvaṃ sarvameva harase nijayecchayeśa
||26||देवाधिभूमिगगनेनशशिस्वरूप ! वाय्वग्निरूपयजमानजलस्वरूप ।
त्वं स्थावरानथ चरान् सृजसेऽवसीश ! त्वं सर्वमेव हरसे निजयेच्छयेश
tannocitaṃ tvayi pare paraduḥkhahārin |
svīyaṃ yaśaḥparagataṃ bahudhā'dya kartum |
tannāśayainamathavā sakalān munīṃśca (tannāśayainamava tān) devān dvayośca bhajane pariviṣṭacittān
||27||तन्नोचितं त्वयि परे परदुःखहारिन् ।
स्वीयं यशःपरगतं बहुधाऽद्य कर्तुम् ।
तन्नाशयैनमथवा सकलान् मुनींश्च (तन्नाशयैनमव तान्) देवान् द्वयोश्च भजने परिविष्टचित्तान्
kaṃ vā vrajema śaraṇaṃ tvadṛte girīśa |
kaṃ vā bhajema bhagavaṃstvadṛte maheśa |
kaṃ vā vadema vṛjinārdana pārvatīśa |
ko vā'vituṃ prabhavati tvadṛte'khileśa
||28||कं वा व्रजेम शरणं त्वदृते गिरीश ।
कं वा भजेम भगवंस्त्वदृते महेश ।
कं वा वदेम वृजिनार्दन पार्वतीश ।
को वाऽवितुं प्रभवति त्वदृतेऽखिलेश
ka uvāca
evaṃ te tuṣṭuvuryāvacchuśruvustāvadeva hi |
nabhovāṇīṃ sarvadevā haraputro yadā bhavet
||29||एवं ते तुष्टुवुर्यावच्छुश्रुवुस्तावदेव हि ।
नभोवाणीं सर्वदेवा हरपुत्रो यदा भवेत्
tadā'sya nāśo bhavitā yatnaṃ kurūta tatra vai |
nabhovāṇīṃ samākarṇya sarve harṣasamanvitāḥ
||30||तदाऽस्य नाशो भविता यत्नं कुरूत तत्र वै ।
नभोवाणीं समाकर्ण्य सर्वे हर्षसमन्विताः
kailāsaṃ devanilayamāpurindrādayaḥ surāḥ |
nāpaśyan śaṅkaraṃ tatra dadṛśuḥ purato'marāḥ
||31||कैलासं देवनिलयमापुरिन्द्रादयः सुराः ।
नापश्यन् शङ्करं तत्र ददृशुः पुरतोऽमराः
mūlaprakṛtirūpāṃ tāmumāṃ sarve vijijñapuḥ |
tārake tārakajñānaprade tāraya tārakāt
||32||मूलप्रकृतिरूपां तामुमां सर्वे विजिज्ञपुः ।
तारके तारकज्ञानप्रदे तारय तारकात्
trailokyapīḍakād duṣṭāt padabhraṣṭān munīn surān |
tathā vicintyatāṃ mātastasya nāśo bhaved yathā
||33||त्रैलोक्यपीडकाद् दुष्टात् पदभ्रष्टान् मुनीन् सुरान् ।
तथा विचिन्त्यतां मातस्तस्य नाशो भवेद् यथा
mātastvāṃ praṇamāma devajananīṃ trailokyarakṣākare śarvāṇi tripure parātparakale brahmādibhiḥ saṃstute |
tvaṃ vedairanirūpite kurū jagat kalyāṇamīśapriye svecchopāttasuvigrahe'surahare vaiśvādibhūte'naghe
||34||मातस्त्वां प्रणमाम देवजननीं त्रैलोक्यरक्षाकरे शर्वाणि त्रिपुरे परात्परकले ब्रह्मादिभिः संस्तुते ।
त्वं वेदैरनिरूपिते कुरू जगत् कल्याणमीशप्रिये स्वेच्छोपात्तसुविग्रहेऽसुरहरे वैश्वादिभूतेऽनघे
ka uvāca
evaṃ samprārthitā devī viśvamātā jagāda tān |
nabhovāṇī mayā jñātā śaṅkaraḥ śaṃ kariṣyati
||35||एवं सम्प्रार्थिता देवी विश्वमाता जगाद तान् ।
नभोवाणी मया ज्ञाता शङ्करः शं करिष्यति
sahaiva yāntu sarve'pi mayā yatra sa śaṅkaraḥ |
paraṃ niyamamāsthāya kurute paramaṃ tapaḥ
||36||सहैव यान्तु सर्वेऽपि मया यत्र स शङ्करः ।
परं नियममास्थाय कुरुते परमं तपः
ityuktvā sarvadevān sā bhillīveśamadhārayat |
yāṃ dṛṣṭvā paramo yogī kāmabāṇārdito bhavet
||37||इत्युक्त्वा सर्वदेवान् सा भिल्लीवेशमधारयत् ।
यां दृष्ट्वा परमो योगी कामबाणार्दितो भवेत्
devā api tadā kejijjātā madanavivhalāḥ |
urvaśī menakā rambhā pūrvacitī ratistathā
||38||देवा अपि तदा केजिज्जाता मदनविव्हलाः ।
उर्वशी मेनका रम्भा पूर्वचिती रतिस्तथा
lajjitāstāṃ nirīkṣyaiva sarvāvayavasundarām |
te devā sā ca girijā prāptā brahman śivāntikam
||39||लज्जितास्तां निरीक्ष्यैव सर्वावयवसुन्दराम् ।
ते देवा सा च गिरिजा प्राप्ता ब्रह्मन् शिवान्तिकम्
sthāṇuṃ taṃ sthāṇubhūtaṃ ca dhyānaniścalalocanam |
dhyāyantaṃ manasā brahma japantaṃ niṣparigraham
||40||स्थाणुं तं स्थाणुभूतं च ध्याननिश्चललोचनम् ।
ध्यायन्तं मनसा ब्रह्म जपन्तं निष्परिग्रहम्
dadṛśuḥ sarvadevāste bhillī cāpi trilocanam |
tata ūce'khilān devānumopāyaṃ sukhāvaham
||41||ददृशुः सर्वदेवास्ते भिल्ली चापि त्रिलोचनम् ।
तत ऊचेऽखिलान् देवानुमोपायं सुखावहम्
dehātīta ivāste'sau taponiṣṭhaḥ sadāśivaḥ |
etasya dehabhāvārthaṃ kāmaṃ vijñāpayantu ca
||42||देहातीत इवास्तेऽसौ तपोनिष्ठः सदाशिवः ।
एतस्य देहभावार्थं कामं विज्ञापयन्तु च
teneṣuṇā yadā viddha ekaniṣṭhaḥ sadāśivaḥ |
yāsyate dehabhāvaṃ sa tadā kāryaṃ bhaviṣyati
||43||तेनेषुणा यदा विद्ध एकनिष्ठः सदाशिवः ।
यास्यते देहभावं स तदा कार्यं भविष्यति
tato devāḥ sarva eva kāmaṃ sasmarūrutkaṭam |
samāgataṃ tamūcuste svakāryaṃ kṛtaniścayāḥ
||44||ततो देवाः सर्व एव कामं सस्मरूरुत्कटम् ।
समागतं तमूचुस्ते स्वकार्यं कृतनिश्चयाः
prārthayāmāsurapare svakāryāya manobhavam |
vibhustvamasi lokānāṃ careṣu sthāvareṣu ca
||45||प्रार्थयामासुरपरे स्वकार्याय मनोभवम् ।
विभुस्त्वमसि लोकानां चरेषु स्थावरेषु च
tvayaiva jāyate sṛṣṭistvayā vyāptamidaṃ jagat |
abalāḥ kāminaḥ sarve tvayaiva balavattarāḥ
||46||त्वयैव जायते सृष्टिस्त्वया व्याप्तमिदं जगत् ।
अबलाः कामिनः सर्वे त्वयैव बलवत्तराः
tvayā vinā vṛthā sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
atastvayaiva kartavyaṃ sarveṣāṃ kāryamutkaṭam
||47||त्वया विना वृथा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
अतस्त्वयैव कर्तव्यं सर्वेषां कार्यमुत्कटम्
kāma uvāca
yadyapyahaṃ visāmagnistathā yuṣmatprasādataḥ |
kariṣyāmi vacaḥ kāryamādehapatanāvadhi
||48||यद्यप्यहं विसामग्निस्तथा युष्मत्प्रसादतः ।
करिष्यामि वचः कार्यमादेहपतनावधि
sumaṃ dhanurmarālā jyeṣuḥ kaṭākṣo'tha yoṣitaḥ |
vijeṣye'thāpi sakalānamarān śaṅkarāvadhi
||49||सुमं धनुर्मराला ज्येषुः कटाक्षोऽथ योषितः ।
विजेष्येऽथापि सकलानमरान् शङ्करावधि
vasantaṃ pratilabhyaiva sahāyaṃ sakalaṃ surāḥ |
ka uvāca |
evamuktvā gataḥ kāmo yatrāste'sau sadāśivaḥ
||50||वसन्तं प्रतिलभ्यैव सहायं सकलं सुराः ।
क उवाच ।
एवमुक्त्वा गतः कामो यत्रास्तेऽसौ सदाशिवः
mohituṃ śaṅkaraṃ devaṃ devānāṃ kāryasiddhaye
||51||मोहितुं शङ्करं देवं देवानां कार्यसिद्धये
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe tārakopākhyānaṃ nāma tryaśītitamo'dhyāyaḥ || 83 ||