brahmastutivarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
pañcāsyaścaturāsyaśca sahasramastako'pi ca |
gajāsyaṃ varadaṃ devaṃ kathamete pratuṣṭhuvuḥ
||1||पञ्चास्यश्चतुरास्यश्च सहस्रमस्तकोऽपि च ।
गजास्यं वरदं देवं कथमेते प्रतुष्ठुवुः
brahmovāca
prasādonmukhavighneśakṛpāpāṅganirīkṣaṇāt |
prāptabuddhiprasādāste keśāstaṃ nunuvustadā
||2||प्रसादोन्मुखविघ्नेशकृपापाङ्गनिरीक्षणात् ।
प्राप्तबुद्धिप्रसादास्ते केशास्तं नुनुवुस्तदा
brahmaviṣṇumaheśvarā ūcuḥ
ajanirvikalpaṃ nirākāramekam nirānandamadvaitamānandapūrṇam |
paraṃ nirguṇaṃ nirviśeṣaṃ nirīhaṃ parabrahmarūpaṃ gaṇeśaṃ bhajem
||3||अजनिर्विकल्पं निराकारमेकम् निरानन्दमद्वैतमानन्दपूर्णम् ।
परं निर्गुणं निर्विशेषं निरीहं परब्रह्मरूपं गणेशं भजेम्
guṇātītamādyaṃ cidānandarūpaṃ cidābhāsakaṃ sarvagaṃ jñānagamyam |
munidhyeyamākāśarūpaṃ pareśaṃ parabrahmarūpaṃ gaṇeśaṃ bhajema
||4||गुणातीतमाद्यं चिदानन्दरूपं चिदाभासकं सर्वगं ज्ञानगम्यम् ।
मुनिध्येयमाकाशरूपं परेशं परब्रह्मरूपं गणेशं भजेम
jagatkāraṇaṃ kāraṇajñānarūpaṃ surādiṃ sukhādiṃ yugādiṃ gaṇeśam |
jagadvyāpinaṃ viśvavandyaṃ sureśaṃ parabrahmarūpaṃ gaṇeśaṃ bhajem
||5||जगत्कारणं कारणज्ञानरूपं सुरादिं सुखादिं युगादिं गणेशम् ।
जगद्व्यापिनं विश्ववन्द्यं सुरेशं परब्रह्मरूपं गणेशं भजेम्
rajoyogato brahmarūpaṃ śrutijñaṃ sadā kāryasaktaṃ hṛdā cintyarūpam |
jagatkārakaṃ sarvavidyānidhānaṃ parabrahmarūpaṃ gaṇeśaṃ namāmaḥ
||6||रजोयोगतो ब्रह्मरूपं श्रुतिज्ञं सदा कार्यसक्तं हृदा चिन्त्यरूपम् ।
जगत्कारकं सर्वविद्यानिधानं परब्रह्मरूपं गणेशं नमामः
sadāsattvayogaṃ mudā krīḍamānaṃ surārīn harantaṃ jaganpālayantam |
anekāvatāraṃ nijājñānahāraṃ sadāviṣṇu rūpaṃ gaṇeśaṃ namāmaḥ
||7||सदासत्त्वयोगं मुदा क्रीडमानं सुरारीन् हरन्तं जगन्पालयन्तम् ।
अनेकावतारं निजाज्ञानहारं सदाविष्णु रूपं गणेशं नमामः
tamoyoginaṃ rudrarūpaṃ trinetraṃ jagaddhārakaṃ tārakaṃ jñānahetum |
anekāgamaiḥ svaṃ janaṃ bodhayantaṃ sadā śarvarūpaṃ gaṇeśaṃ namāmaḥ
||8||तमोयोगिनं रुद्ररूपं त्रिनेत्रं जगद्धारकं तारकं ज्ञानहेतुम् ।
अनेकागमैः स्वं जनं बोधयन्तं सदा शर्वरूपं गणेशं नमामः
tamastomahāraṃ janājñānahāraṃ trayīvedasāraṃ parabrahmapāram |
munijñānakāraṃ vidūre vikāraṃ sadā brahmarūpaṃ gaṇeśaṃ namāmaḥ
||9||तमस्तोमहारं जनाज्ञानहारं त्रयीवेदसारं परब्रह्मपारम् ।
मुनिज्ञानकारं विदूरे विकारं सदा ब्रह्मरूपं गणेशं नमामः
nijairauṣadhīstarpayantaṃ karaughaiḥ suraughān kalābhiḥ sudhāsrāviṇībhiḥ |
dineśāṃśusantāpahāraṃ dvijeśaṃ śaśāṅkasvarūpaṃ gaṇeśaṃ namāmaḥ
||10||निजैरौषधीस्तर्पयन्तं करौघैः सुरौघान् कलाभिः सुधास्राविणीभिः ।
दिनेशांशुसन्तापहारं द्विजेशं शशाङ्कस्वरूपं गणेशं नमामः
prakāśasvarūpaṃ nabhovāyurūpaṃ vikārādihetuṃ kalākālabhūtam |
anekakriyā'nekaśaktisvarūpaṃ sadā śaktirūpaṃ gaṇeśaṃ namāmaḥ
||11||प्रकाशस्वरूपं नभोवायुरूपं विकारादिहेतुं कलाकालभूतम् ।
अनेकक्रियाऽनेकशक्तिस्वरूपं सदा शक्तिरूपं गणेशं नमामः
pradhānasvarūpaṃ mahattattvarūpaṃ dharāvārirūpaṃ digīśādirūpam |
asatsatsvarūpaṃ jagaddhetubhūtaṃ sadā viśvarūpaṃ gaṇeśaṃ natāḥsmaḥ
||12||प्रधानस्वरूपं महत्तत्त्वरूपं धरावारिरूपं दिगीशादिरूपम् ।
असत्सत्स्वरूपं जगद्धेतुभूतं सदा विश्वरूपं गणेशं नताःस्मः
tvadīye manaḥ sthāpayedaṅghriyugme janovighnasaṅghānna pīḍāṃ labheta |
lasatsūryabimbe viśāle sthito'yaṃ jano dhvāntapīḍāṃ kathaṃ vā labheta
||13||त्वदीये मनः स्थापयेदङ्घ्रियुग्मे जनोविघ्नसङ्घान्न पीडां लभेत ।
लसत्सूर्यबिम्बे विशाले स्थितोऽयं जनो ध्वान्तपीडां कथं वा लभेत
vayaṃ bhrāmitāḥ sarvathā'jñānayogādlabdhvāstavāṅghriṃ bahun varṣapūgān |
idānīmavāptāstavaiva prasādāt prapannān sadā pāhi viśvambharādya
||14||वयं भ्रामिताः सर्वथाऽज्ञानयोगाद्लब्ध्वास्तवाङ्घ्रिं बहुन् वर्षपूगान् ।
इदानीमवाप्तास्तवैव प्रसादात् प्रपन्नान् सदा पाहि विश्वम्भराद्य
brahmovāca
evaṃ stuto gaṇeśastu santuṣṭo'bhūnmahāmune |
kṛpayā parayopeto'bhidhātuṃ tān pracakrame
||15||एवं स्तुतो गणेशस्तु सन्तुष्टोऽभून्महामुने ।
कृपया परयोपेतोऽभिधातुं तान् प्रचक्रमे
śrīmadgaṇeśa uvāca
yadarthaṃ kleśitā yūyaṃ yadarthamiha cāgatāḥ |
prīto'hamanayā stutyā varaṃ matto vṛṇīta tam
||16||यदर्थं क्लेशिता यूयं यदर्थमिह चागताः ।
प्रीतोऽहमनया स्तुत्या वरं मत्तो वृणीत तम्
kṛtaṃ ca mama yat stotra bhavaddhirbhāvitātmabhiḥ |
stotrarājamitikhyātaṃ bhaviṣyati madājñayā
||17||कृतं च मम यत् स्तोत्र भवद्धिर्भावितात्मभिः ।
स्तोत्रराजमितिख्यातं भविष्यति मदाज्ञया
idaṃ yaḥ paṭhet prātarutthāya dhīmān trisandhyaṃ sadā bhaktiryukto viśuddhaḥ |
sa putrān śriyaṃ sarvakāmān labheta parabrahmarūpo bhavedantakāle
||18||इदं यः पठेत् प्रातरुत्थाय धीमान् त्रिसन्ध्यं सदा भक्तिर्युक्तो विशुद्धः ।
स पुत्रान् श्रियं सर्वकामान् लभेत परब्रह्मरूपो भवेदन्तकाले
brahmovāca
iti tadvacanaṃ śrutvā santuṣṭāste tamabruvan |
tadīkṣayā rajaḥ sattvatamoguṇasamudbhavāḥ
||19||इति तद्वचनं श्रुत्वा सन्तुष्टास्ते तमब्रुवन् ।
तदीक्षया रजः सत्त्वतमोगुणसमुद्भवाः
traya ūcuḥ
yadi tuṣṭo'si deveśa ! sṛṣṭisaṃhārakāraka |
tavāṅghrikamale no'stu bhaktiravyabhicāriṇī
||20||यदि तुष्टोऽसि देवेश ! सृष्टिसंहारकारक ।
तवाङ्घ्रिकमले नोऽस्तु भक्तिरव्यभिचारिणी
kiṃ cāsmābhiḥ prakartavyamājñāpayatu no bhavān |
ayameva varo'smākaṃ vāñchito dviradānana
||21||किं चास्माभिः प्रकर्तव्यमाज्ञापयतु नो भवान् ।
अयमेव वरोऽस्माकं वाञ्छितो द्विरदानन
iti śrutvā vacasteṣāṃ punaḥ prāha gajānanaḥ |
bhaviṣyati mahābhāgā mayibhaktirdṛḍhā hi vaḥ
||22||इति श्रुत्वा वचस्तेषां पुनः प्राह गजाननः ।
भविष्यति महाभागा मयिभक्तिर्दृढा हि वः
saṅkaṣṭāni yathā yūyaṃ tariṣyatha mahāntyapi |
bhavatkhyātyai pravakṣyāmi kāryāṇica pṛthak pathak
||23||सङ्कष्टानि यथा यूयं तरिष्यथ महान्त्यपि ।
भवत्ख्यात्यै प्रवक्ष्यामि कार्याणिच पृथक् पथक्
sṛṣṭikartā bhava brahman rajoguṇasamudbhavaḥ |
pālanaṃ kuru viṣṇo tvaṃ vyāpakaḥ sattvasaṃśrayaḥ
||24||सृष्टिकर्ता भव ब्रह्मन् रजोगुणसमुद्भवः ।
पालनं कुरु विष्णो त्वं व्यापकः सत्त्वसंश्रयः
hara saṃhara sarvaṃ tvaṃ tamoguṇasamudbhavaḥ |
brahmovāca |
vedaśāstrapurāṇāni sṛṣṭisāmarthyameva ca
||25||हर संहर सर्वं त्वं तमोगुणसमुद्भवः ।
ब्रह्मोवाच ।
वेदशास्त्रपुराणानि सृष्टिसामर्थ्यमेव च
dadau gaṇaśonyāṃ vidyāṃ brahmaṇe matdyamādarāt |
viṣṇave bhagavān prādāt yogāt svacchandarūpatām
||26||ददौ गणशोन्यां विद्यां ब्रह्मणे मत्द्यमादरात् ।
विष्णवे भगवान् प्रादात् योगात् स्वच्छन्दरूपताम्
ekākṣaraṃ ṣaḍarṇañca mantraṃ sarvāgamām̐stathā |
harāya bhagavān prādācchaktiṃ saṃharaṇe'pi ca
||27||एकाक्षरं षडर्णञ्च मन्त्रं सर्वागमाँस्तथा ।
हराय भगवान् प्रादाच्छक्तिं संहरणेऽपि च
tataścāhaṃ dīnamanāstrailokyeśaṃ jagadgurum |
uvāca prāñjalīrbhūtvā varadaṃ tamibhānanam
||28||ततश्चाहं दीनमनास्त्रैलोक्येशं जगद्गुरुम् ।
उवाच प्राञ्जलीर्भूत्वा वरदं तमिभाननम्
brahmovāca
yathāgṛhītaśaktistu vācyāvācyaṃ vivakti na |
tathā'nekavidhāṃ sṛṣṭimaddaṣṭvā kvāpi kiñcana
||29||यथागृहीतशक्तिस्तु वाच्यावाच्यं विवक्ति न ।
तथाऽनेकविधां सृष्टिमद्दष्ट्वा क्वापि किञ्चन
kartuṃ vāpi vibhorājñāvibhedaṃ kathamutsahe |
itaḥ kūpa ito vāpītyevaṃ prāptaṃ mayā katham
||30||कर्तुं वापि विभोराज्ञाविभेदं कथमुत्सहे ।
इतः कूप इतो वापीत्येवं प्राप्तं मया कथम्
tato gajānanaḥ prāha divyaṃ cakṣuḥ pradāya tam |
brahmāṇaṃ vedaśāstrajña tathā vyākulitaṃ prabhuḥ
||31||ततो गजाननः प्राह दिव्यं चक्षुः प्रदाय तम् ।
ब्रह्माणं वेदशास्त्रज्ञ तथा व्याकुलितं प्रभुः
gajānana uvāca
bahirantaḥ śarīre me saṅkhyātītāni padmaja |
brahmāṇḍāni tvamadyaiva vibhramanti vilokaya
||32||बहिरन्तः शरीरे मे सङ्ख्यातीतानि पद्मज ।
ब्रह्माण्डानि त्वमद्यैव विभ्रमन्ति विलोकय
brahmovāca
tato gajānanenā'haṃ svodare śvāsavāyunā |
nīto dadarśa dhātā'pi brahmāṇḍāni tvanekaśaḥ |
audumbarāṇīva tarau teṣu vā maśakāniva
||33||ततो गजाननेनाऽहं स्वोदरे श्वासवायुना ।
नीतो ददर्श धाताऽपि ब्रह्माण्डानि त्वनेकशः ।
औदुम्बराणीव तरौ तेषु वा मशकानिव
bhedayāmāsa tatraikaṃ parameṇa svatejasā |
tadantaḥ sakalāṃ sṛṣṭiṃ dadarśā'tha punaḥ punaḥ
||34||भेदयामास तत्रैकं परमेण स्वतेजसा ।
तदन्तः सकलां सृष्टिं ददर्शाऽथ पुनः पुनः
brahmāṇaṃ cāparaṃ tatra viṣṇumindraṃ prajāpatim |
śaṅkaraṃ bhāskaraṃ vāyuṃ vanāni saritoṃ'mbupam
||35||ब्रह्माणं चापरं तत्र विष्णुमिन्द्रं प्रजापतिम् ।
शङ्करं भास्करं वायुं वनानि सरितोंऽम्बुपम्
sāgarān yakṣagandharvānapsaraḥkinnaroragān |
ṛṣīn puṇyajanān sādhyān manuṣyān parvatān drumān
||36||सागरान् यक्षगन्धर्वानप्सरःकिन्नरोरगान् ।
ऋषीन् पुण्यजनान् साध्यान् मनुष्यान् पर्वतान् द्रुमान्
udbhijjān jārajān jantūna svedajānaṇḍajānapi |
pṛthvīñca saptapātālānyavyayānyekaviṃśatim
||37||उद्भिज्जान् जारजान् जन्तून स्वेदजानण्डजानपि ।
पृथ्वीञ्च सप्तपातालान्यव्ययान्येकविंशतिम्
dadarśa viśvaṃ cāhaṃ vai bhāvābhāvaṃ carācaram
||38||ददर्श विश्वं चाहं वै भावाभावं चराचरम्
yadyaccāhaṃ bhedayāmāsa cāṃṇḍaṃ tasminstasmin sarvamevaṃ dadarśa |
dṛṣṭvā bhrāntiṃ pūrvavat samprapede teṣāmantaṃ sarvāthā nādhyagaccham
||39||यद्यच्चाहं भेदयामास चांण्डं तस्मिन्स्तस्मिन् सर्वमेवं ददर्श ।
दृष्ट्वा भ्रान्तिं पूर्ववत् सम्प्रपेदे तेषामन्तं सर्वाथा नाध्यगच्छम्
na sthātuṃ naiva vā gantuṃ śaśāka kamalāsanaḥ |
upaviśya tato brahman tuṣṭāva dviradānanam
||40||न स्थातुं नैव वा गन्तुं शशाक कमलासनः ।
उपविश्य ततो ब्रह्मन् तुष्टाव द्विरदाननम्
brahmovāca
vande devaṃ devadevaṃ gaṇeśaṃ brahmāṇḍānāṃ naiva saṅkhyā yadaṅge |
abhroḍunāṃ sāgare vā jhaṣāṇāṃ kaḥ saṅkhyātā śarkarāṇāṃ ca tīre
||41||वन्दे देवं देवदेवं गणेशं ब्रह्माण्डानां नैव सङ्ख्या यदङ्गे ।
अभ्रोडुनां सागरे वा झषाणां कः सङ्ख्याता शर्कराणां च तीरे
lajjā na me trā'sti surendravandya pādāravindaṃ tava yadvilokya |
bhrānto'bhavaṃ jñānanidhau prasanne mokṣo'pi tucchaḥ kimutā'nyavārtā
||42||लज्जा न मे त्राऽस्ति सुरेन्द्रवन्द्य पादारविन्दं तव यद्विलोक्य ।
भ्रान्तोऽभवं ज्ञाननिधौ प्रसन्ने मोक्षोऽपि तुच्छः किमुताऽन्यवार्ता
dṛṣṭaṃ ca nānārthayutaṃ sureśa brahmāṇḍakūṭaṃ jaṭhare tvadīye |
sthātuṃ bahirgantumapīha neśastvadanyadevaṃ śaraṇaṃ na caimi
||43||दृष्टं च नानार्थयुतं सुरेश ब्रह्माण्डकूटं जठरे त्वदीये ।
स्थातुं बहिर्गन्तुमपीह नेशस्त्वदन्यदेवं शरणं न चैमि
tataḥ prasanno bhagavānananto vai gajānanaḥ |
bahirniṣkāsayāmāsa tadā māṃ khinnamānasam
||44||ततः प्रसन्नो भगवाननन्तो वै गजाननः ।
बहिर्निष्कासयामास तदा मां खिन्नमानसम्
nāsikārandhramārgeṇa hariṃ madanuyāyinam |
tāmasaṃ ca haraṃ devo viṣṇunā saha saṅgatam
||45||नासिकारन्ध्रमार्गेण हरिं मदनुयायिनम् ।
तामसं च हरं देवो विष्णुना सह सङ्गतम्
niḥsārayāmāsa vibhuḥ śrutirandhrādgajānanaḥ |
śayāte sma tadaṅge tāvubhau hariharau sukham
||46||निःसारयामास विभुः श्रुतिरन्ध्राद्गजाननः ।
शयाते स्म तदङ्गे तावुभौ हरिहरौ सुखम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe brahmastutivarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||