rāmopākhyāne ekāśītitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
rāmastu vapanaṃ kṛtvā snātvā samyag vidhānataḥ |
utthāna śrāddhamakarod brāhmaṇaiḥ kathitaṃ yathā
||1||रामस्तु वपनं कृत्वा स्नात्वा सम्यग् विधानतः ।
उत्थान श्राद्धमकरोद् ब्राह्मणैः कथितं यथा
viśrāntisthānamārabhya mantrāgnimubhayoradāt |
tadaiva prayayau taṃ tu dattātreyaṃ muniṃ prati
||2||विश्रान्तिस्थानमारभ्य मन्त्राग्निमुभयोरदात् ।
तदैव प्रययौ तं तु दत्तात्रेयं मुनिं प्रति
kuveṣaṃ śiṣyasahitaṃ śvahastaṃ malinaṃ kṛśam |
dhyānenālokya taṃ rāmo nanāma munipuṅgavam
||3||कुवेषं शिष्यसहितं श्वहस्तं मलिनं कृशम् ।
ध्यानेनालोक्य तं रामो ननाम मुनिपुङ्गवम्
baddhāñjalipuṭo'tiṣṭhad yāmārdhaṃ tatpuro dvijaḥ |
dattātreyo'pi sarvajño jñātvā tasyāśayaṃ muni
||4||बद्धाञ्जलिपुटोऽतिष्ठद् यामार्धं तत्पुरो द्विजः ।
दत्तात्रेयोऽपि सर्वज्ञो ज्ञात्वा तस्याशयं मुनि
uvāca rāmamāmantrya jñātaṃ tava prayojanam |
athāpi pṛcche vijñātuṃ kimarthaṃ tvamihāgataḥ
||5||उवाच राममामन्त्र्य ज्ञातं तव प्रयोजनम् ।
अथापि पृच्छे विज्ञातुं किमर्थं त्वमिहागतः
ka uvāca
sa uvāca tato rāmo vṛttāntamāditaḥ sphuṭam |
rāma uvāca |
kṛtavīryātmajo rājā piturāśramamāgataḥ
||6||स उवाच ततो रामो वृत्तान्तमादितः स्फुटम् ।
राम उवाच ।
कृतवीर्यात्मजो राजा पितुराश्रममागतः
bhojitaḥ paramānnena nānāpakvānnaśālinā |
bhuktaḥ sa senayā sārddhaṃ kāmadhenumayācata
||7||भोजितः परमान्नेन नानापक्वान्नशालिना ।
भुक्तः स सेनया सार्द्धं कामधेनुमयाचत
yadā na dattā pitrā me balānnetuṃ mano dadhe |
sā tāḍītā'tha suṣuve sainikānāṃ gaṇān bahūna
||8||यदा न दत्ता पित्रा मे बलान्नेतुं मनो दधे ।
सा ताडीताऽथ सुषुवे सैनिकानां गणान् बहून
tairbhagno balibhī rājā sasainyo'gānnijālayam |
kāmadhenurgatā svargaṃ tato rājā rūṣānvitaḥ
||9||तैर्भग्नो बलिभी राजा ससैन्योऽगान्निजालयम् ।
कामधेनुर्गता स्वर्गं ततो राजा रूषान्वितः
jamadagnerhṛdi śaramahanad dṛḍhamojasā |
ekaviṃśatikān bāṇān māturaṅge'hanad ruṣā
||10||जमदग्नेर्हृदि शरमहनद् दृढमोजसा ।
एकविंशतिकान् बाणान् मातुरङ्गेऽहनद् रुषा
nāhaṃ tatra sthito brahman paścādāgatya dṛṣṭavān |
mantrāgninā tu dagdhau tau māturvākyādihāgataḥ
||11||नाहं तत्र स्थितो ब्रह्मन् पश्चादागत्य दृष्टवान् ।
मन्त्राग्निना तु दग्धौ तौ मातुर्वाक्यादिहागतः
dattātreyaṃ vinā nānyo vaktā kāryo'tra karmaṇi |
kṛte karmaṇi sarvasmintrayodaśadināvadhi
||12||दत्तात्रेयं विना नान्यो वक्ता कार्योऽत्र कर्मणि ।
कृते कर्मणि सर्वस्मिन्त्रयोदशदिनावधि
paścādrājā nihantavyaḥ kṛtavīryātmajo bali |
ekaviṃśati vāraṃ ca kāryā niḥkṣatriyā mahi
||13||पश्चाद्राजा निहन्तव्यः कृतवीर्यात्मजो बलि ।
एकविंशति वारं च कार्या निःक्षत्रिया महि
itthamājñāpayanmahyaṃ jananī reṇukā mama |
ityarthamiha samprāptastasmātkuru kṛpāṃ mayi
||14||इत्थमाज्ञापयन्मह्यं जननी रेणुका मम ।
इत्यर्थमिह सम्प्राप्तस्तस्मात्कुरु कृपां मयि
brahmovāca
iti rāmavacaḥ śrutvā reṇukāyāḥ sakhā muniḥ |
śokasaṃvignahṛdayo rāmamūca idaṃ vacaḥ
||15||इति रामवचः श्रुत्वा रेणुकायाः सखा मुनिः ।
शोकसंविग्नहृदयो राममूच इदं वचः
dattātreya uvāca
yadgṛhe bhuktamatyantaṃ tena neṣṭā virodhitā |
yadi duṣṭena sā'kāri draṣṭā tatphalamantakāt
||16||यद्गृहे भुक्तमत्यन्तं तेन नेष्टा विरोधिता ।
यदि दुष्टेन साऽकारि द्रष्टा तत्फलमन्तकात्
idānīṃ tu tayoḥ samyagaurdhvadehikamācara |
brahmovāca |
tata āśramamāgatya dattātreyayutastu saḥ
||17||इदानीं तु तयोः सम्यगौर्ध्वदेहिकमाचर ।
ब्रह्मोवाच ।
तत आश्रममागत्य दत्तात्रेययुतस्तु सः
rāmaścakāra bhaktyaiva pitroruttarakarma tat |
dattātreyoktamantraiḥ sa dvitīyadivasāvadhi
||18||रामश्चकार भक्त्यैव पित्रोरुत्तरकर्म तत् ।
दत्तात्रेयोक्तमन्त्रैः स द्वितीयदिवसावधि
samāpte karmaṇi munirgantuṃ kolhāpuraṃ manaḥ |
cakre tadā'bravīd rāmaḥ kadā yāti bhavān punaḥ
||19||समाप्ते कर्मणि मुनिर्गन्तुं कोल्हापुरं मनः ।
चक्रे तदाऽब्रवीद् रामः कदा याति भवान् पुनः
muniḥ proce yadā tvaṃ me smaraṇaṃ vai kariṣyasi |
ehi dattātreya iti tadā māṃ drakṣyase'nagha
||20||मुनिः प्रोचे यदा त्वं मे स्मरणं वै करिष्यसि ।
एहि दत्तात्रेय इति तदा मां द्रक्ष्यसेऽनघ
kṛtvā karma vrajatyeva bhikṣituṃ sa dine dine |
aśaucino na bhoktavyamannamityabhicintayan
||21||कृत्वा कर्म व्रजत्येव भिक्षितुं स दिने दिने ।
अशौचिनो न भोक्तव्यमन्नमित्यभिचिन्तयन्
pañcame divase karma samāpya munipuṅgavaḥ |
gṛhitvā''jñāṃ gato yāvat tāvad vyāghraḥ samāyayau
||22||पञ्चमे दिवसे कर्म समाप्य मुनिपुङ्गवः ।
गृहित्वाऽऽज्ञां गतो यावत् तावद् व्याघ्रः समाययौ
mātarmātaḥ kva yāmyadyetyevaṃ cukrośa tadbhayāt |
āvirābhūttadā mātā reṇukā rāmavākyataḥ
||23||मातर्मातः क्व याम्यद्येत्येवं चुक्रोश तद्भयात् ।
आविराभूत्तदा माता रेणुका रामवाक्यतः
asampūrṇaśiromātrā putrasnehavaśena hi |
yadi dvādaśarātrāt sā''hūtā syād bhārgaveṇa tu
||24||असम्पूर्णशिरोमात्रा पुत्रस्नेहवशेन हि ।
यदि द्वादशरात्रात् साऽऽहूता स्याद् भार्गवेण तु
āgatā syāt sā sampūrṇā sarvāvayavaśobhinī |
uvāca taṃ kimāhūtā vada bāla prayojanam
||25||आगता स्यात् सा सम्पूर्णा सर्वावयवशोभिनी ।
उवाच तं किमाहूता वद बाल प्रयोजनम्
āliliṅga tadā snehād rāmaṃ snutapayodharā |
dattātreyaḥ punaragāt ṣaṣṭhe'tha divase muniḥ
||26||आलिलिङ्ग तदा स्नेहाद् रामं स्नुतपयोधरा ।
दत्तात्रेयः पुनरगात् षष्ठेऽथ दिवसे मुनिः
apaśyad reṇukāṃ tatra tādṛśīṃ rāmamabravīt |
madhyaeva kimāhūtā nyūnadehā samāgatā
||27||अपश्यद् रेणुकां तत्र तादृशीं राममब्रवीत् ।
मध्यएव किमाहूता न्यूनदेहा समागता
sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ yadyāhūtā tadā'khilā |
āgatā syād reṇukeyaṃ tava snehād dvijarṣabha
||28||सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यद्याहूता तदाऽखिला ।
आगता स्याद् रेणुकेयं तव स्नेहाद् द्विजर्षभ
rāma uvāca
bālabhāvād bhayād brahman svabhāvān mātarityaham |
uktavān muniśārdūlaṃ dṛṣṭavānīdṛśīmimām
||29||बालभावाद् भयाद् ब्रह्मन् स्वभावान् मातरित्यहम् ।
उक्तवान् मुनिशार्दूलं दृष्टवानीदृशीमिमाम्
vṛṣotsargaṃ ca kṛtvānekādaśadine dvijaḥ |
sapiṇḍīkaraṇaṃ caiva dvādaśe kṛtavāna dvayoḥ
||30||वृषोत्सर्गं च कृत्वानेकादशदिने द्विजः ।
सपिण्डीकरणं चैव द्वादशे कृतवान द्वयोः
tataḥ pare'nhi pātheyaṃ śrāddhaṃ puṇyāhavācanam |
dadau dānānyanekāni brāhmaṇebhyo yathārhataḥ
||31||ततः परेऽन्हि पाथेयं श्राद्धं पुण्याहवाचनम् ।
ददौ दानान्यनेकानि ब्राह्मणेभ्यो यथार्हतः
jamadagnirdivyadeho brahmalokamathāgamat |
tasthau sā reṇukā bhūmau sthāne sthāne ca tādṛśī
||32||जमदग्निर्दिव्यदेहो ब्रह्मलोकमथागमत् ।
तस्थौ सा रेणुका भूमौ स्थाने स्थाने च तादृशी
pūrayatyakhilān kāmān janānāṃ bhaktikāriṇām |
māhātmyaṃ vistṛtaṃ tasyāḥ skānde proktaṃ viśeṣataḥ
||33||पूरयत्यखिलान् कामान् जनानां भक्तिकारिणाम् ।
माहात्म्यं विस्तृतं तस्याः स्कान्दे प्रोक्तं विशेषतः
ativistārabhītyā'tra na proktaṃ munisattama
||34||अतिविस्तारभीत्याऽत्र न प्रोक्तं मुनिसत्तम
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe rāmopākhyāne aurdhvadaihikasaṃskārasampādanaṃ nāmaikāśītitamo'dhyāyaḥ || 81 ||