caturtho'dhyāyaḥ
sūta uvāca
jāte'bhiṣeke rājā'sau cakāra dvijapūjanam |
maṇimuktāpravālāni dadau sāṅgaṃ gavā yutam
||1||जातेऽभिषेके राजाऽसौ चकार द्विजपूजनम् ।
मणिमुक्ताप्रवालानि ददौ साङ्गं गवा युतम्
toṣayāmāsa sarvānstān gajago'śvadhanāṃśukaiḥ |
nānādeśyāni vāsāṃsi suvarṇāntaritāni ca
||2||तोषयामास सर्वान्स्तान् गजगोऽश्वधनांशुकैः ।
नानादेश्यानि वासांसि सुवर्णान्तरितानि च
nānāvarṇāni kāśmīradeśajāni mahānti ca |
rājabhyo rājapatnībhyo grāma mukhyebhya eva ca
||3||नानावर्णानि काश्मीरदेशजानि महान्ति च ।
राजभ्यो राजपत्नीभ्यो ग्राम मुख्येभ्य एव च
tadbhṛtyebhyo guṇibhyaśca dadau rājāṃ yatharhataḥ |
amātyebhyo dadāvanyān grāmān bahudhanānyapi
||4||तद्भृत्येभ्यो गुणिभ्यश्च ददौ राजां यथर्हतः ।
अमात्येभ्यो ददावन्यान् ग्रामान् बहुधनान्यपि
tato vanaṃ yayau rājā duḥ śokasamanvitaḥ |
pūrva janmārjitaidoṣairatyantamalino'śuciḥ
||5||ततो वनं ययौ राजा दुः शोकसमन्वितः ।
पूर्व जन्मार्जितैदोषैरत्यन्तमलिनोऽशुचिः
tasminprayāte lokānāṃ hāhākāro mahānabhūt |
svaṃ svaṃ kāryaṃ vihāyaiva pratijagmurjanādhipam
||6||तस्मिन्प्रयाते लोकानां हाहाकारो महानभूत् ।
स्वं स्वं कार्यं विहायैव प्रतिजग्मुर्जनाधिपम्
amātyā rājabhāryāca hemakaṇṭhaḥ suhṛdgataḥ |
uttiṣṭhan prapapātāgre skhalan dhāvan rudannapi
||7||अमात्या राजभार्याच हेमकण्ठः सुहृद्गतः ।
उत्तिष्ठन् प्रपपाताग्रे स्खलन् धावन् रुदन्नपि
amātyānāgarāstaṃ tu duḥkhitā apyavārayan |
gavyūtidvitayaṃ gatvā tasthau rājā śramānvitaḥ
||8||अमात्यानागरास्तं तु दुःखिता अप्यवारयन् ।
गव्यूतिद्वितयं गत्वा तस्थौ राजा श्रमान्वितः
dṛṣṭvā vāpīṃ śītajalāṃ nānāvṛkṣasamanvitām |
uvāca nāgarān sarvānamātyān svajanānapi
||9||दृष्ट्वा वापीं शीतजलां नानावृक्षसमन्विताम् ।
उवाच नागरान् सर्वानमात्यान् स्वजनानपि
aparāddhaṃ mayā yad yacciraṃ rājyaṃ prakurvatā |
tat kṣantavyaṃ namāmyeṣa badhvāñjalipuṭaṃ janāḥ
||10||अपराद्धं मया यद् यच्चिरं राज्यं प्रकुर्वता ।
तत् क्षन्तव्यं नमाम्येष बध्वाञ्जलिपुटं जनाः
kṛpā vidhayā putre me yadi daivāt samāgate |
vijñāpayāmi vaḥ sarvān mayi sneho na hīyatām
||11||कृपा विधया पुत्रे मे यदि दैवात् समागते ।
विज्ञापयामि वः सर्वान् मयि स्नेहो न हीयताम्
gacchantu nagaraṃ sarve sastrīvṛddhāḥ samāgatāḥ |
putreṇa pālyamānā me tiṣṭhantu vigatajvarāḥ
||12||गच्छन्तु नगरं सर्वे सस्त्रीवृद्धाः समागताः ।
पुत्रेण पाल्यमाना मे तिष्ठन्तु विगतज्वराः
anujānantu māṃ sarve sucitto yāmyahaṃ vanam |
yuṣmāsu tu prayāteṣu mano me niścalaṃ bhavet
||13||अनुजानन्तु मां सर्वे सुचित्तो याम्यहं वनम् ।
युष्मासु तु प्रयातेषु मनो मे निश्चलं भवेत्
upakāraṃ mahāntaṃ me kurvantu kṛpayā'khilāḥ |
duḥkhito niṣṭhuraṃ vaktuṃ martukāmo'pi notsahe
||14||उपकारं महान्तं मे कुर्वन्तु कृपयाऽखिलाः ।
दुःखितो निष्ठुरं वक्तुं मर्तुकामोऽपि नोत्सहे
mahatpāpaṃ mayaivaitajjanmajanmāntarārjitam |
yadviyogo hi rājyasya lokānāṃ hitakāriṇām
||15||महत्पापं मयैवैतज्जन्मजन्मान्तरार्जितम् ।
यद्वियोगो हि राज्यस्य लोकानां हितकारिणाम्
parantu kiṃ karomyeṣa yad galatkuṣṭhavānaham |
sarvo'pi svakṛtaṃ bhuṅkte sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ tathā
||16||परन्तु किं करोम्येष यद् गलत्कुष्ठवानहम् ।
सर्वोऽपि स्वकृतं भुङ्क्ते सुकृतं दुष्कृतं तथा
sūta uvāca
iti śrutvā vaco rājño mūrchitāḥ suhṛdastathā |
ghnantaḥ kecit pāṇitalaiḥ śirāṃsi bhṛśaduḥkhitāḥ
||17||इति श्रुत्वा वचो राज्ञो मूर्छिताः सुहृदस्तथा ।
घ्नन्तः केचित् पाणितलैः शिरांसि भृशदुःखिताः
kecit parasparaṃ cakrurabhijñāḥ paṇḍitāśca ye |
sāntvanaṃ pūrvajātānāṃ nṛpāṇāṃ caritairnṛpe
||18||केचित् परस्परं चक्रुरभिज्ञाः पण्डिताश्च ये ।
सान्त्वनं पूर्वजातानां नृपाणां चरितैर्नृपे
anirvācyāmavasthāṃ tat samīkṣyeyurathā'pare |
yathā svarūpe vijñāte yogino jñānavṛttayaḥ
||19||अनिर्वाच्यामवस्थां तत् समीक्ष्येयुरथाऽपरे ।
यथा स्वरूपे विज्ञाते योगिनो ज्ञानवृत्तयः
duḥkhitaṃ somakāntaṃ taṃ vanaṃ gantuṃ samutsukam |
niyamya duḥkhaṃ dhairyeṇa dhīrāḥ kecidathābruvan
||20||दुःखितं सोमकान्तं तं वनं गन्तुं समुत्सुकम् ।
नियम्य दुःखं धैर्येण धीराः केचिदथाब्रुवन्
janā ūcuḥ
poṣayitvā pālayitvā na nastvaṃ tyaktumarhasi |
yathā na tyajate śaityaṃ jalamauṣṇyaṃ tanūnapāt
||21||पोषयित्वा पालयित्वा न नस्त्वं त्यक्तुमर्हसि ।
यथा न त्यजते शैत्यं जलमौष्ण्यं तनूनपात्
maryādāṃ jaladhirvā'pi sūryaḥ prākāśyameva ca |
kathaṃ vā nagaraṃ yāmastvāṃ vinā janavatsala
||22||मर्यादां जलधिर्वाऽपि सूर्यः प्राकाश्यमेव च ।
कथं वा नगरं यामस्त्वां विना जनवत्सल
yathoḍupatinā hīnaṃ vyoma tārānvitaṃ nṛpaḥ |
puraṃ tadvanna śobheta tvāṃ vinā śatrukarṣaṇa
||23||यथोडुपतिना हीनं व्योम तारान्वितं नृपः ।
पुरं तद्वन्न शोभेत त्वां विना शत्रुकर्षण
sahaiva yāmastīrthāni dvitrāṇi vayamapyuta |
rūpaṃ te kāntimat kānta ! bhavitā tīrtha sevanāt
||24||सहैव यामस्तीर्थानि द्वित्राणि वयमप्युत ।
रूपं ते कान्तिमत् कान्त ! भविता तीर्थ सेवनात्
tataḥ sahaiva yāsyāmo nagaraṃ dhvajasaṅkulam |
harṣeṇa mahatā yuktā vādyabandipuraḥ sarāḥ
||25||ततः सहैव यास्यामो नगरं ध्वजसङ्कुलम् ।
हर्षेण महता युक्ता वाद्यबन्दिपुरः सराः
sūta uvāca
iti tadvacanaṃ śrutvā krodha duḥkha samanvitaḥ |
uvāca rājā tānnatvā maivaṃ maivaṃ punaḥ
||26||इति तद्वचनं श्रुत्वा क्रोध दुःख समन्वितः ।
उवाच राजा तान्नत्वा मैवं मैवं पुनः
tato'bravīdvemakaṇṭhaṃ sāmātyo vatsalaṃ nṛpam |
sneha kārūṇya bhāvena vinayena samanvitaḥ
||27||ततोऽब्रवीद्वेमकण्ठं सामात्यो वत्सलं नृपम् ।
स्नेह कारूण्य भावेन विनयेन समन्वितः
putra uvāca
vinā tvāṃ notsahe gantuṃ kartuṃ rājyañca jīvitum |
na mayā dṛṣṭapūrvaste virahastaṃ sahe katham
||28||विना त्वां नोत्सहे गन्तुं कर्तुं राज्यञ्च जीवितुम् ।
न मया दृष्टपूर्वस्ते विरहस्तं सहे कथम्
rājovāca
etadartha mayā pūrvaṃ dharmaśāstraṃ sunītimat |
upadiṣṭaṃ tava śubhaṃ na vṛthā kartumarhasi
||29||एतदर्थ मया पूर्वं धर्मशास्त्रं सुनीतिमत् ।
उपदिष्टं तव शुभं न वृथा कर्तुमर्हसि
śrūyate jāmadagnyena jananī nihatā purā |
pitṛvākyānurodhena nītijñena sudhīmatā
||30||श्रूयते जामदग्न्येन जननी निहता पुरा ।
पितृवाक्यानुरोधेन नीतिज्ञेन सुधीमता
rāmastu rājyaṃ tyaktvaiva vanaṃ yātaḥ sahānujaḥ |
apṛṣṭvā kāraṇaṃ sītāṃ tattyāja lakṣmaṇo vane
||31||रामस्तु राज्यं त्यक्त्वैव वनं यातः सहानुजः ।
अपृष्ट्वा कारणं सीतां तत्त्याज लक्ष्मणो वने
hemakaṇṭha ! puraṃ śīghramamātyaistribhiranvitaḥ |
ato mamājñayā gaccha kuru rājyaṃ mayā'rpitam
||32||हेमकण्ठ ! पुरं शीघ्रममात्यैस्त्रिभिरन्वितः ।
अतो ममाज्ञया गच्छ कुरु राज्यं मयाऽर्पितम्
vijñe yathā kāryasakte cittaṃ tasya parātmani |
yathā'vasthāpite vitte cittaṃ lokasya vartate
||33||विज्ञे यथा कार्यसक्ते चित्तं तस्य परात्मनि ।
यथाऽवस्थापिते वित्ते चित्तं लोकस्य वर्तते
tathā mayi vanaṃ yāte svāntaṃ me tvayi vartate |
daivayogena subhago jātoyāsye punargṛham
||34||तथा मयि वनं याते स्वान्तं मे त्वयि वर्तते ।
दैवयोगेन सुभगो जातोयास्ये पुनर्गृहम्
bhaviṣyati tathā dharmo madvākyakāriṇastava |
na tathā saha yātena tasmādgaccha vrajāmi ca
||35||भविष्यति तथा धर्मो मद्वाक्यकारिणस्तव ।
न तथा सह यातेन तस्माद्गच्छ व्रजामि च
sūta uvāca
amātyā nāgarāḥ putraḥ prayātuṃ kṛtamānasāḥ |
kaṣṭena mahatāyuktā namaścakrurnṛpaṃ tadā
||36||अमात्या नागराः पुत्रः प्रयातुं कृतमानसाः ।
कष्टेन महतायुक्ता नमश्चक्रुर्नृपं तदा
anujñātāstatastena āśīrbhibhinandya ca |
pradakṣiṇī kṛtya nṛpaṃ nivṛttā nagaraṃ prati
||37||अनुज्ञातास्ततस्तेन आशीर्भिभिनन्द्य च ।
प्रदक्षिणी कृत्य नृपं निवृत्ता नगरं प्रति
agne kṛtvā mahāsenāṃ gajāśvarathapattinīm |
chatradhvajayuto mānī hemakaṇṭho'gamatpurīm
||38||अग्ने कृत्वा महासेनां गजाश्वरथपत्तिनीम् ।
छत्रध्वजयुतो मानी हेमकण्ठोऽगमत्पुरीम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe somakāntatapovanagamanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||