dvisaptatitamo'dhyāyaḥ
śūrasena uvāca
vrate jāte kathamabhū tayoḥ putraḥ śatakrato |
tatsarvaṃ me vada vibho vistarāt paripṛcchataḥ
||1||व्रते जाते कथमभू तयोः पुत्रः शतक्रतो ।
तत्सर्वं मे वद विभो विस्तरात् परिपृच्छतः
inda uvāca
kiṃ kiṃ na jāyate rājan parituṣṭe gajānane |
prasādāt tasya sā rājñī garbhaṃ dadhre nṛpasya yat
||2||किं किं न जायते राजन् परितुष्टे गजानने ।
प्रसादात् तस्य सा राज्ञी गर्भं दध्रे नृपस्य यत्
prasūtā navame māsi maṅgalaṃ putramaikṣata |
dviskandhaṃ cāruvadanaṃ bāhuhastavivarjitam
||3||प्रसूता नवमे मासि मङ्गलं पुत्रमैक्षत ।
द्विस्कन्धं चारुवदनं बाहुहस्तविवर्जितम्
sunāsaṃ padmanayanamūrūjānuvivarjitam |
jaṅghāpādavihīnantaṃ dṛṣṭvā mātā rudoda ha
||4||सुनासं पद्मनयनमूरूजानुविवर्जितम् ।
जङ्घापादविहीनन्तं दृष्ट्वा माता रुदोद ह
sā uvāca
durbhagāyāḥ kathamabhūdīdṛśo bālako mama |
karapādavihīno'yaṃ kathaṃ datto gajānana
||5||दुर्भगायाः कथमभूदीदृशो बालको मम ।
करपादविहीनोऽयं कथं दत्तो गजानन
āsaṃ śubhā'haṃ vandhyaiva kimīdṛkputravatyaham |
kathaṃ na jāto nāśo me pūrvajanmakṛtainasaḥ
||6||आसं शुभाऽहं वन्ध्यैव किमीदृक्पुत्रवत्यहम् ।
कथं न जातो नाशो मे पूर्वजन्मकृतैनसः
kathaṃ prasādaḥ phalitastavāpi dviradānana |
kathaṃ brāhmaṇavākyāni niṣphalānīdṛśāni me
||7||कथं प्रसादः फलितस्तवापि द्विरदानन ।
कथं ब्राह्मणवाक्यानि निष्फलानीदृशानि मे
pāṇibhyāṃ nighnatī vakṣo lalāṭaṃ ca muhurmuhuḥ |
tasyāṃ rudatyāṃ sarvāstā rurudustatra yāsthitāḥ
||8||पाणिभ्यां निघ्नती वक्षो ललाटं च मुहुर्मुहुः ।
तस्यां रुदत्यां सर्वास्ता रुरुदुस्तत्र यास्थिताः
tāsāṃ kolāhalaṃ śrutvā nṛpo'pi tatra cāgamat |
tasyāpi ruditaṃ śrutvā pradhānā api cāgaman
||9||तासां कोलाहलं श्रुत्वा नृपोऽपि तत्र चागमत् ।
तस्यापि रुदितं श्रुत्वा प्रधाना अपि चागमन्
teṣāṃ ca ruditaṃ śrutvā nāgarā rurudustadā
||10||तेषां च रुदितं श्रुत्वा नागरा रुरुदुस्तदा
rājovāca
kathaṃ dīnānukampitvaṃ tava deva gajānana |
kathaṃ dayā kṛtā te'dya mahyamevaṃ pradarśitā
||1||कथं दीनानुकम्पित्वं तव देव गजानन ।
कथं दया कृता तेऽद्य मह्यमेवं प्रदर्शिता
kathaṃ smaraṇamātreṇa pāpāni harase'nagha |
japastapaḥ smṛtirdānaṃ pūjanaṃ dvijatarpaṇam
||12||कथं स्मरणमात्रेण पापानि हरसेऽनघ ।
जपस्तपः स्मृतिर्दानं पूजनं द्विजतर्पणम्
anuṣṭhānaṃ tathā homaḥ sarvaṃ vyarthaṅgataṃ mama |
tasmād daivaṃ hi balavat prayatnastu nirarthakaḥ
||13||अनुष्ठानं तथा होमः सर्वं व्यर्थङ्गतं मम ।
तस्माद् दैवं हि बलवत् प्रयत्नस्तु निरर्थकः
na jñāyate karmagatiḥ kadā kiṃ vā bhaviṣyati |
mūṣaka prāpyate yadvat parvatasya vidāraṇāt
||14||न ज्ञायते कर्मगतिः कदा किं वा भविष्यति ।
मूषक प्राप्यते यद्वत् पर्वतस्य विदारणात्
tathā me'jani putre'yamājanmakṛtayatnataḥ |
tata ūcuḥ prakṛtayo nṛpaṃ śokākulaṃ tadā
||15||तथा मेऽजनि पुत्रेऽयमाजन्मकृतयत्नतः ।
तत ऊचुः प्रकृतयो नृपं शोकाकुलं तदा
pradhānā ūcuḥ
alaṃ śokena bhūpāla kathaṃ bhāvyanyathā bhavet |
rāmaḥ kiṃ na mṛgaṃ veda tatpṛṣṭaṃ gata eva saḥ
||16||अलं शोकेन भूपाल कथं भाव्यन्यथा भवेत् ।
रामः किं न मृगं वेद तत्पृष्टं गत एव सः
dharmarājo na kiṃ veda niṣiddhaṃ dyūtakarma tat |
tathāpi sa gato rantuṃ sarvaṃ hitvā vanaṃ gataḥ
||17||धर्मराजो न किं वेद निषिद्धं द्यूतकर्म तत् ।
तथापि स गतो रन्तुं सर्वं हित्वा वनं गतः
cārutā na bhavedasya bhṛśamākrandite sati |
adṛṣṭaṃ cedbhavet samyagagre cārurayaṃ bhavet
||18||चारुता न भवेदस्य भृशमाक्रन्दिते सति ।
अदृष्टं चेद्भवेत् सम्यगग्रे चारुरयं भवेत्
puṣpaṃ phalaṃ vā kālena yathā yāti mahīrūhām |
tathā kālena bhavitā samyak ca pṛthivīpatiḥ
||19||पुष्पं फलं वा कालेन यथा याति महीरूहाम् ।
तथा कालेन भविता सम्यक् च पृथिवीपतिः
indra uvāca
ityamātya vacaḥ śrutvā sāvadhāno'bhavannṛpaḥ |
uvāca nṛpapatnīṃ tāmuttiṣṭhotiṣṭha mā śucaḥ
||20||इत्यमात्य वचः श्रुत्वा सावधानोऽभवन्नृपः ।
उवाच नृपपत्नीं तामुत्तिष्ठोतिष्ठ मा शुचः
svayaṃ ca sumanā rājā samāhūya dvijottamān |
gaṇeśapūjanaṃ cakre svastivācanameva ca
||21||स्वयं च सुमना राजा समाहूय द्विजोत्तमान् ।
गणेशपूजनं चक्रे स्वस्तिवाचनमेव च
kṛtvā'bhyudayika śrāddhaṃ dadau dānānyanekaśaḥ |
mālyālaṅkāravāsāṃsi gāvo ratnānyanekaśaḥ
||22||कृत्वाऽभ्युदयिक श्राद्धं ददौ दानान्यनेकशः ।
माल्यालङ्कारवासांसि गावो रत्नान्यनेकशः
suhṛtsambandhibhṛtyebhyo vastrāṇi vividhāni saḥ |
nānāvāditrajīvebhyo dadau rājā yathārhataḥ
||23||सुहृत्सम्बन्धिभृत्येभ्यो वस्त्राणि विविधानि सः ।
नानावादित्रजीवेभ्यो ददौ राजा यथार्हतः
bandicāraṇadīnāndhakṛpaṇebhyaśca sarvaśaḥ |
gṛhe gṛhe ca tāmbūla śarkarāṃ dāpayacca saḥ
||24||बन्दिचारणदीनान्धकृपणेभ्यश्च सर्वशः ।
गृहे गृहे च ताम्बूल शर्करां दापयच्च सः
kārtavīryeti nāmāsya cakāraikādaśe'hani |
bhojayāmāsa nagaraṃ mahotsāhapuraḥsaram
||25||कार्तवीर्येति नामास्य चकारैकादशेऽहनि ।
भोजयामास नगरं महोत्साहपुरःसरम्
tato dvādaśa varṣāṇi vyatitānī sutasya ha |
āyayau svecchayā tasya dattātreyastadā gṛham
||26||ततो द्वादश वर्षाणि व्यतितानी सुतस्य ह ।
आययौ स्वेच्छया तस्य दत्तात्रेयस्तदा गृहम्
pādayoḥ svaśiraḥ sthāpya kṛtavīryo nanāma tam |
āliliṅga munistaṃ sa utthāya nṛpasattamam
||27||पादयोः स्वशिरः स्थाप्य कृतवीर्यो ननाम तम् ।
आलिलिङ्ग मुनिस्तं स उत्थाय नृपसत्तमम्
upaviśyāsane ramye pūjayāmāsa sādaram |
viṣṭaraṃ pādyamarghyaṃ ca gāṃ ca vastropavītakam
||28||उपविश्यासने रम्ये पूजयामास सादरम् ।
विष्टरं पाद्यमर्घ्यं च गां च वस्त्रोपवीतकम्
dadau dhūpaṃ ca dipaṃ ca naivedyaṃ vividhaṃ phalam |
udvartanaṃ ca tāmbūlaṃ ratnakāñcanadakṣiṇām
||29||ददौ धूपं च दिपं च नैवेद्यं विविधं फलम् ।
उद्वर्तनं च ताम्बूलं रत्नकाञ्चनदक्षिणाम्
suprasannaṃ sukhāsīnaṃ pādasaṃvāhanādibhiḥ |
uvāca rājā samyak taṃ dattātreyaṃ mahāmunim
||30||सुप्रसन्नं सुखासीनं पादसंवाहनादिभिः ।
उवाच राजा सम्यक् तं दत्तात्रेयं महामुनिम्
janmajanmātarīyaṃ me puṇyaṃ phalitamadya vai |
yaccarmacakṣuṣāṃ jātaṃ sākṣātte darśanaṃ mune
||31||जन्मजन्मातरीयं मे पुण्यं फलितमद्य वै ।
यच्चर्मचक्षुषां जातं साक्षात्ते दर्शनं मुने
agre śubhataraṃ bhāvi prasādāttava suvrata |
yato bhavādṛśāṃ naiva darśanaṃ pāpakarmaṇām
||32||अग्रे शुभतरं भावि प्रसादात्तव सुव्रत ।
यतो भवादृशां नैव दर्शनं पापकर्मणाम्
kṛtavīryavacaḥ śrutvā dattātreyastamabravīt |
apūrvaṃ tanayaṃ te'dya draṣṭukāmo'hamāgataḥ
||33||कृतवीर्यवचः श्रुत्वा दत्तात्रेयस्तमब्रवीत् ।
अपूर्वं तनयं तेऽद्य द्रष्टुकामोऽहमागतः
tata ānandayukto'sau nṛpaḥ prāha muniṃ punaḥ |
nṛpa uvāca |
anuṣṭhānaṃ tapo dānaṃ vṛthā mama gataṃ vratam
||34||तत आनन्दयुक्तोऽसौ नृपः प्राह मुनिं पुनः ।
नृप उवाच ।
अनुष्ठानं तपो दानं वृथा मम गतं व्रतम्
jagadīśena datto'yaṃ putro hṛcchalya eva saḥ |
anenā'darśanīyena gataścādarśanīyatām
||35||जगदीशेन दत्तोऽयं पुत्रो हृच्छल्य एव सः ।
अनेनाऽदर्शनीयेन गतश्चादर्शनीयताम्
indra uvāca
ānīya bālakaṃ tasmai munaye'darśayannṛpaḥ |
ācchādayannetrakañje tatsutaṃ vīkṣya sanmuniḥ
||36||आनीय बालकं तस्मै मुनयेऽदर्शयन्नृपः ।
आच्छादयन्नेत्रकञ्जे तत्सुतं वीक्ष्य सन्मुनिः
jñātvā dhyānena tatkarma munistaṃ punarabravīt |
ayameva sutoṃ rājan kartā sarvān vijitya ha
||37||ज्ञात्वा ध्यानेन तत्कर्म मुनिस्तं पुनरब्रवीत् ।
अयमेव सुतों राजन् कर्ता सर्वान् विजित्य ह
nācānto'si vijṛmbhya tvaṃ saṅkaṣṭīvratajāgare |
nindito vratarājastu sarvasaṅkaṣṭanāśanaḥ
||38||नाचान्तोऽसि विजृम्भ्य त्वं सङ्कष्टीव्रतजागरे ।
निन्दितो व्रतराजस्तु सर्वसङ्कष्टनाशनः
aṅgahīnaḥ suto jāta upāyāt sāṅgatāmiyāt |
rājovāca |
ṛtamuktaṃ tvayā svāmin kṛpāṃ kṛtvā vadasva me
||39||अङ्गहीनः सुतो जात उपायात् साङ्गतामियात् ।
राजोवाच ।
ऋतमुक्तं त्वया स्वामिन् कृपां कृत्वा वदस्व मे
yenopāyena sāṅgo me tvatprasādāt suto bhavet |
indra uvāca |
muniḥ sa kṛpayāviṣṭastatsutāya tadā'bravīt
||40||येनोपायेन साङ्गो मे त्वत्प्रसादात् सुतो भवेत् ।
इन्द्र उवाच ।
मुनिः स कृपयाविष्टस्तत्सुताय तदाऽब्रवीत्
mantramekākṣaraṃ sāṅgaṃ tata ūce punaśca tam |
ārādhanaṃ gaṇeśasya mantreṇānena bhaktitaḥ
||41||मन्त्रमेकाक्षरं साङ्गं तत ऊचे पुनश्च तम् ।
आराधनं गणेशस्य मन्त्रेणानेन भक्तितः
upavāsaikabhaktānāṃ niyamān kurū suvrata |
dvādaśābdaṃ tatastubhyaṃ darśanaṃ sa ca dāsyati
||42||उपवासैकभक्तानां नियमान् कुरू सुव्रत ।
द्वादशाब्दं ततस्तुभ्यं दर्शनं स च दास्यति
taddṛṣṭipātamātreṇa divyadeho bhaviṣyasi |
ityuktvā nṛpamāmantrya pidadhe munipuṅgavaḥ
||43||तद्दृष्टिपातमात्रेण दिव्यदेहो भविष्यसि ।
इत्युक्त्वा नृपमामन्त्र्य पिदधे मुनिपुङ्गवः
gate munau tataḥ putraḥ pādahīno mahāmanaḥ |
jagāda kṛtavīryaṃ sa gahanaṃ prāpayasasva mām
||44||गते मुनौ ततः पुत्रः पादहीनो महामनः ।
जगाद कृतवीर्यं स गहनं प्रापयसस्व माम्
gajānana prasādārthamanuṣṭhānaṃ karomyaham |
ruditvā pitarau tasya śaṛtvā vāṇīṃ tadīritām
||45||गजानन प्रसादार्थमनुष्ठानं करोम्यहम् ।
रुदित्वा पितरौ तस्य शृत्वा वाणीं तदीरिताम्
apreṣayad vanaṃ cāru narayānena taṃ pitā |
bhṛtyāḥ parṇakuṭīmadhye saṃsthāpya nagaraṃ yayuḥ
||46||अप्रेषयद् वनं चारु नरयानेन तं पिता ।
भृत्याः पर्णकुटीमध्ये संस्थाप्य नगरं ययुः
tasthau tatra svayaṃ samyak tapase kṛtaniścayaḥ
||47||तस्थौ तत्र स्वयं सम्यक् तपसे कृतनिश्चयः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe kārtavīryaprādurbhāvo nāma dvisaptatitamo'dhyāyaḥ || 72 ||